Tranh sơn ta - Tinh hoa của nghệ thuật Việt Nam

Mỗi phường thợ lại sáng tạo, phát triển ra nhiửu kử¹ thuật độc đáo và  giữ thà nh bí quyết riêng. Ví dụ như: Sơn then Аình Bảng (Từ Sơn, Bắc Ninh); Аồ nét và  cuống ghép nứa Cát Аằng (Nam Аịnh); Hà ng tráp quả chợ Bằng (Hà  Đông, Hà  Nội); Hà ng chúng khảo chợ Dầu (Nam Аịnh); Аồ khảm là ng Chuôn, là ng Tre (Phú Xuyên, Hà  Nội); Nghử dát và ng bạc Kiêu Kửµ (Gia Lâm, Hà  Nội); Bột son thần (Hà ng Gai, Hà  Nội)...

Mỗi phường thợ lại sáng tạo, phát triển ra nhiửu kử¹ thuật độc đáo và  giữ thà nh bí quyết riêng. Ví dụ như: Sơn then Аình Bảng (Từ Sơn, Bắc Ninh); Аồ nét và  cuống ghép nứa Cát Аằng (Nam Аịnh); Hà ng tráp quả chợ Bằng (Hà  Đông, Hà  Nội); Hà ng chúng khảo chợ Dầu (Nam Аịnh); Аồ khảm là ng Chuôn, là ng Tre (Phú Xuyên, Hà  Nội); Nghử dát và ng bạc Kiêu Kửµ (Gia Lâm, Hà  Nội); Bột son thần (Hà ng Gai, Hà  Nội)...

Nguyên liệu chính của nghử sơn chính là  sơn ta (tiếng trong giới chuyên môn thường gọi để phân biệt với nhiửu loại sơn khác). Sơn ta được lấy từ nhựa cây sơn trồng chủ yếu ở vùng Trung du Bắc bộ (Yên Bái, Phú Thọ...). Không chỉ có ở Việt Nam, cây sơn có nhiửu giống, được trồng ở một số nước như Trung Quốc, Nhật Bản, Campuchia, Là o, Thái Lan... Tuy nhiên, theo đánh giá của chuyên gia nước ngoà i, giống cây sơn của Việt Nam là  một trong những loại cho nhựa có chất lượng tốt nhất. Nhựa cây sơn ta là  một chất lửng quánh, có mà u trắng ngà  như sữa, có mùi chua nhẹ. Sơn ta có độ dính cao, là m keo gắn rất chắc. Sơn khô rồi rất bửn, không thấm nước, không bị mối mọt, chịu được axít và  nước biển, chịu nóng cao. Sơn ta tuy cứng nhưng lại có độ dẻo, đà n hồi hòa hợp với cốt gỗ. Khi bị tác động vẫn bám chắc, không bong tróc, rạn vỡ.

Mặt sơn dễ mà i phẳng, có độ trong, bóng cao giúp tôn mà u sắc trở nên rực rỡ, sâu thẳm và  bửn mà u. Аấy chính là  những ưu việt của sơn ta. Cùng với nghử sơn truyửn thống, sơn ta đã góp phần tô điểm cho cuộc sống bằng những tác phẩm phù điêu, điêu khắc, đồ chạm, sơn son thiếp và ng ở những nơi trang nghiêm như cung điện, đửn đà i, chùa, miếu... cho đến những vật dụng hằng ngà y như hộp, tráp, cơi trầu, bà n ghế... Năm 1930 đã đánh dấu một mốc quan trọng trong lịch sử­ nghử sơn truyửn thống khi Trường Cao đẳng Mử¹ thuật Аông Dương chính thức mở xưởng nghiên cứu sơn ta.

Từ đó, sơn ta có điửu kiện ứng dụng trong hội họa, cụ thể là  kử¹ thuật mà i ra hình sau khi là m những lớp mà u chìm. Và  thế là  nghệ thuật tranh sơn mà i ra đời sau những tìm tòi của các bậc tiửn bối như họa sĩ Trần Văn Cẩn, Trần Quang Trân, Nguyễn Khang, Phạm Hậu, Lê Phổ, Nguyễn Gia Trí...

Những tác phẩm tuyệt đẹp sử­ dụng chất liệu sơn mà i có thể xem như bằng chứng đầu tiên khẳng định đẳng cấp hội họa đích thực của thể loại nà y là  của Trần Quang Trân - tác phẩm "Bử ao" (Bình phong 6 tấm), Lê Phổ - Phong cảnh Bắc Kử³ và  Nguyễn Gia Trí - người có khối lượng tranh lớn và  thà nh công nhất. Sơn mà i sơn ta truyửn thống sử­ dụng cùng với son thần, vử trai, vử trứng, và ng bạc thật và  nhiửu mà u, chất liệu khác tạo vẻ đẹp lung linh, huyửn ảo cho các tác phẩm hội họa mà  không chất liệu nà o sánh được. Nó hoà n toà n khác hẳn các dòng sơn của Nhật Bản, Trung Quốc, Là o, Thái Lan chỉ sử­ dụng trong sản xuất đồ thủ công, mử¹ nghệ. Tinh hoa vốn quý của dân tộc là  vậy, nhưng cho đến nay sơn ta có chiửu hướng mai một khi người ta sử­ dụng sơn công nghiệp, sơn điửu để thay thế do chạy theo lợi nhuận và  "ngại" là m.

Tại sao nói vậy, vì sơn ta thực sự khó dùng. Mặt khác, một số nước xung quanh đánh giá chất lượng cao của sơn ta nên thu mua nhiửu, đẩy giá sơn lên cao. Аiửu nà y có thể nhận thấy khi dạo qua các Galery ở Việt Nam. Hầu hết không còn thấy tranh sơn ta. Аiửu đó chính là  sự day dứt của một số người tâm huyết với nghệ thuật tranh sơn ta mà  điển hình là  họa sĩ Phùng Dzi Thuần. à”ng là  học trò của Giáo sư, họa sĩ Phạm Hậu, Trần Quang Trân, Nguyễn Ưng Sao và  nghệ nhân Аinh Văn Thà nh.

Là  một trong số ít người dà nh trọn cuộc đời cho sự đam mê nghệ thuật tranh sơn ta, năm nay đã cận kử tuổi 80, họa sĩ Phùng Dzi Thuần cho biết: "Trong khi người Pháp (các GS Trường Cao đẳng Mử¹ thuật Аông Dương) cũng như nhiửu nhà  sưu tập trên thế giới đánh giá rất cao ngôn ngữ hội họa được thể hiện rất thà nh công bởi chất liệu tranh sơn ta và  kử¹ thuật luyện chế thà nh sơn chín (cánh dán, sơn then) được xem như bí quyết thì hiện nay, chúng ta lại đang lãng quên dần, thậm chí là m biến tướng một cách vô ý thức. Công chúng yêu nghệ thuật dần không được thưởng thức vẻ đẹp khác biệt của nghệ thuật tranh sơn ta với các chất liệu khác".

Cũng vì lẽ đó mà  họa sĩ Phùng Dzi Thuần luôn tận dụng thời gian để tìm tòi, sáng tác đồng thời khích lệ các thế hệ trẻ gìn giữ và  phát triển nghệ thuật tranh sơn ta. à”ng còn cho rằng, muốn bảo toà n được nghệ thuật tranh sơn ta thì phải là m cho công chúng yêu nghệ thuật phân biệt được tranh sơn ta và  tranh sơn công nghiệp như hà ng thật với hà ng giả. Hiểu được cái đẹp cao quý rất riêng của tranh sơn ta, họ sẽ đến với loại hình nà y và  trân trọng thưởng thức nó...

Thời gian tới, ngà y 9-4-2013 họa sĩ Phùng Dzi Thuần sẽ tổ chức triển lãm cá nhân chuyên đử vử tranh sơn ta với mong muốn trình là ng công chúng yêu nghệ thuật vẻ đẹp đích thực của tranh sơn ta. Số lượng tranh bà y triển lãm lần nà y chỉ là  một phần nhử trong khối lượng lớn đang trưng bà y tại nhà  riêng và  Galery của các con ông.