Lý luận - phê bình

Thơ truyền thống trong thời đại số

Nhà văn Nguyễn Vinh Huỳnh • 28/11/2024 09:20

Thơ truyền thống là loại thơ viết theo đúng niêm luật, thường bó buộc trong các thể loại: Lục bát, Đường luật (Nhất, tam ngũ bất luận), song thất lục bát, thơ (bốn, năm, sáu, bẩy, tám) chữ… phải có vần điệu, cấu tứ rõ ràng và ngôn từ là phương tiện để nhà thơ biểu đạt, giãi bày tình cảm, tư tưởng tinh thần của tác giả. Trong thời đại số, thơ truyền thống vẫn được nhiều tác giả tiếp nối nhưng theo một hình thức mới, nội dung mới và nhà thơ không bị giới hạn bởi bất kỳ khuôn phép nào.

Phá cách và hài hước

Nhà thơ Đặng Thiên Sơn nhận định: “Thời kỳ khuôn phép đã qua, thi đàn thay đổi xuất hiện đa dạng rất nhiều hình thức: Tượng trưng, siêu thực, tân hình thức, ngắt dòng, thơ Haiku… tuy nhiên hình thức chỉ là cái vỏ, không có chuyện thể loại, hình thức này hay hơn hình thức kia. Thơ vẫn tồn tại, luôn luôn có người đọc, chỉ khác là tùy từng loại thơ mà có các đối tượng tiếp nhận khác nhau.
Quan sát thơ truyền thống trong thời đại số dễ dàng nhận thấy đặc điểm nổi trội đó là sự phá cách. Phá cách thể hiện trong cách ngắt vần, nhịp. Chẳng hạn như trong bài “Ngẫu hứng hoàng hôn” của Phạm Công Trứ:

Chiều xuống
là lúc gió lên
Nắng tắt
là lúc bóng đêm chôn ngày
Mắt không là khói
mà cay
Người không là gió
mà bay là là
Hay, trong thơ bốn chữ của Hàm Anh:
Ta là mây trắng
mãi mãi đến sau
thơ dại bạc đầu
trôi…

(Mây)

Thơ năm chữ của Trần Vũ Long:
Bốn phương và tám hướng
Bụi đường hút chân mây
Trả vay đời vô lượng
Chạm vào men rượu say

(Rượu một mình)

Cũng có khi tác giả sử dụng thanh điệu, trình bày sắp đặt ngôn từ như trò chơi:
“Sắc 0
sắc 00 sắc đều 00
sắc 00
sinh ra từ 0
…..
0 em thơ anh ngày
thế là
phải lòng
ký ức

(Sắc 0 - Nguyễn Thị Thúy Hạnh)

Một đặc điểm dễ nhận thấy của thơ truyền thống trong thời đại số đó là giọng điệu hài hước. Đặc trưng này tương phản với dòng thơ chủ đạo, và thường mang nhiều cấp độ, sắc thái: Giễu nhại, trêu ghẹo, châm biếm, mỉa mai, đả kích… Nhìn chung rất tươi mới, trẻ trung, chuyển tải được những nội dung sâu rộng, phức tạp của đời sống xã hội và con người hiện đại. Nhiều bài thơ như một trò chơi bông đùa ứng dụng ngôn ngữ mạng, nói lái để tạo ra tiếng cười tếu táo. Tiêu biểu cho giọng thơ này có thể kể đến nhà thơ Bảo Sinh, Trần Hưng… Nhiều bài thơ của họ đã được lan tỏa rộng rãi trong cộng đồng mạng gần như những câu cửa miệng.

Xin được dẫn thơ của Bảo Sinh làm minh chứng: Chân lý ở giữa hai chân/ Tâm hồn cách rốn độ gần một gang,

hay:
Áo gì cứ mỏng mòng mong
Kiểu này rồi đến phải lòng mất thôi
Rủi mai hóa cát bụi rồi
Xin em đốt vía cho tôi áo này

(Xin em - Văn Thùy)

Khoảng trống và thách thức

Thực tế cho thấy, số lượng thơ xuất bản hàng năm lớn hơn nhiều so với thời trước, mỗi ngày có đến vài chục tập thơ đang được duyệt tại cục xuất bản. Đa phần các tác giả thơ ra mắt tác phẩm không phải để kiếm tiền mà do nhu cầu giải tỏa, làm thơ là một liệu pháp khích lệ tinh thần.

Tuy nhiên, trái với sự gia tăng về số lượng xuất bản, thơ truyền thống hiện nay dường như đang sụt giảm. Người làm thơ truyền thống ngày càng hiếm đi, người trẻ không mặn mà viết thơ lục bát, và cũng không còn nhiều sân chơi cho thơ truyền thống. Nhiều nhà thơ chưa ý thức được việc làm thế nào để chạm đến trái tim người đọc, đáp ứng sự đón đợi, cũng như thay đổi nhận thức của người đọc, chưa kể là tác động đến cuộc sống xã hội. Có nhiều tác giả tham lam đưa vào tập thơ một mớ hổ lốn, vụn vặt, ôm đồm như một tập nhật ký mà không hề có bố cục chủ đề, nên đã không thể hiện được phong cách lại thiếu dấu ấn cá nhân. Đọc qua thấy đèm đẹp, dễ vào, nhưng để phê bình thì không biết nói gì.

Vậy làm thế nào để tiếp tục khơi dòng chảy thơ truyền thống nhất là trong bối cảnh của công nghệ số hiện nay. Theo nhà thơ Trần Hưng việc phân chia hình thức không quan trọng, bởi hình thức nào cũng nhanh cũ. Điều cần lưu ý hơn đó yếu tố đời sống của thời đại số ảnh hưởng tới thơ và nhà thơ. Từ góc nhìn của người sáng tác nhà thơ Trần Hưng lưu đến yếu tố từ vựng. Anh quan niệm, chữ (ngôn từ) chính là yếu tính là nội dung tạo nên thơ, là vật liệu (đời sống) của thơ thời hiện đại. Nói như nhà thơ Lê Đạt thì chỉ cần dùng chữ nghĩa cho “đúng chỗ”, “hợp văn cảnh” là có thơ hay.

“Ngôn từ tiếng Việt biến chuyển không ngừng, ngôn ngữ toàn cầu xuất hiện, tiếng Anh, ngôn ngữ mạng cũng được đưa vào thơ, do vậy nếu viết theo thể lục bát thì khó bắt vần được, do đó nhà thơ cần cách diễn đạt khác để biểu đạt được ý đồ nghệ thuật, hơi thở cuộc sống. Việc đưa những từ vựng ngoại lai đi vào tác phẩm khá dễ, nhưng vấn đề là phải đưa vào như thế nào để người đọc chấp nhận. Muốn vậy tác giả cần phải xử lý tạo nên hiệu ứng nghệ thuật cho những từ vựng đó (ví như như Tiếng Anh thường là từ đa âm tiết, khi dùng cần tách âm ra như “Online” = “On” + “line” hoặc có thể chỉ cần dùng từ “on”) chỉ khi ấy những từ ngoại lai mới hòa nhập, mới thuần Việt”, nhà thơ Trần Hưng nêu quan điểm. Điều này anh cũng đã vận dụng khá rõ nét trong thơ mình:

Ước gì Net hiểu cho Com
Lượt like này đã bao gồm tình yêu
….
Tôi thấy tôi là copy
Xin em một bản Tứ Kỳ nay mai
Vài dòng trăm tag nghìn like
Bao nhiêu chữ cái thì ngoài nhớ quên

(Đứng dậy khỏi máy tính - Trần Hưng)

Bên cạnh yếu tố từ vựng, nhà thơ Trần Hưng cho rằng cần chú trọng những thử nghiệm của các trường phái mới, ý tưởng mới nhưng nội dung vẫn truyền tải những vấn đề muôn thuở: Triết lý nhân sinh và tâm trạng, nỗi đau thân phận con người, tình yêu…
Tác phẩm văn học như một quá trình trong đó tác giả, văn bản và người đọc luôn gắn bó hữu cơ. Nếu tác phẩm chưa đến được với người đọc thì vẫn chỉ là văn bản. Điều này dẫn tới “cái chết” của tác phẩm bởi qua mỗi người đọc với cái nhìn, cách nhìn riêng, tác phẩm lại có những ánh xạ riêng.

Dẫn khái niệm của phương Tây “làm thơ là biến thế giới của mình thành thế giới của người khác”, nhà thơ Hoàng Liên Sơn cho rằng trong bối cảnh truyền thông số vai trò của phê bình thơ và các nhà phê bình thơ rất quan trọng để kéo công chúng độc giả đến với thơ. Khi mà cơ chế thị trường không còn chuyện hữu xạ tự nhiên hương, thì việc tác giả tự tiếp thị thơ cũng là một tất yếu.

“Công chúng tiếp nhận thơ như thế nào cũng là một yếu tố quan trọng (thậm chí có tính chất quyết định). Hiện nay, người thưởng thức thơ hết sức dân chủ và đa thanh. Làm sao để thơ hiện đại khiến người đọc phải suy nghĩ, trăn trở để tìm kiếm ý đồ nghệ thuật của tác giả cũng như những điểm đặc sắc trong tư duy nghệ thuật của mỗi nhà thơ; làm sao để người đọc thực hiện vai trò “đồng sáng tạo”, đó cũng là thách thức đối với các nhà thơ./.

Bài liên quan
(0) Bình luận
  • Bản hợp xướng sử thi - trữ tình về người nông dân Việt
    Trường ca “Thần Nông chân đất” của nhà thơ Phùng Trung Tập (NXB Hội Nhà văn, 2024) gồm 12 chương, với 184 trang. Tác phẩm tái hiện và ngợi ca lao động nông nghiệp như nền tảng sinh tồn của cộng đồng Việt, đồng thời đưa người nông dân lên tầm biểu tượng văn hóa - lịch sử - những “Thần Nông chân đất” đã mở cõi, dựng làng, giữ nước và truyền sinh khí cho non sông qua hàng nghìn năm. Đây là bản hợp xướng sử thi - trữ tình về người nông dân Việt Nam trong chiều dài lịch sử dân tộc.
  • "Thép dưới cỏ": Bản anh hùng ca về người lính và lịch sử
    Sau hơn 50 năm cầm bút, nhà thơ Hữu Thỉnh vừa ra mắt bạn đọc cuốn tiểu thuyết đầu tiên mang tên “Thép dưới cỏ”. Không chỉ tái hiện chiến dịch Tà Mây - Làng Vây và trận ra quân đầu tiên của Binh chủng Tăng - Thiết giáp, tác phẩm còn cho thấy một cách nhìn rất Hữu Thỉnh: giàu trải nghiệm trận mạc, nặng nghĩa tình đồng đội, tinh tế trong quan sát con người và luôn hướng tới những giá trị nhân bản phía sau các sự kiện lớn của lịch sử.
  • Thơ về người lính: Khi quá khứ và hiện tại cùng soi bóng
    Lịch sử là một chuỗi ký ức. Nói như nhà văn Pháp Marcel Proust, ký ức chính là con đường dẫn đến quá khứ, giúp con người nhận diện cội nguồn, “Đi tìm thời gian đã mất”. Trong tâm thức mỗi người Việt Nam, ký ức về những năm tháng đấu tranh giành độc lập, bảo vệ chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ là ký ức không thể phai nhòa. Đó không chỉ là ký ức của những cá nhân mà là ký ức chung của cả cộng đồng, dân tộc.
  • Nhà báo, nhà thơ Vương Tâm với “Nhịp phố bốn mùa hoa”
    Tiếp nối mạch sách viết về Hà Nội như “Những nhịp cầu mùa thu” - trường ca viết về cầu Long Biên (NXB Quân đội nhân dân, 2009); “Cây đa Bác Hồ với muôn nẻo đường xuân” (NXB Văn học, 2017); “Vui nhất có chợ Đồng Xuân” (NXB Văn học, 2022); “Phố thời gian và ô cửa gió” (NXB Văn học, 2025)… mới đây, nhà thơ, nhà báo Vương Tâm tiếp tục ra mắt bạn đọc tập bút ký “Nhịp phố bốn mùa hoa” (NXB Hà Nội, 2026). Trong cuốn sách này, tác giả tập trung khắc họa những đường phố Hà Nội xưa và nay, đặc biệt là những phố cổ mang tên “Hàng” gắn với lịch sử, văn hóa và hồn cốt của Thăng Long - Kẻ Chợ.
  • Bản sắc thiên nhiên và ký ức quê hương trong thơ Đinh Xuân Trường
    Trong đời sống thơ Việt hôm nay, nơi nhiều tìm tòi hình thức, đổi mới diễn ngôn, những tiếng thơ đi từ mạch đất, từ đời sống bình dị lại có sức lay động lạ lùng, và tập thơ “Một phần mười giây” (NXB Hội Nhà văn, 2025) của tác giả Đinh Xuân Trường là một tập thơ như thế.
  • Đời sông, đời người đều chảy ra biển lớn thế gian!
    Bắt đầu từ thời hiện tại ngược về quá khứ kể về những biến thiên lịch sử một ngôi làng trong khoảng nửa thế kỷ gắn liền với quãng đời của nhân vật chính (Măng). Khép lại câu chuyện là sự quay về thời hiện tại để ngỏ số phận nhân vật dành cho bạn đọc phân tích, dự đoán, kết luận.
Nổi bật Tạp chí Người Hà Nội
  • Nhìn lại mỹ thuật thời Đổi mới
    Không phải chỉ đến khi công cuộc Đổi mới được chính thức phát động năm 1986, mỹ thuật Việt Nam mới bắt đầu chuyển mình. Từ đầu những năm 1980, những thay đổi trong tư duy sáng tác, cách tổ chức đời sống nghệ thuật và quan niệm về quyền của người nghệ sĩ đã âm thầm diễn ra. Art talk “Mỹ thuật thời Đổi mới: Một cuộc chuyển mình từ bên trong” do A&V Art Space tổ chức mới đây với sự tham gia của nhà nghiên cứu Phan Cẩm Thượng và họa sĩ, nhà phê bình mỹ thuật Nguyễn Quân cùng đông đảo công chúng yêu nghệ thuật
  • Đánh thức không gian công cộng bằng nghệ thuật ký họa đa chất liệu
    Nằm trong chuỗi hoạt động nổi bật của Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, workshop "Vẽ ký họa đa chất liệu HWA" diễn ra chiều 18/11 tại Công viên Thống Nhất không chỉ mang đến trải nghiệm hội họa thú vị mà còn tạo ra sự kết nối sâu sắc giữa con người, thiên nhiên và những di sản văn hóa của Thủ đô.
  • Gặp gỡ kỳ lạ tại "Gió Gió Mây Mây": Múa cổ ngàn năm "bén duyên" nghệ thuật đương đại thế giới
    Nằm trong chuỗi chương trình “Hà Nội Sáng Đèn” (Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026), dự án “Gió Gió Mây Mây” không chỉ là một thể nghiệm nghệ thuật độc đáo mà còn là cuộc chạm mặt kỳ lạ giữa di sản diễn xướng dân gian Triều Khúc và nghệ thuật đương đại thế giới. Lần đầu tiên, nhịp múa bồng ngàn năm tuổi hòa quyện cùng âm nhạc điện tử, mở ra một hướng đi mới cho việc lan tỏa văn hóa bản địa.
  • Đặt cọc VinFast VF 5 mới tới 18/11: Ưu đãi 10 triệu đồng, nhiều tiện nghi hỗ trợ người lái
    VinFast VF 5 mới kết hợp công nghệ hỗ trợ người lái với khoang nội thất tiện dụng, tạo sức hút với khách mua ô tô lần đầu. Mẫu xe đang được ưu đãi 10 triệu đồng trong thời gian cọc sớm từ 12-18/11/2026.
  • Các thủ khoa xuất sắc của Thủ đô là nguồn lực quý báu góp phần đưa đất nước phát triển
    Đó là phát biểu của đồng chí Nguyễn Văn Phong – Phó Bí thư Thành ủy Hà Nội tại "Lễ tuyên dương thủ khoa xuất sắc tốt nghiệp các trường Đại học, Học viện trên địa bàn Thành phố năm 2026" do Thành ủy - HĐND - UBND - Ủy ban MTTQ Việt Nam thành phố Hà Nội tổ chức tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, tối ngày 18/11.
Đừng bỏ lỡ
  • Nhà giáo - nhà văn Lê Phương Liên: Người bạn đồng hành với tuổi thơ
    Nhà giáo - nhà văn Lê Phương Liên là cây bút rất quen thuộc với đông đảo bạn đọc, đặc biệt là bạn đọc nhỏ tuổi. Sau nhiều năm đứng lớp, chị chuyển sang làm biên tập viên, rồi đảm nhiệm cương vị Trưởng ban Văn học Thiếu nhi của Hội Nhà văn Việt Nam. Tôi đã biết đến các tác phẩm của chị từ lâu, nhưng mãi đến gần đây, khi cùng sống trong một khu chung cư, chúng tôi mới có dịp thường xuyên gặp gỡ, giao lưu. Tôi dành cho chị nhiều tình cảm quý mến bởi thái độ thân thiện, hòa đồng và đặc biệt là những cống hiến
  • Đạo diễn, NSƯT Bùi Trung Hải: “HANIFF 2026 là cơ hội lớn cho giới làm phim, làm nghề điện ảnh Việt Nam”
    Liên hoan phim Quốc tế Hà Nội 2026 (HANIFF lần thứ VIII) quy tụ nhiều bộ phim chất lượng được tuyển chọn từ các nền điện ảnh trên thế giới. Để những tác phẩm xuất sắc này có mặt tại Liên hoan, công tác tuyển chọn được tiến hành công phu, kỹ lưỡng từ nhiều tháng trước. Tạp chí Người Hà Nội có cuộc trò chuyện với đạo diễn, NSƯT Bùi Trung Hải - Phó Chủ tịch Hội đồng Sơ tuyển HANIFF 2026 để hiểu rõ hơn về công việc hậu cần này.
  • Chương trình “Muôn sắc Việt Nam” tại Hà Nội khẳng định sức hút với công chúng
    Chỉ ít phút sau khi Ban tổ chức chương trình nghệ thuật đặc biệt “Muôn sắc Việt Nam: Văn hóa soi đường - Non sông hòa nhịp” chào mừng Ngày Văn hóa Việt Nam năm 2026, mở cổng đăng ký vé trực tuyến vào 10 giờ sáng 19/11, toàn bộ vé trực tuyến miễn phí xem chương trình đã được đăng ký hết. Qua đó cho thấy “Muôn sắc Việt Nam” có sức hút rất lớn đối với công chúng.
  • Văn hóa Thăng Long - Hà Nội luôn có sự kết nối chặt chẽ với cách tiếp cận, tâm thế liên vùng
    GS.TS Nguyễn Văn Kim - Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam nhận định, truyền thống văn hóa Thăng Long - Hà Nội luôn có sự kết nối chặt chẽ với cách tiếp cận, tâm thế liên, xuyên vùng. Là trung tâm văn hóa tiêu biểu của đất nước, Thăng Long là nơi lọc chọn, thử thách, đào luyện những tài năng, bậc anh kiệt. Tài năng, cống hiến và trước tác của họ đã phát triển trên đất Thăng Long và làm rạng danh cho truyền thống văn hiến Thăng Long.
  • [Podcast] Tản văn: Những ngày chớm đông
    Tỉnh dậy sau một giấc ngủ thật sâu, tôi vẫn cố cuộn tròn trong chăn nghe tiếng gió ù ù ngoài cửa sổ. Mím chặt đôi bờ môi khô, hít một hơi thật sâu, cảm nhận cái lạnh đang luồn sâu vào lồng ngực. Mùa đông đến thật rồi.
  • [Video] Chợ Đồng Xuân - từ di sản Kẻ Chợ đến mô hình tổ hợp kinh doanh sáng tạo
    Trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026, sáng 18/11 tại Chợ Đồng Xuân (phường Hoàn Kiếm), Sở Văn hóa Thể thao Du lịch Hà Nội, Tạp chí Kiến trúc cùng UBND phường Hoàn Kiếm, Công ty CP Đồng Xuân phối hợp tổ chức tọa đàm “Chợ Đồng Xuân – Từ di sản Kẻ Chợ đến mô hình Tổ hợp kinh doanh sáng tạo (BID)”. Trước đó, các đại biểu đã tham gia tour “Chạm Đồng Xuân”, khám phá không gian chợ Đồng Xuân và những câu chuyện về lịch sử, văn hóa, đời sống giao thương của khu chợ lâu đời giữa lòng Hà Nội.
  • Hà Nội tặng danh hiệu “Người tốt, việc tốt” cho 9 hội viên phụ nữ tiêu biểu
    Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội đã ký Quyết định tặng danh hiệu “Người tốt, việc tốt” cho 9 hội viên phụ nữ tiêu biểu. Tiền thưởng được trích từ Quỹ Thi đua, Khen thưởng Thành phố theo đúng quy định tài chính hiện hành. Các cá nhân được vinh danh thuộc nhiều địa bàn khác nhau trên toàn Thành phố.
  • Đưa tác phẩm nghệ thuật đỉnh cao, di sản văn hóa của Việt Nam ở nước ngoài về nước
    Thủ tướng Chính phủ vừa chính thức phê duyệt Đề án đưa các tác phẩm nghệ thuật đỉnh cao, di sản văn hóa của Việt Nam đáp ứng được tiêu chí bảo vật quốc gia, cổ vật quý hiếm có giá trị đang ở nước ngoài về nước.
  • Khi ý tưởng táo bạo của giới trẻ "chạm" vào nghề truyền thống
    Vượt ra khỏi những diễn ngôn bảo tồn quen thuộc, triển lãm “Theo bước di sản cộng đồng 2026” (khai mạc chiều 16/11 tại Hội quán Phúc Kiến- Hà Nội) đã mang đến một cuộc gặp gỡ thực tế đầy cảm hứng. Nằm trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội, sự kiện giới thiệu 9 thiết kế tiên phong từ gốm Bát Tràng, sơn mài Hạ Thái và thổ cẩm người Mông; qua đó mở ra cuộc "chất vấn" lịch sử trực diện giữa giới trẻ và các nghệ nhân lão làng nhằm giải quyết bài toán sinh kế, định vị lại di sản trong nhịp sống đương đ
  • “Muôn sắc Việt Nam” góp phần khẳng định hình ảnh Hà Nội văn hiến, sáng tạo, hội nhập và phát triển
    Theo đồng chí Đào Xuân Dũng – Phó Trưởng ban Tuyên giáo Thành ủy Hà Nội, chương trình nghệ thuật đặc biệt chào mừng Ngày Văn hóa Việt Nam năm 2026 tại Sân vận động quốc gia Mỹ Đình tối 24/11 không chỉ tạo dấu ấn trong đêm diễn mà còn lan tỏa sâu rộng những giá trị văn hóa Việt Nam, góp phần khẳng định hình ảnh Hà Nội là Thủ đô văn hiến, sáng tạo, hội nhập và phát triển.
Thơ truyền thống trong thời đại số
POWERED BY ONECMS - A PRODUCT OF NEKO