Văn hóa – Di sản

Rắn trong nghệ thuật tạo hình

GS.TS Trịnh Sinh • 09:45 01/02/2025

Chuyện cổ tích Việt Nam kể rằng Thạch Sanh giết được mãng xà trong miếu thờ trừ họa cho dân làng, lại bị Lý Thông hãm hại và tranh công. Câu chuyện đã được hình tượng hóa bằng nghệ thuật tranh khắc gỗ và in trên giấy bản để nhiều người có dịp treo trong dịp Tết. Hình tượng rắn dữ dằn, rõ là một con rắn hổ mang bành, thân uốn khúc miệng phun lửa, đại diện cho Thần Ác. Cách chọn gam màu nóng đã thể hiện cuộc chiến giữa cái thiện và cái ác gay go, đẫm máu.

1. Rắn trong tranh dân gian xuất hiện rất ít, nhưng cũng đã thấy trong hình tượng mãng xà (còn được gọi là trăn tinh hay chằn tinh). Các nghệ nhân tranh đã vẽ và sau đó in trên giấy gió hình tượng Thạch Sanh chém mãng xà.

anh-1.jpg
Thạch Sanh dùng búa chém mãng xà. Ảnh: Trịnh Sinh

Chuyện cổ tích Việt Nam kể rằng Thạch Sanh giết được mãng xà trong miếu thờ trừ họa cho dân làng, lại bị Lý Thông hãm hại và tranh công. Câu chuyện đã được hình tượng hóa bằng nghệ thuật tranh khắc gỗ và in trên giấy bản để nhiều người có dịp treo trong dịp Tết. Hình tượng rắn dữ dằn, rõ là một con rắn hổ mang bành, thân uốn khúc miệng phun lửa, đại diện cho Thần Ác. Cách chọn gam màu nóng đã thể hiện cuộc chiến giữa cái thiện và cái ác gay go, đẫm máu.

Tranh dân gian còn miêu tả một trò chơi của nhi đồng phổ biến là “rồng rắn lên mây”, một đám trẻ túm áo nhau rồi xếp thành hình con rắn uốn khúc, lượn vào một sân nhà rộng trong làng để xin quà mừng tuổi cũng là bức tranh được nhiều người thích. Về mặt nghệ thuật, đây là một bức tranh sinh động, mô tả các tư thế hồ hởi, chân bước thấp bước cao, xô đẩy nhau. Bố cục tranh đẹp, con “rắn” được sắp thành hình cung tròn đối lập với mảng vuông của nhà mái ngói trang nghiêm. Tranh còn có thêm dòng chữ Hán Nôm làm tăng thêm vẻ đẹp và sự khuyến học cho lớp trẻ.

anh-2.jpg
“Rồng rắn lên mây” - tranh dân gian Hàng Trống. Ảnh: Trịnh Sinh

Rắn còn được vẽ lên tranh dân gian làng Sình (Huế), đại diện cho một năm, đó là năm Tỵ. Quan niệm một vòng lịch can chi là 12 năm, mỗi năm một con vật tiêu biểu. Người sinh năm nào đều ứng với một con vật về mặt phong thủy, tâm linh và tính cách.

anh-3.jpg
Tranh dân gian Làng Sình có hình rắn. Ảnh: Trịnh Sinh

2. Nghệ thuật chạm khắc đã đưa rắn lên tột đỉnh vinh quang. Đó là con vật được đích thân Hoàng Đế Minh Mạng chọn lựa trong một số ít con vật được khắc vào Cửu Đỉnh (9 cái đỉnh) biểu tượng của sự trường tồn của vương triều Nguyễn. Mỗi loài vật chỉ được khắc một lần vào một chiếc đỉnh. Tuy nhiên, nếu tính cả loài trăn (mãng xà) và loài rắn (nhiêm xà) cùng là một loài rắn (chữ xà nghĩa là rắn) thì xem ra cả hai con xà này đều được đặc cách, cùng được đúc trên 2 đỉnh (Anh Đỉnh và Huyền Đỉnh). Có thể đây là sự ưu ái cho rắn khi có đại diện 2 con vật thuộc loài rắn, nhưng cũng có thể người Việt coi trăn và rắn là hai con vật khác nhau vì thế mới đều được khắc trên Cửu Đỉnh.

anh-4.jpg
Hình chạm khắc mãng xà trên Huyền Đỉnh. Ảnh: Trịnh Sinh

Nghệ thuật chạm khắc còn đưa rắn lên một hình tượng cao quý nữa là rồng. Đây là một con vật không có thật, được ghép từ nhiều con vật khác mà thành, nhưng lại có cái cốt là thân rắn mà điển hình là rồng thời Lý - Trần, uốn khúc như rắn và lại là biểu tượng của vua, quyền lực tối thượng. Hình tượng rồng có mặt nhiều nhất ở Hoàng thành Thăng Long và các chùa chiền thời Lý - Trần.

anh-5.jpg
Hình rồng khắc trên cánh cửa chùa Phổ Minh thời Trần. Ảnh: Trịnh Sinh

Trong nghệ thuật chạm khắc đá, hình tượng rồng Lý - Trần còn để lại nhiều tác phẩm tuyệt đẹp, tiêu biểu là hình ảnh rắn trên cột đá ở chùa Dạm (Bắc Ninh). Hình tượng hai con rồng được châu đầu vào nhau, thân hình uốn lượn quanh một vòng của cột đá. Hai con rồng này đã được tạc vào đầu thời Lý, đến nay đã gần 1.000 tuổi mà vẫn cuốn hút du khách bởi tạo hình dạng 3D hiện đại, nổi bật nhiều chiều và hoa văn vẫn còn nét đanh. Tác phẩm này nửa như tượng tròn, nửa như phù điêu, hết sức sống động.

anh-6.jpg
Tượng rồng - rắn trên cột đá chùa Dạm (Bắc Ninh). Ảnh Trịnh Sinh

Hình tượng rồng - rắn Lý Trần còn được tạo hình trên nhiều cấu kiện kiến trúc của Hoàng thành Thăng Long, nhất là trên các lá đề đất nung trên mái cung điện, trên đồ gốm ngự dụng trong vương triều.

3. Trên chất liệu đồng, người xưa cũng đúc tượng rắn trên cán dao găm. Bức tượng đôi rắn khá đẹp và là tượng tròn cổ nhất tả rắn trong văn hóa Đông Sơn. Về mặt nghệ thuật, có thể xếp pho tượng tròn này vào loại hình mỹ thuật ứng dụng như cách xếp loại hiện đại. Bức tượng này được “đặt” vào cán một con dao găm đồng. Những chiếc dao găm thời này thường có phần lưỡi nhọn, sắc, có thể vừa là vũ khí, vừa là vật biểu tượng quyền uy nên ở phần cán thường là tượng người phụ nữ đang khuỳnh tay, chống nạnh hay tượng voi, tượng rắn với mục đích trang trí nghệ thuật.

anh-7.jpg
Đôi rắn quấn nhau đang ngậm chân voi trên cán dao găm. Ảnh: Trịnh Sinh

Cặp rắn được tả sinh động, đang cuốn lấy nhau, mồm há rộng ngậm chân voi, trên lưng voi lại đặt một chiếc trống đồng. Tinh xảo là vậy, nhưng chiều dài của cả con dao găm cũng chỉ khoảng 12cm. Dao găm tượng rắn này đã được xếp hạng Bảo vật quốc gia và hiện đang trưng bày ở Bảo tàng tỉnh Nghệ An.

4. Hình tượng rắn ở ta còn liên quan đến một vụ án oan nổi tiếng. Đó là vụ án “Hồ Dâm Đàm” (tức hồ Tây ngày nay). Dân làng đã mượn ngôn ngữ mỹ thuật tạo tượng đá để thể hiện nỗi lòng của một trung thần bị hàm oan. Bức tượng đá nổi tiếng này miêu tả một con rắn có đủ mắt tròn, vây khắp thân, có cả vành tai để nghe ngóng “thế sự”, nhưng hàm răng sắc đang cắn chặt vào thân mình như chẳng bao giờ gỡ ra được tựa nỗi hàm oan đã qua nhiều thế kỷ.
Cái đẹp của bức tượng rắn này là được tả thực, đường nét chạm khắc sắc sảo, xử lý hình khối gọn gàng, theo khúc cuộn mà không theo khối dài loằng ngoằng như thân rắn ngoài đời.

anh-8.jpg
Tượng Thần rắn tự cắn vào thân. Ảnh: Dân Trí

5. Trong các điện thờ mẫu Tam phủ, tứ phủ và các chùa "Tiền Phật, hậu Mẫu" cũng có mặt tượng rắn. Một dấu hiệu quan trọng của điện thờ là có các cặp tượng rắn đang vắt vẻo trên xà nhà hay trên tường hướng vào các Mẫu. Đặc biệt, tượng rắn màu trắng được gọi là Bạch Xà Đại tướng, rắn màu xanh gọi là Thanh Xà Đại tướng mà dân gian thường gọi là “Ông Lốt”. Những tượng này không làm từ chất liệu đá, gốm, đồng… mà thường làm bằng giấy, carton, tả thực như một dạng đồ hàng mã, nhẹ nhàng, dễ uốn lượn, tạo hình.

anh-9.jpg
Bàn thờ trong điện Mẫu trưng bày ở Bảo tàng Dân tộc học. Ảnh: Trịnh Sinh

6. Hình tượng rắn ở các văn hóa miền Trung và miền Nam nước ta cũng được thể hiện trong nghệ thuật tạo hình. Tại các di tích Chăm Pa có hình tượng con rồng Makara, cũng là con vật không có thật trong thực tế, có cái thân là con rắn, cá sấu, voi. Đây là biểu tượng của thủy quái, vật cưỡi của thần biển Varuna và cả nữ thần sông Hằng Ganga Devi. Con rồng Makara biểu tượng cho nước, cầu vồng (coi rắn là hình tượng thân cong như cầu vồng). Makara có mặt trong văn hóa Chăm từ thế kỷ VII và kéo dài cho đến tận thế kỷ XIV với các tượng tròn điêu khắc đá.

anh-10.jpg
Tượng rồng Makara Tháp Mắm, Bình Định thế kỷ XIII. Ảnh Trịnh Sinh

Trong nghệ thuật tạo hình rắn ở văn hóa Khơ Me, Nam Bộ, rắn thần Naga là một vị Thần trong hình hài một con rắn hổ mang với đặc trưng là có cái mang bành to ở phần đầu. Có khi con rắn được thể hiện 1 đầu hay nhiều đầu, nhưng số đầu thường là số lẻ: 1, 3, 5, 7 và 9. Rắn Naga được tạo hình với chất liệu gỗ được sử dụng trang trí đầu tay cầm xe tang, tủ kinh kệ, điêu khắc nổi trên cánh cửa…, xi măng (được đổ khuôn thạch cao), đồng (đúc khuôn)… tạo thành các pho tượng tròn. Naga còn được thể hiện trong tranh vẽ trên giấy, tranh sơn dầu, tranh đắp nổi (phù điêu) trên các bức tường trong chính điện, nóc mái của cổng chùa. Đề tài rắn thường gặp là diễn tả câu chuyện về rắn thần Naga có 7 đầu dùng thân mình làm ghế cho đức Phật ngồi tu và dùng mang làm mái vòm che mưa nắng cho Phật. Rắn Naga còn được tạo khối trang trí trên cổng chùa, tường rào, cột cờ, cầu thang dẫn lên chính điện, nóc mái, mi cửa…

7. Nhìn rộng ra, hình tượng rắn Naga có mặt khắp các nước láng giềng của Việt Nam như Lào, Campuchia và Thái Lan… Đó là hình tượng con rắn hổ mang bành được Ấn Độ Giáo và Phật giáo “thiêng hóa” thành vị Thần Nagraj (vua rắn), biểu tượng của sự bất tử.

Nhiều khi tượng Naga được tạc có đầu người mình rắn. Rắn được vẽ trong tư thế cuộn mình trên cổ thần Shiva hay rắn đang cuộn mình làm giường ngủ cho thần Vishnu… Làn sóng truyền bá Ấn Độ giáo và Phật giáo đã lan truyền từ Ấn Độ sang các nước Đông Nam Á như Thái Lan, Lào, Campuchia đã mang theo cả nghệ thuật tạo hình rắn hổ mang bành. Ảnh hưởng của sự giao lưu văn hóa, tôn giáo, tín ngưỡng này được thấy rõ ở Kinh đô cổ Angkor Wat ở Xiêm Riệp (Campuchia) nơi có rất nhiều truyền thuyết và tượng rắn hổ mang bành ở các cổng vào khu đền đài nổi tiếng này./.

Bài liên quan
(0) Bình luận
  • Quốc Tử Giám - 950 năm dấu ấn lịch sử và giá trị trường tồn của quốc học Việt Nam
    Trong suốt chiều dài lịch sử dựng nước và giữ nước, dân tộc Việt Nam luôn dành sự quan tâm đặc biệt cho việc học tập, xem trọng việc đào tạo và trọng dụng nhân tài để xây dựng quốc gia. Ra đời vào năm 1076 tại kinh đô Thăng Long, Quốc Tử Giám chính là dấu mốc mang tính bước ngoặt của nền giáo dục Đại Việt. Di tích và tư liệu lưu giữ tại quần thể Văn Miếu - Quốc Tử Giám đến nay đã trở thành những biểu tượng tiêu biểu, minh chứng cho bề dày truyền thống văn hiến của đất nước.
  • Triển lãm “Quốc Tử Giám Thăng Long”: Đề cao giá trị đạo học và tình yêu quê hương đất nước
    Sáng nay 10/11, tại không gian văn hóa vườn hoa đền Bà Kiệu bên hồ Hoàn Kiếm (phường Hoàn Kiếm), Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám long trọng tổ chức khai mạc triển lãm “Quốc Tử Giám Thăng Long”. Sự kiện là hoạt động ý nghĩa hướng tới kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076 – 2026).
  • Hà Nội: Công nhận 46 không gian văn hóa sáng tạo và khai trương Không gian văn hóa Lũng Trăng
    Tối 8-11, tại Đồi Ba Thang, thôn Yên Bình 1, xã Yên Xuân, Hà Nội, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội tổ chức Lễ trao quyết định công nhận 46 Không gian văn hóa sáng tạo Hà Nội năm 2026 và khai trương không gian văn hóa Lũng Trăng. Nằm dưới chân núi Viên Nam, giữa không gian thiên nhiên của vùng đất Mường Yên Xuân, Lũng Trăng ra đời mở ra một không gian giao thoa giữa thiên nhiên, nghệ thuật và văn hóa bản địa.
  • Hai di sản tư liệu Việt Nam góp thêm dấu ấn trong kho tàng Ký ức thế giới
    “Văn bia Phố Hiến” (Hưng Yên) và “Ma nhai trên núi Non Nước” (Ninh Bình) vừa được UNESCO ghi danh vào Danh mục Di sản tư liệu khu vực châu Á - Thái Bình Dương, nâng tổng số di sản tư liệu của Việt Nam được UNESCO ghi danh lên 13.
  • Đình Tường Phiêu- từ di sản độc đáo đến câu chuyện phát huy giá trị
    Tại Di tích quốc gia đặc biệt đình Tường Phiêu (xã Phúc Thọ, TP Hà Nội), bài toán phát triển kinh tế di sản gắn với bảo tồn, lan tỏa giá trị văn hóa, lịch sử đang có những chuyển biến tích cực. Chính quyền địa phương đang gắn kết các giá trị độc nhất vô nhị tại đình Tường Phiêu với làng nghề hoa cây cảnh truyền thống, giáo dục di sản ở địa phương để chung sức phát triển du lịch văn hóa Hà Nội.
  • Hà Nội sẵn sàng cho Festival làng nghề toàn cầu lần thứ nhất
    UBND Thành phố Hà Nội vừa có chỉ đạo tổ chức Festival Bảo tồn và Phát triển làng nghề toàn cầu lần thứ nhất, năm 2026, diễn ra từ giữa tháng 11/2026 tại Hoàng thành Thăng Long. Sự kiện quy tụ khoảng 200 đại biểu, nghệ nhân quốc tế với nhiều hoạt động trọng tâm như Lễ Khai mạc, Hội nghị xúc tiến đầu tư, Hội thi sản phẩm thủ công Châu Á – Thái Bình Dương và các tour trải nghiệm làng nghề.
Nổi bật Tạp chí Người Hà Nội
Đừng bỏ lỡ
  • Mở cổng đăng ký “săn” vé chương trình “Muôn sắc Việt Nam” vào lúc 10h ngày 17/11
    Ngày 13/11, Ban Tổ chức chương trình nghệ thuật đặc biệt “Muôn sắc Việt Nam” diễn ra tối 24/11, tại Sân vận động quốc gia Mỹ Đình (Hà Nội) chính thức công bố thông tin đăng ký vé tham dự.
  • Lễ hội Áo dài Hà Nội 2026: Kết hợp các hoạt động văn hóa, nghệ thuật và trải nghiệm
    Lễ hội Áo dài Du lịch Hà Nội 2026 do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội chủ trì, phối hợp với các sở, ngành, tổ chức, hiệp hội và đơn vị liên quan tổ chức. Đây là hoạt động văn hóa, du lịch thường niên nhằm gìn giữ, phát huy giá trị áo dài Việt Nam, đồng thời quảng bá hình ảnh Thủ đô giàu bản sắc, sáng tạo và thân thiện.
  • [Video] Hà Nội mở rộng không gian sáng tạo, thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa
    Tối 13/11, tại Quảng trường phía Đông hồ Hoàn Kiếm, UBND thành phố Hà Nội phối hợp với Hội Kiến trúc sư Việt Nam tổ chức khai mạc Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội năm 2026 với tên gọi “Thăng Long Kẻ Nghệ”, chủ đề "Kinh tế sáng tạo", đồng thời chính thức ra mắt nền tảng số văn hoá - du lịch HanoiGo.
  • [Podcast] Truyện ngắn: Đi thăm cha mẹ (Kỳ 2)
    Nàng cất lời, giọng có chút trách móc. Cũng phải thôi. Từ ngày cưới đến giờ đã nửa năm, vài lần nàng nhắc Khun đi thăm cha mẹ. Người già trong họ cũng bảo: “Mày lấy con gái người ta về lạy tạ tổ tiên nhận làm con nhà này rồi thì cũng phải đi lạy tạ cha mẹ nó chứ”...
  • Sau gần 1.000 năm, quyết sách lập Quốc Tử Giám vẫn vẹn nguyên giá trị
    Qua quá trình nghiên cứu, GS.TS Hoàng Anh Tuấn - Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học - Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) khẳng định, việc lập Quốc Tử Giám năm 1076, cùng với việc dựng Văn Miếu năm 1070 và mở khoa thi năm 1075, là một quyết sách thể hiện tầm nhìn chiến lược của các vị Vua nhà Lý. Đối chiếu với quyết sách lập Quốc Tử Giám và sự kế thừa qua các triều đại, có thể rút ra những bài học cho các quyết sách của Đảng, Nhà nước về giáo dục và nhân tài trong giai đoạn mới.
  • Đánh thức di sản, mở "đường băng" cho kinh tế sáng tạo Thủ đô
    Ngày 13/11, Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội năm 2026 với tên gọi “Thăng Long Kẻ Nghệ”, chủ đề “Kinh tế sáng tạo”, thông điệp “Kết tài hoa, dệt tài sản” sẽ chính thức khai mạc, mở ra 16 ngày hoạt động sôi nổi trên địa bàn Thủ đô. Vượt ra ngoài khuôn khổ một sự kiện văn hóa, nghệ thuật thường niên, Lễ hội hướng tới kết nối di sản, tri thức nghề, thiết kế và thị trường, từng bước hình thành hệ sinh thái sáng tạo đô thị, đưa nguồn lực văn hóa trở thành động lực phát triển kinh tế của Hà Nội.
  • Ngày truyền thống MTTQ Việt Nam cùng ý nghĩa Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc
    Để phát huy vai trò của cộng đồng dân cư trong xây dựng, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, gắn hoạt động của Mặt trận Tổ quốc (MTTQ) Việt Nam với đời sống Nhân dân, từ năm 2003, Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc ở khu dân cư được tổ chức nhân dịp kỷ niệm Ngày truyền thống MTTQ Việt Nam (18/11). Ngày hội từng bước trở thành hoạt động chính trị - xã hội có ý nghĩa thiết thực, được tổ chức rộng khắp tại các khu dân cư, góp phần tăng cường sự gắn bó giữa các gia đình, dòng họ, các tầng lớp Nhân dân và củng cố tinh thần đoàn kết trong cộng đồng.
  • Văn Miếu - Quốc Tử Giám trong phát triển công nghiệp văn hóa Hà Nội
    PGS.TS Nguyễn Văn Hiệu - Hiệu trưởng Trường Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật (Đại học Quốc gia Hà Nội) đánh giá, giá trị của Văn Miếu - Quốc Tử Giám trước hết nằm ở ý nghĩa lịch sử của một thiết chế giáo dục; hệ thống tư liệu phản ánh lịch sử khoa cử và hình thành tầng lớp trí thức; khả năng giáo dục về truyền thống văn hóa và ở những biểu tượng có vị trí sâu sắc trong đời sống tinh thần của người Việt Nam. Những giá trị ấy tạo nên một nguồn vốn văn hóa đặc biệt.
  • Ý nghĩa chiến lược của việc xác lập Ngày Văn hóa Việt Nam
    Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam và Quốc hội khóa XVI thông qua Nghị quyết số 28/2026/QH16 về phát triển văn hóa Việt Nam, xác lập ngày 24/11 hằng năm là Ngày Văn hóa Việt Nam mang ý nghĩa và dấu ấn đặc biệt, tạo động lực để văn hóa thấm sâu vào đời sống, trở thành sức mạnh nội sinh cho sự phát triển bền vững của đất nước trong kỷ nguyên mới.
  • Món quà âm nhạc đặc biệt dành tặng thầy cô của nhạc sĩ Nguyễn Thành Trung
    Nhân dịp kỷ niệm Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11/2026, nhạc sĩ Nguyễn Thành Trung vừa cho ra mắt hai sáng tác mới mang tên “Lời tri ân” và “Ơn thầy cô mến thương”. Hai tác phẩm khắc họa trọn vẹn hình ảnh người thầy qua lăng kính của sự trải nghiệm trưởng thành và cả thế giới trong sáng của tuổi học trò.
Rắn trong nghệ thuật tạo hình
POWERED BY ONECMS - A PRODUCT OF NEKO