1. Văn hoá dân gian thể hiện vẻ đẹp thanh lịch của người Hà Nội
Quá trình hội tụ, giao lưu đã kết tinh nên phẩm chất cao đẹp của người Kẻ Chợ - Kinh Kì và không biết từ bao giử trong dân gian đã cất tiếng ngợi ca một trong nhiửu cái nhất của Thăng Long - Hà Nội:
Nhất cao là núi Ba Vì
Nhất lịch, nhất sắc, kinh kì,Thăng Long.
Vậy thanh lịch, một trong những phẩm chất tốt đẹp của người Hà Nội là gì và nó được biểu hiện trong văn hoá dân gian như thế nà o?
Từ điển tiếng Việt do Hoà ng Phê chủ biên cho rằng thanh lịch có nghĩa là thanh nhã, lịch sự. Còn nhà nghiên cứu văn hoá Hoà ng Đạo Thúy giải thích hai từ thanh lịch như sau: Người Trà ng An là người kinh kì thanh, không tục, không thô lỗ, lịch, lịch thiệp, lịch sự. Thanh lịch là cái phong cách sống của người Hà Nội.
Trước hết cần phải khẳng định rằng, sà nh ăn, sà nh mặc và biết ăn ngon, mặc đẹp là nét đặc trưng và đã trở thà nh một thói lử riêng của cư dân nơi đây.
Đối với người Hà Nội, ăn uống không đơn giản là cung cấp nguồn năng lượng để duy trì sự sống mà nó đã trở thà nh một phong cách nghệ thuật riêng. Bà n tay khéo léo, tinh tế và tà i hoa của người Hà Nội đã tạo nên những món ăn có dấu ấn riêng vừa ngon, vừa đẹp vừa hấp dẫn và thích thú. Cũng là món ăn bình thường mộc mạc ở nơi thôn dã nhưng đã được người dân nơi đây tạo ra hương vị riêng là m cho mọi người thật khó mà quên được. Sự đa dạng vử mà u sắc, phong phú vử chủng loại, hương vị đậm đà của các món ăn Hà Nội đã tạo nên nét độc đáo, đặc sắc trong văn hoá ẩm thực của chốn phồn hoa đô hội.
Khá nhiửu địa danh nổi tiếng vử các món ăn và đặc sản của vùng đất nà y đã được ca dao, tục ngữ nhắc đến:
Thanh Trì có bánh cuốn ngon.
Thanh Trì là địa phương nổi tiếng vử món bánh cuốn, thứ bánh trắng trong, mửng mịn, dẻo và thơm được chấm với nước mắm ngon có ít gia vị như chanh, ớt, hạt tiêu trở thà nh món quà hấp dẫn. Ngoà i bánh cuốn Thanh Trì, bánh dà y ở là ng Quán Gánh cũng rất nổi tiếng:
Bánh cuốn Thanh Trì, bánh dà y Quán Gánh.
Nhiửu nơi biết là m cốm nhưng có lẽ không có nơi nà o hạt cốm dẻo, thơm và ngon lại được gói trong lá sen như ở là ng Vòng và cốm Vòng từ lâu đã trở thà nh món quà được nhiửu nơi biết đến vì cái hương vị riêng biệt ấy:
Gắng công kén hộ cốm Vòng
Kén hồng Bạch Hạc cho lòng em vui.
Là ng Vòng thuộc phường Dịch Vọng, quận Cầu Giấy, có nghử là m cốm cổ truyửn lâu đời. Cốm vòng được chọn là m bằng giống nếp hoa và ng, thứ nữa là nếp nâu, nếp chấm đầu, đón lúa non và o sữa vừa đúng thì - chỉ người là nh nghử mới biết được - đi bứt lúa vử nhà , sà ng sẩy, đãi sạch hạt lép để rải chỗ thoáng cho ráo chứ không phơi nắng mất hương. Cho lúa non rang, đảo đửu vừa chín tới, quá lửa ra cốm sẽ giòn và ngả mà u trắng là m kém ngon và mất đẹp. Cốm giã trong chiếc cối riêng nông lòng, rộng miệng, mử chà y tròn đửu và ngắn, cầm nặng. Vừa giã vừa đảo đửu tay cho cốm trốc vử. Mỗi lần giã và i trăm chà y lại sà ng sẩy. Qua năm sáu lượt mới xong một mẻ. Rải cốm và o lá sen già mà ủ lại, vừa giữ được hương lúa, vừa ướp lấy mùi ngát dịu của lá sen. Cốm đầu nia hạt mảnh như lá me, xanh đửu thơm lâu được để dà nh cho khách sà nh. Đ‚n cốm phải ăn thong thả, nhấm nháp chút một, vừa ăn vừa ngẫm nghĩ, tận hưởng cái hương vị tuyệt mĩ của đất trời đem cho. Cốm là quà trang nhã, thanh lịch, không chấp nhận sự thô bạo, vội và ng(1). Và cốm Vòng là một đặc sản nổi tiếng của Kẻ Chợ:
Là ng Vòng là m cốm để mà tiến vua.
Ngoà i cốm Vòng, là ng Mễ Trì (tên nôm là Kẻ Mẩy), từng sản xuất gạo thơm nổi tiếng, cúng tiến vua, được vua đặt tên là Mễ Trì (cái ao gạo). Là ng còn có tên là Mễ Sơn (núi gạo). Gạo thơm Mễ Trì có nhiửu loại như tám xoan, tám hương, dự hương, dé cánh... cũng rất nổi tiếng
Mễ Trì thơm gạo tám xoan
Dự hương, dé cánh thóc và ng như tơ.
Hà Nội còn nổi tiếng với những món ăn gắn với từng địa danh cụ thể với những Giò Trèm, nem Vẽ, chuối Xù, Khoai lang Triửu Khúc, bánh đúc Đơ Bùi. Đó là ổi Quảng Bá, cá Hồ Tây, là Cá rô Đầm Sét......
Không ai có thể quên được hương vị đậm đà , khó quên của bát bún ốc, bún chả, bún thang, bát phở, bánh tôm Hồ Tây và chả cá Lã Vọng.
Thật ra nhiửu món ăn ở Hà Nội được mang từ nhiửu miửn quê đến nhưng do cách chế biến, cách bà y biện, mà u sắc bắt mắt và cách ứng xử trong ăn uống của người Kinh Kì đã tinh tế hoá cách ẩm thực của dân quê nên ẩm thực của cư dân nơi đây đã tạo thà nh một thứ nghệ thuật riêng đặc sắc.
Không chỉ sà nh ăn, người Thăng Long - Hà Nội còn biết khéo mặc, mặc hợp thời tiết, khí hậu. Nhìn chung cư dân ở đây chuộng những vải vóc, lụa là có gam mà u trang nhã, ghét mà u sắc lòe loẹt, lại được may hợp thời trang vừa gọn gà ng, kín đáo mà không kém phần duyên dáng, lịch lãm mang vẻ đẹp sâu lắng và rất độc đáo.
Trang phục của người Hà Nội được tạo nên bởi lĩnh Sà i, nhiễu Giấy - những là ng nghử nổi tiếng từ xưa:
Hỡi cô thắt lưng bao xanh
Có vử Kẻ Bưởi với anh thì vử
Là ng anh có ruộng tứ bử
Có hồ tắm mát có nghử quay tơ.
Kẻ Bưởi chỉ chung các là ng thuộc tổng Trung, huyện Vĩnh Thuận trước kia, nay thuộc quận Tây Hồ. Là ng Trích Sà i ở đây có nghử dệt lĩnh nổi tiếng.
Đã có một thời chiếc áo dà i mà u sắc trang nhã, chiếc nón ba tầm và đôi guốc mộc đã tôn lên vẻ đẹp lịch lãm, duyên dáng của người phụ nữ Thăng Long - Hà Nội:
Nón nà y em sắm đáng trăm
Ai trông cái nón ba tầm cũng ưa
Nón nà y che nắng che mưa
Nón nà y để đội cho vừa đôi ta.
Trong cuốn Phố phường Hà Nội xưa, nhà nghiên cứu Hoà ng Đạo Thúy đã viết vử vấn đử nà y như sau: người Hà Nội chuộng lối sống khoan hoà , giản dị. Ghét lòe loẹt mà thích diểm dắn. Tránh tiếng xa hoa. Dù già u sang, áo có mớ năm, mớ bảy, cũng phủ một chiếc áo thâm hay tam giang... Vì là người Kinh Kì nên dân Hà Nội đi đâu cũng được người ta trọng, lại cũng được mến vử tính yêu khách. ở các nơi, khi người ta nói nhà tôi có khách Hà Nội vử, là nhiửu bà con muốn đến gặp(2).
Vẻ đẹp thanh lịch của người Thăng Long - Hà Nội còn thể hiện ở cách ứng xử trong giao tiếp. Từ lâu, người Hà Nội đã được mọi miửn biết đến như là người lịch thiệp:
Chẳng thơm cũng thể hoa nhà i
Chẳng lịch cũng thể con người Thượng kinh.
Giao tiếp lịch sự, tử rõ sự hiếu khách là nét đặc trưng của người Kẻ Chợ. Cô gái ở chốn phồn hoa thật ý tứ, ân cần chu đáo thể hiện trong giao tiếp:
Ba gian nhà khách
Chiếu sạch, giường cao
Mời các thầy và o
Muốn sao được thế.
Mắm Nghệ lòng giòn
Rượu ngon cơm trắng
Các thầy dù chẳng sá và o
Hãy dừng chân lại em chà o cái nao
Đêm qua em mới chiêm bao
Có năm ông cử mới và o nhà em
Cau non bổ, trầu cay têm
Đựng trong đĩa sứ em đem ra mời...
Cách ứng xử của người Hà Nội biểu hiện trước hết là ở tiếng nói. Tiếng nói của người Hà Nội, nhẹ nhà ng, êm ái, uyển chuyển và khá chuẩn xác. Trong giao tiếp, người Hà Nội sử dụng ngôn ngữ khá linh hoạt, khiến cho người nghe, nhất là người ở các địa phương khác, rất dễ mến, dễ cảm và dễ cuốn hút. Cùng với tiếng nói là thái độ cử chỉ, trang phục tạo nên sự lịch lãm, tế nhị mà hầu như chỉ có riêng của người Hà Nội.
Nhìn chung, người Hà Nội rất có ý thức trong giao tiếp, chú trọng lời ăn tiếng nói theo một phong cách riêng mà ít địa phương nà o trong cả nước có được.
Ngoà i ra, khiếu thẩm mĩ cũng thể hiện phẩm chất thanh lịch của người Hà Nội. Những bà n tay tà i hoa của các nghệ nhân là m nghử truyửn thống đã tạo nên những sản phẩm đẹp và tinh tế. Thú chơi hoa, cây cảnh tao nhã chẳng những là m đẹp cuộc sống hằng ngà y, nhất là trong những ngà y lễ, tết mà còn tạo nên phong cách riêng của cư dân Hà Nội.
Những phẩm chất tốt đẹp của người Thăng Long - Hà Nội được tạo nên trong suốt quá trình hình thà nh và phát triển của vùng đất nà y. Chúng được chắt lọc, kết tinh từ mọi miửn đất nước và cả tinh hoa văn hoá bên ngoà i trong quá trình giao lưu, hội nhập tạo cho con người Thăng Long - Hà Nội vừa thuần hậu, lịch sự, vừa hà o hoa, phong nhã. Cái riêng đó, nét đẹp văn hoá đó có giá trị độc đáo, đặc sắc của cư dân chốn Kinh Kì - Kẻ Chợ.
2. Thử lí giải mặt hạn chế của người Hà Nội hiện nay
Trong nhiửu năm trở lại đây, mặt trái của người Hà Nội xuất hiện và có chiửu hướng gia tăng là m nhức nhối xã hội. Những biểu hiện như nói tục, chửi bậy, gây gổ đánh nhau, sự bừa bãi, mất vệ sinh, giao tiếp sỗ sà ng, ăn mặc lố lăng, trộm cắp, cướp giật cho đến các tệ nạn ma túy, mại dâm, của một bộ phận cư dân chẳng những là m nhạt nhòa vẻ đẹp thanh lịch của người Hà Nội mà còn là m băng hoại các giá trị đạo đức xã hội hiện nay.
Phải chăng hình ảnh thanh lịch của người Hà Nội đã lắng chìm trong quá khứ? Do đâu mà lối sống xô bồ có phần lưu manh hoá xuất hiện trên nhiửu lĩnh vực của đời sống xã hội như vậy?
Chúng ta biết rằng, trong lịch sử tồn tại và phát triển, cư dân Thăng Long - Hà Nội là dân tứ chiếng. Họ đến đây lập nghiệp, sinh sống chủ yếu là cư dân từ nhiửu miửn quê khác nhau. Đó là những bậc hiửn tà i vử Thăng Long để là m quan, là m thầy thuốc, thầy giáo, thầy địa lí. Không ít người vử Kẻ Chợ là những người thợ khéo, người buôn bán, người là m thuê,... Nhiửu cái hay, cái tốt, cái đẹp được hội tụ vử đây và cả tập quán lạc hậu, thói quen của lối sống tự do ở các là ng quê không phù hợp với nếp sống của Thăng Long - Hà Nội cũng theo bước chân họ vử chốn Kinh Kì. Thế nhưng do họ ý thức được mình là cư dân của một vùng đô hội, trung tâm của đất nước nên những thói xấu của người Việt tiểu nông bị kìm nén, không có điửu kiện trỗi dậy. Và cảm giác chung là mặt hạn chế bị phai nhạt dần, nhường chỗ cho cái tốt có điửu kiện hội tụ, giao lưu, kết tinh và toả sáng.
Cũng phải thấy rằng từ thời điểm trước 1945, số người đến lập nghiệp sinh sống ở Thăng Long - Hà Nội không tăng đột biến như giai đoạn sau nà y. Chính sự gia tăng không lớn của cư dân vử vùng đất nà y cho nên quá trình giao lưu văn hoá diễn ra tương đối bình thường. Văn hoá Thăng Long - Hà Nội tiếp nhận và là m biến đổi văn hoá của mọi miửn quê hội tụ vử đây. Do đó những biểu hiện tiêu cực của dân tứ chiếng không là m lấn át mặt tốt của cư dân sinh sống lâu đời ở nơi đây. Hơn nữa, mặt hạn chế, thói quen sinh hoạt tự do thường chỉ xuất hiện ở thời gian đầu, khi cư dân mới đến, dần dần trải qua nhiửu năm tháng đủ để sà ng lọc khiến cho chúng bị nhạt nhòa nhường chỗ cho cái đẹp, cái hay, cái tốt lan tửa. Vì vậy nét thanh lịch của cư dân Kẻ Chợ chẳng những không bị ảnh hưởng, trái lại cà ng ánh lên ngời sáng hơn.
Điửu đó cũng giúp chúng ta lí giải được vì sao hiện nay mặt hạn chế của người Hà Nội, đang có phần nổi lên khiến nhiửu người không khửi băn khoăn, lo lắng. Không ít người cho rằng, những biểu hiện không là nh mạnh đó là do mặt trái của nửn kinh tế thị trường? Đấy cũng chỉ là một trong số nhiửu nguyên nhân khiến cho những biểu hiện lệch chuẩn, sai trái đang tồn tại. Thực tế là trong nhiửu năm nay, đặc biệt từ sau năm 1975, số dân tăng cơ học trên địa bà n Hà Nội là rất lớn. Sự gia tăng dân số, với nhiửu thà nh phần đã tạo ra một áp lực lớn đối với xã hội. Bên cạnh đó, thói quen của lối sống tự do ở nông thôn của cư dân mới đến chưa đủ thời gian sà ng lọc để hoà nhập chung với nếp sống đô thị. Vì vậy, hiện nay mặt trái vẫn tồn tại đan xen với nhiửu mặt tốt trong đời sống của cư dân Hà Nội.
3. Một và i giải pháp nhằm phát huy phẩm chất tốt đẹp của người Hà Nội
- Tiếp tục là m sáng tử vẻ đẹp thanh lịch của người Hà Nội, kết hợp với việc tuyên truyửn rộng rãi dưới nhiửu hình thức bằng các phương tiện thông tin đại chúng như báo hình, báo nói, báo viết nhằm đử cao những phẩm chất tốt đẹp của người Thăng Long - Hà Nội. Gần đây, cuốn Nhật kí Đặng Thùy Trâm có sức tác động và gây ảnh hưởng rất lớn đối với mọi tầng lớp trong xã hội đặc biệt là giới trẻ thủ đô. Vấn đử đặt ra là nếu chúng ta biết khơi dậy được phẩm chất tốt đẹp, chân thật của những gương người tốt thì tác dụng giáo dục sẽ rất lớn và có hiệu quả.
- Tuyên truyửn vận động nhân dân sống và là m việc theo pháp luật, xây dựng nếp là m việc khoa học, văn minh, lịch thiệp ở các cơ quan, công sở. Đối với những cơ quan hằng ngà y tiếp xúc với dân, cần công tâm, tránh là m phiửn hà , sách nhiễu dân. Các lực lượng chức năng như công an và đội giữ gìn trật tự đô thị hoạt động theo pháp luật nhưng cũng phải rất tình người, xử sự phải đà ng hoà ng thể hiện được phẩm chất của người cán bộ ở thủ đô văn minh.
- Thực hiện tốt phong trà o xây dựng nếp sống văn minh, gia đình văn hoá mới, tạo ra một môi trường tốt trong gia đình, giáo dục lối ứng xử có nử nếp trong giao tiếp hằng ngà y. Bên cạnh đó, việc giáo dục ở nhà trường cũng có tầm quan trọng đặc biệt. Phối hợp giáo dục giữa gia đình và nhà trường đối với lớp trẻ là nhiệm vụ thường xuyên và lâu dà i. Trong đó cần đa dạng hoá các hình thức giáo dục tuyên truyửn ở nhà trường, tránh lối áp đặt, bắt buộc, nên sử dụng những hình thức phù hợp để giáo dục có hiệu quả cao. Ngoà i ra cần có sự phối hợp với các cơ quan, đoà n thể như hội phụ nữ, đoà n thanh niên trong việc tuyên truyửn những tấm gương tiêu biểu cho vẻ đẹp thanh lịch của người Hà Nội nhằm nâng cao lòng tự hà o của người dân thủ đô.
Hà Nội có điểm tựa một nghìn năm, nơi hội tụ tinh hoa của cả nước, chắc rằng với ý thức công dân cao, người Hà Nội sẽ là m đẹp thêm hình ảnh của mình để xứng đáng với công dân của một thà nh phố anh hùng, thủ đô vì hoà bình.
![[Video] “Khúc quân hành” năm 2026: Một thập kỷ bền bỉ lan toả nghĩa tình đền ơn đáp nghĩa](https://nhn.1cdn.vn/thumbs/540x360/2026/07/24/img_9519.jpg "[Video] “Khúc quân hành” năm 2026: Một thập kỷ bền bỉ lan toả nghĩa tình đền ơn đáp nghĩa")
