Văn hóa – Di sản

Dân ca Xa Mạc: Làn điệu "bắc cầu" tỏa sáng trên đất Thăng Long

Hải Quỳnh • 21/08/2023 14:06

Thuở xa xưa, trong lúc đi cấy, đi cày ngoài đồng ruộng, người dân thôn Xa Mạc (xã Liên Mạc, huyện Mê Linh, TP. Hà Nội) hát đối đáp qua lại ngẫu nhiên để quên đi mệt mỏi, tạo nên hứng thú trong quá trình lao động sản xuất. Từ đó, hát dân ca Xa Mạc ra đời, hòa cùng đời sống tinh thần của người dân ngoại thành đất Thăng Long ngàn năm văn hiến.

Bà Nguyễn Thị Hải, Chủ nhiệm CLB dân ca Xa Mạc đang "khoe giọng" với một làn điệu dân ca cổ.

Làn điệu "bắc cầu" cho chèo, xẩm, ca trù

Xa Mạc là vùng đất giàu truyền thống lịch sử và văn hóa của Thủ đô ngàn năm văn hiến, dù kinh tế - xã hội không ngừng phát triển nhưng nơi đây vẫn giữ được cái hồn của một làng quê Bắc Bộ với cây đa, bến nước, sân đình. Ít ai biết, từ xa xưa, thôn Xa Mạc đã lưu giữ một loại hình nghệ thuật độc đáo, đó là làn điệu dân ca được hình thành trong quá trình lao động, sản xuất nông nghiệp.

Chủ nhiệm CLB dân ca Xa Mạc – bà Nguyễn Thị Hải, chia sẻ, không ai biết những làn điệu dân ca gắn với tên gọi của thôn có tự bao giờ, chỉ biết khi sinh ra và lớn lên, người dân Xa Mạc đã được nghe những làn điệu hết sức trữ tình, mộc mạc, giàu bản sắc văn hóa, ca ngợi quê hương, đất nước, tình cảm gia đình, tình yêu đôi lứa…Người dân Xa Mạc hiện còn lưu giữ, bảo tồn được hàng trăm làn điệu dân ca, chèo cổ như lới lơ, cỏ lả, trống quân. Theo bà Nguyễn Thị Hải, ngày xưa mọi người thường hát điệu Xa Mạc bên dòng sông, dưới cánh đồng để gửi gắm tâm tình cho nhau. Rồi sau này, các thế hệ người dân thôn Xa Mạc gìn giữ, bảo tồn và lan tỏa di sản văn hóa phi vật thể của quê hương tới cộng đồng.

dan-ca-xa-mac(3).jpg
Các thành viên CLB hát dân ca Xa Mạc biểu diễn trong một sự kiện tại địa phương. (Ảnh: NVCC).

Các nhà nghiên cứu cho rằng dân ca Xa Mạc là một điệu chèo cổ, với những nét đặc sắc riêng, với các câu hát chủ yếu dựa trên nền của thể thơ lục bát. Trong nghệ thuật sân khấu chèo, hát xẩm, ca trù người ta đã mượn làn điệu dân ca Xa Mạc để bắc cầu và hát dẫn vào đoạn chèo, bài xẩm...

“Nét độc đáo của hát dân ca Xa Mạc đó là giai điệu nhẹ nhàng, mềm mại được thể hiện bởi người có giọng ngâm truyền cảm, vừa mượt mà vừa sâu lắng. Nội dung các bài dân ca Xa Mạc có thể là ca ngợi Đảng, Bác Hồ, quê hương, đất nước, các sinh hoạt thường ngày của người dân... thể hiện sự lạc quan, tin tưởng vào cuộc sống”, Chủ nhiệm CLB dân ca Xa Mạc Nguyễn Thị Hải, chia sẻ.

Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Ngọc Lược, Phó Chủ nhiệm CLB dân ca Xa Mạc cho biết thêm, “Xa” là nhớ nhung, “Mạc” là làng. Là một làn điệu hát từ xa vọng lại của một làng nên gọi là dân ca Xa Mạc. Lối hát dân ca Xa Mạc thường hát hai câu một điệu, cho dù bài rất dài vẫn phải đảm bảo nguyên tắc đó. Có nhiều làn điệu nhưng dân ca Xa Mạc chủ yếu hát ví theo thể thơ 6 – 8 (lục bát) được áp dụng trong nhiều hình thức như hát đố, hát ghẹo, giao duyên, hát ví vận. Nhạc cụ trong điệu hát Xa Mạc gồm 3 loại chính không thể thiếu, đó là sáo, đàn bầu và nhị trung (còn gọi là líu).

Không ngừng phát triển và lan tỏa

Để gìn giữ, bảo tồn và lan tỏa dân ca Xa Mạc, CLB hát dân ca Xa Mạc đã được thành lập và hoạt động hàng chục năm nay tại xã Liên Hà. Hiện nay, CLB hát dân ca Xa Mạc có hơn 30 thành viên, đa số là những người trung niên và ở tuổi U70. Họ là những người đam mê văn hóa văn nghệ, có cùng mục đích gìn giữ, phát triển làn điệu dân ca của quê hương nên tự đóng kinh phí để hoạt động. “Vừa rồi, huyện Mê Linh đã tặng CLB một bộ âm li, tạo điều kiện để cho CLB hoạt động tốt hơn”, bà Nguyễn Thị Hải hồ hởi, chia sẻ.

dan-ca-xa-mac-2(3).jpg
CLB hát dân ca Xa Mạc hoạt động sôi nổi, tập luyện, sinh hoạt thường xuyên. (Ảnh: NVCC).

Theo bà Nguyễn Thị Hải, CLB hát dân ca Xa Mạc hoạt động thường xuyên, cố định vào tối các ngày chẵn trong tuần. Lúc nông nhàn và không bận việc gia đình, đều đặc các tối trong tuần, CLB đều sinh hoạt, tập luyện tại nhà văn hóa thôn. Thời gian qua, CLB hát dân ca Xa Mạc cũng đã được đi biểu diễn ở nhiều nơi gồm đền thờ Hai Bà Trưng, chương trình Chào năm mới của huyện Mê Linh, diễn tại Bảo tàng Chiến sĩ cách mạng bị địch bắt và tù đày, các sự kiện của nhiều tổ chức đoàn thể xã hội trên địa bàn xã, huyện và đi giao lưu với các đoàn nghệ thuật truyền thống trong, ngoài Thủ đô Hà Nội.

Cùng đó, những người tâm huyết với văn hóa truyền thống, đam mê làn điệu của quê hương cũng tận tâm tận lực để sưu tầm những làn điệu cổ, sáng tác những bản nhạc mới. Trong đó người năng nổ nhất không ai khác là nghệ nhân ưu tú Nguyễn Ngọc Lược, Phó Chủ nhiệm CLB hát dân ca Xa Mạc. Gần 50 năm, nghệ nhân ưu tú Nguyễn Ngọc Lược đã sưu tầm được hơn 100 làn điệu cổ, đồng thời đã soạn lời mới cho hàng trăm bài ca ngợi tình yêu quê hương, đất nước đổi mới. Ngoài ra, ông “Lược chèo” cũng đã dựng hàng chục trường đoạn, ca cảnh để biểu diễn, có những tác phẩm đã được tôn vinh như ca cảnh “Anh chủ nhiệm”, “Làng văn hóa” đạt giải Nhất Hội diễn nghệ thuật truyền thống TP. Hà Nội lần lượt theo các năm 2014 và 2016.

“Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Ngọc Lược là người nhiệt tình, tâm huyết với dân ca Xa Mạc. Ông đã tìm tòi, sưu tầm những làn điệu cổ, sáng tác những lời mới, dàn dựng các tiết mục hát múa để cho các thành viên trong CLB tập luyện, góp phần gìn giữ di sản văn hóa phi vật thể do cha ông để lại”, bà Nguyễn Thị Hải tự hào về “cấp dưới”.

luoc-nn.png
Nghệ nhân Nguyễn Ngọc Lược (bên trái) trong nhận danh hiệu "Nghệ nhân ưu tú" năm 2019 trong lĩnh vực di sản văn hóa phi vật thể . (Ảnh: NVCC).

Ngoài ra, Phó Chủ nhiệm CLB dân ca Xa Mạc nhiều năm qua còn mở các lớp truyền dạy cho người người dân địa phương, thế hệ trẻ. Nhờ sự chỉ dạy tận tình của nghệ nhân ưu tú Nguyễn Ngọc Lược, gần 200 người đã có thể hát thành thạo làn điệu dân ca. Trong đó  anh Nguyễn Văn Hà (thôn Xa Mạc, sinh năm 1987) là học trò của nghệ nhân ưu tú Nguyễn Ngọc Lược, đã được biên chế vào đoàn chèo Tổng cục Hậu cần.

Đặc biệt hơn, đã ở ngưỡng “thất thập cổ lai hy”, nghệ nhân Nguyễn Ngọc Lược đã ứng dụng công nghệ thông tin, mạng xã hội để lan tỏa dân ca Xa Mạc tới cộng đồng. Ông đã lập ra các trang facebook, tối cuối tuần, ông “Lược chèo” lại tổ chức live stream hát chèo, hát dân ca Xa Mạc, giới thiệu đến công chúng xa gần xa di sản văn hóa phi vật thể có một không hai ở địa phương. Chính cách làm này đã giúp làn điệu dân ca Xa Mạc vang xa, lan tỏa, được nhiều người dân không chỉ ở Hà Nội mà cả đất nước biết đến.

xamac.jpg
Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Ngọc Lược và các thành viên CLB biểu diễn trong chương trình Giao lưu những người yêu nghệ thuật chèo toàn quốc lần thứ VIII tại Hải Phòng. (Ảnh: NVCC).

“Trong thâm tâm và ước muốn, tôi mong được đưa dân ca Xa Mạc vào các trường tiểu học, để các cháu biết hát, hiểu được nét đặc sắc, giúp di sản văn hóa phi vật thể dân ca Xa Mạc không bị mai một”, nghệ nhân ưu tú Nguyễn Ngọc Lược bày tỏ./.

Bài liên quan
(0) Bình luận
  • Lễ hội Đức Thánh Tam Giang tỏa sáng truyền thống quê hương Đa Phúc
    Chào mừng kỷ niệm 96 năm Ngày truyền thống Mặt trận Tổ quốc Việt Nam (18/11/1930 – 18/11/2026) và chào mừng Ngày văn hoá Việt Nam 24/11. Trong không khí phấn khởi, tự hào và hướng về những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của dân tộc, trong hai ngày 17 và 18/11/2026 (tức ngày mùng 9 và 10 tháng 10 Âm lịch năm Bính Ngọ), tại đình Ngô Đạo, thôn Ngô Đạo, xã Đa Phúc, Thành phố Hà Nội, đã diễn ra Lễ hội truyền thống Đức Thánh Tam Giang năm 2026 với nhiều hoạt động văn hóa, tín ngưỡng đặc sắc, trang trọng và giàu ý nghĩa.
  • Xã Nội Bài: Khánh thành công trình tu bổ di tích nghệ thuật đền, chùa Thanh Nhàn
    Ngày 14/11, Đảng ủy - HĐND – UBND - Ủy ban MTTQ Việt Nam xã Nội Bài (Hà Nội) long trọng tổ chức Lễ khánh thành công trình tu bổ, tôn tạo đền, chùa Thanh Nhàn và hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam năm 2026. Dự buổi lễ có Phó Bí thư Thành ủy Hà Nội Nguyễn Văn Phong và đồng chí Đinh Văn Khóa, Phó Trưởng ban Tuyên giáo Thành ủy Hà Nội .
  • Quốc Tử Giám - 950 năm dấu ấn lịch sử và giá trị trường tồn của quốc học Việt Nam
    Trong suốt chiều dài lịch sử dựng nước và giữ nước, dân tộc Việt Nam luôn dành sự quan tâm đặc biệt cho việc học tập, xem trọng việc đào tạo và trọng dụng nhân tài để xây dựng quốc gia. Ra đời vào năm 1076 tại kinh đô Thăng Long, Quốc Tử Giám chính là dấu mốc mang tính bước ngoặt của nền giáo dục Đại Việt. Di tích và tư liệu lưu giữ tại quần thể Văn Miếu - Quốc Tử Giám đến nay đã trở thành những biểu tượng tiêu biểu, minh chứng cho bề dày truyền thống văn hiến của đất nước.
  • Triển lãm “Quốc Tử Giám Thăng Long”: Đề cao giá trị đạo học và tình yêu quê hương đất nước
    Sáng nay 10/11, tại không gian văn hóa vườn hoa đền Bà Kiệu bên hồ Hoàn Kiếm (phường Hoàn Kiếm), Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám long trọng tổ chức khai mạc triển lãm “Quốc Tử Giám Thăng Long”. Sự kiện là hoạt động ý nghĩa hướng tới kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076 – 2026).
  • Hà Nội: Công nhận 46 không gian văn hóa sáng tạo và khai trương Không gian văn hóa Lũng Trăng
    Tối 8-11, tại Đồi Ba Thang, thôn Yên Bình 1, xã Yên Xuân, Hà Nội, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội tổ chức Lễ trao quyết định công nhận 46 Không gian văn hóa sáng tạo Hà Nội năm 2026 và khai trương không gian văn hóa Lũng Trăng. Nằm dưới chân núi Viên Nam, giữa không gian thiên nhiên của vùng đất Mường Yên Xuân, Lũng Trăng ra đời mở ra một không gian giao thoa giữa thiên nhiên, nghệ thuật và văn hóa bản địa.
  • Hai di sản tư liệu Việt Nam góp thêm dấu ấn trong kho tàng Ký ức thế giới
    “Văn bia Phố Hiến” (Hưng Yên) và “Ma nhai trên núi Non Nước” (Ninh Bình) vừa được UNESCO ghi danh vào Danh mục Di sản tư liệu khu vực châu Á - Thái Bình Dương, nâng tổng số di sản tư liệu của Việt Nam được UNESCO ghi danh lên 13.
Nổi bật Tạp chí Người Hà Nội
  • Đánh thức không gian công cộng bằng nghệ thuật ký họa đa chất liệu
    Nằm trong chuỗi hoạt động nổi bật của Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, workshop "Vẽ ký họa đa chất liệu HWA" diễn ra chiều 18/11 tại Công viên Thống Nhất không chỉ mang đến trải nghiệm hội họa thú vị mà còn tạo ra sự kết nối sâu sắc giữa con người, thiên nhiên và những di sản văn hóa của Thủ đô.
  • Gặp gỡ kỳ lạ tại "Gió Gió Mây Mây": Múa cổ ngàn năm "bén duyên" nghệ thuật đương đại thế giới
    Nằm trong chuỗi chương trình “Hà Nội Sáng Đèn” (Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026), dự án “Gió Gió Mây Mây” không chỉ là một thể nghiệm nghệ thuật độc đáo mà còn là cuộc chạm mặt kỳ lạ giữa di sản diễn xướng dân gian Triều Khúc và nghệ thuật đương đại thế giới. Lần đầu tiên, nhịp múa bồng ngàn năm tuổi hòa quyện cùng âm nhạc điện tử, mở ra một hướng đi mới cho việc lan tỏa văn hóa bản địa.
  • Hà Nội khẳng định vị thế trung tâm hội tụ và lan tỏa các giá trị văn hóa của cả nước
    Chiều 17/11 tại Hà Nội, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội tổ chức gặp mặt báo chí thông tin về Ngày Văn hóa Việt Nam tại Hà Nội 2026. Sự kiện sẽ diễn ra vào ngày 21 - 22/11 tại không gian phố đi bộ hồ Gươm (phường Hoàn Kiếm), với các hoạt động phong phú, đặc sắc, hấp dẫn, qua đó giới thiệu bản sắc văn hóa và hình ảnh Thủ đô đến công chúng trong nước, bạn bè quốc tế, khẳng định vai trò là trung tâm lớn về văn hóa, nơi hội tụ và lan tỏa các giá trị văn hóa của cả nước.
  • Đại hội Thể thao toàn quốc năm 2026 có 973 nội dung thi đấu
    Đại hội Thể thao toàn quốc lần thứ X năm 2026 sẽ diễn ra từ ngày 14/11 đến 12/12/2026 tại Thành phố Hồ Chí Minh. Sự kiện quy tụ khoảng 12.000 cán bộ, HLV, VĐV và trọng tài tranh tài ở 48 môn thể thao với 973 nội dung. Đại hội nhằm đánh giá phong trào thể thao thành tích cao, tuyển chọn lực lượng cho các đấu trường quốc tế lớn và quảng bá hình ảnh đất nước.
  • Trường THCS Sài Đồng kỷ niệm 40 năm thành lập và đón nhận Cờ thi đua của thành phố
    Ngày 18/11, Trường THCS Sài Đồng (phường Phúc Lợi, Hà Nội) tổ chức Lễ kỷ niệm 40 năm thành lập (1986-2026) và đón nhận Cờ thi đua xuất sắc của UBND TP Hà Nội. Đây là dấu mốc ghi nhận những nỗ lực của nhiều thế hệ cán bộ, giáo viên, nhân viên và học sinh, đồng thời mở ra chặng đường phát triển mới của nhà trường sau quá trình hợp nhất ba cơ sở giáo dục.
Đừng bỏ lỡ
  • [Podcast] Tản văn: Những ngày chớm đông
    Tỉnh dậy sau một giấc ngủ thật sâu, tôi vẫn cố cuộn tròn trong chăn nghe tiếng gió ù ù ngoài cửa sổ. Mím chặt đôi bờ môi khô, hít một hơi thật sâu, cảm nhận cái lạnh đang luồn sâu vào lồng ngực. Mùa đông đến thật rồi.
  • [Video] Chợ Đồng Xuân - từ di sản Kẻ Chợ đến mô hình tổ hợp kinh doanh sáng tạo
    Trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026, sáng 18/11 tại Chợ Đồng Xuân (phường Hoàn Kiếm), Sở Văn hóa Thể thao Du lịch Hà Nội, Tạp chí Kiến trúc cùng UBND phường Hoàn Kiếm, Công ty CP Đồng Xuân phối hợp tổ chức tọa đàm “Chợ Đồng Xuân – Từ di sản Kẻ Chợ đến mô hình Tổ hợp kinh doanh sáng tạo (BID)”. Trước đó, các đại biểu đã tham gia tour “Chạm Đồng Xuân”, khám phá không gian chợ Đồng Xuân và những câu chuyện về lịch sử, văn hóa, đời sống giao thương của khu chợ lâu đời giữa lòng Hà Nội.
  • Hà Nội tặng danh hiệu “Người tốt, việc tốt” cho 9 hội viên phụ nữ tiêu biểu
    Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội đã ký Quyết định tặng danh hiệu “Người tốt, việc tốt” cho 9 hội viên phụ nữ tiêu biểu. Tiền thưởng được trích từ Quỹ Thi đua, Khen thưởng Thành phố theo đúng quy định tài chính hiện hành. Các cá nhân được vinh danh thuộc nhiều địa bàn khác nhau trên toàn Thành phố.
  • Đưa tác phẩm nghệ thuật đỉnh cao, di sản văn hóa của Việt Nam ở nước ngoài về nước
    Thủ tướng Chính phủ vừa chính thức phê duyệt Đề án đưa các tác phẩm nghệ thuật đỉnh cao, di sản văn hóa của Việt Nam đáp ứng được tiêu chí bảo vật quốc gia, cổ vật quý hiếm có giá trị đang ở nước ngoài về nước.
  • Khi ý tưởng táo bạo của giới trẻ "chạm" vào nghề truyền thống
    Vượt ra khỏi những diễn ngôn bảo tồn quen thuộc, triển lãm “Theo bước di sản cộng đồng 2026” (khai mạc chiều 16/11 tại Hội quán Phúc Kiến- Hà Nội) đã mang đến một cuộc gặp gỡ thực tế đầy cảm hứng. Nằm trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội, sự kiện giới thiệu 9 thiết kế tiên phong từ gốm Bát Tràng, sơn mài Hạ Thái và thổ cẩm người Mông; qua đó mở ra cuộc "chất vấn" lịch sử trực diện giữa giới trẻ và các nghệ nhân lão làng nhằm giải quyết bài toán sinh kế, định vị lại di sản trong nhịp sống đương đ
  • “Muôn sắc Việt Nam” góp phần khẳng định hình ảnh Hà Nội văn hiến, sáng tạo, hội nhập và phát triển
    Theo đồng chí Đào Xuân Dũng – Phó Trưởng ban Tuyên giáo Thành ủy Hà Nội, chương trình nghệ thuật đặc biệt chào mừng Ngày Văn hóa Việt Nam năm 2026 tại Sân vận động quốc gia Mỹ Đình tối 24/11 không chỉ tạo dấu ấn trong đêm diễn mà còn lan tỏa sâu rộng những giá trị văn hóa Việt Nam, góp phần khẳng định hình ảnh Hà Nội là Thủ đô văn hiến, sáng tạo, hội nhập và phát triển.
  • Triển lãm “Sống cùng dòng sông - Tuyến đường sinh thái bờ vở sông Hồng”
    Sáng 17/11, tại không gian Villa 49 Trần Hưng Đạo (phường Cửa Nam, TP. Hà Nội), đã diễn ra phiên khai mạc triển lãm “Sống cùng dòng sông - Tuyến đường sinh thái bờ vở sông Hồng”. Hoạt động nằm trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026.
  • Phát huy giá trị Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất, Ngày Văn hóa Việt Nam, Ngày hội Đại đoàn kết
    Theo Ban Tuyên giáo Trung ương, phát huy giá trị Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất (24/11/1946), Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11) và Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc (18/11) cần gắn việc kế thừa các giá trị lịch sử, tư tưởng với những nhiệm vụ cụ thể trong xây dựng, phát triển văn hóa, con người Việt Nam và củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc.
  • 260.000 lượt khách tham gia Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026 sau 3 ngày tổ chức
    Ba ngày đầu tiên, Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026 đã đón ước tính 260.000 lượt người tham gia tại 5 khu vực, với 88 hoạt động được tổ chức. Đây cũng là mùa có lượng công chúng tham gia lớn nhất từ trước đến nay.
  • “Theo bước di sản cộng đồng 2026”: Biến giá trị văn hóa thành sản phẩm đáp ứng thị trường
    Chiều 16/11, tại Hội quán Phúc Kiến (Hà Nội), Lễ trao giải và khai mạc triển lãm cuộc thi “Theo bước di sản cộng đồng 2026” đã chính thức diễn ra. Nằm trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, sự kiện giới thiệu 9 thiết kế ứng dụng xuất sắc nhất, mở ra hướng đi mới trong việc gắn kết văn hóa truyền thống với bài toán sinh kế bền vững.
Dân ca Xa Mạc: Làn điệu "bắc cầu" tỏa sáng trên đất Thăng Long
POWERED BY ONECMS - A PRODUCT OF NEKO