Lý luận - phê bình

Người thiết kế nội thất để xây dựng nếp sống

Yến Ly • 07/09/2023 05:48

Trong thế hệ xuất thân từ trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, cố họa sĩ Trịnh Hữu Ngọc được giới hội họa biết đến là nhà thiết kế nội thất chuyên nghiệp đầu tiên của Việt Nam, người đưa khái niệm “công dụng, duyên dáng, bền chắc và tiết kiệm” vào thiết kế và sản xuất đồ gỗ. Đối với ông, “thiết kế nội thất là để xây dựng một nếp sống”.

hoa-si-trinh-huu-ngoc-2-.jpg
Họa sĩ Trịnh Hữu Ngọc

Họa sĩ Trịnh Hữu Ngọc (1912 - 1997) là người đã thiết kế và làm toàn bộ nội thất đồ gỗ cho ngôi nhà lịch sử số 48 Hàng Ngang (Hoàn Kiếm, Hà Nội) của nhà tư sản yêu nước Trịnh Văn Bô, nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh từng ở và soạn thảo bản Tuyên ngôn Độc lập Việt Nam vào ngày 26/8/1945. Là chủ xưởng đồ gỗ MÉMO nổi tiếng một thời, ông đã góp gỗ và thợ cho công trình dựng đài tuyên ngôn độc lập tại Ba Đình; là người làm nội thất mới cho phòng khánh tiết và văn phòng Thị trưởng tại Ủy ban hành chính TP. Hà Nội giai đoạn 1964 – 1966. Ông cũng là người soạn giáo trình và dạy khóa sinh viên Trang trí Nội thất đầu tiên của trường Mỹ thuật Công nghiệp Hà Nội.

Đó là những điều mà lịch sử đã ghi nhận. Nhưng ít ai biết rằng, đằng sau dòng chữ “Thiết kế nội thất là để thúc đẩy một nếp sống. Mắt nhìn tay vẽ là một lối Thiền ai cũng có thể theo được” trên mộ chí của cố họa sĩ Trịnh Hữu Ngọc là một cuộc đời đầy thăng trầm theo biến động lịch sử.

“Thành người tự do, rồi mới thành nghệ sĩ”

Trịnh Hữu Ngọc sinh ra tại Bắc Giang, mẹ mất sớm, còn cha thì làm việc trên tàu viễn dương. Tuổi thơ ông là những năm tháng sống cùng bà ngoại, được học tiếng Pháp và quốc ngữ ở tiểu học tại Bắc Giang. Năm 10 tuổi, dù không có tiền mua vé tàu nhưng Trịnh Hữu Ngọc vẫn một mình bằng mọi cách vào Sài Gòn tìm cha. Từ đây tạo nên bước ngoặt quan trọng trong cuộc đời ông, khi được người hàng xóm ở Sài Gòn là một mệnh phụ người Pháp hướng dẫn tự học, thuê chép văn bản, làm thông dịch và được giới thiệu để có cơ hội lui tới thư viện trường vẽ Gia Định.

do-go-2.jpg

Về sau, dù thi đậu công chức nhà nước Pháp và được bổ làm thư ký Sở Bưu điện Sài Gòn, cưới được trưởng nữ của một nhà khắc dấu khá giả nhưng ông vẫn quyết thôi việc ở bưu điện để theo học trường vẽ Gia Định. Cuộc đoàn tụ với cha ở Sài Gòn chưa được lâu thì ông bị cha đoạn tuyệt vì phản đối việc học vẽ. Thế là ông bỏ lại tất cả cơ hội ở Sài Gòn và đưa vợ về Bắc Giang. Năm 1933, Trịnh Hữu Ngọc thi đậu khoa Hội họa của trường Mỹ thuật Đông Dương (Hà Nội) khóa 9 và được học bổng của trường. Ngoài việc học, ông tham gia Hội Hướng Đạo sinh Việt Nam và trở thành bạn chí cốt với nhà cách mạng Hoàng Đạo Thúy cho đến mãi về sau.

Năm 1938, khi vừa tốt nghiệp trường Mỹ thuật Đông Dương, được bổ về một tỉnh Bắc Kỳ làm thanh tra mỹ thuật học vụ nhưng ông không nhận. Ngay sau đó, ông thực hiện một chuyến đi vẽ bằng xe đạp từ Hà Nội vào Sài Gòn.

Quyết định sinh sống bằng trang trí nội thất, thiết kế và sản xuất đồ gỗ quý, ông mở xưởng gỗ MÉMO tại Hà Nội. Đây cũng là xưởng trang trí nội thất và làm đồ gỗ kiểu mới đầu tiên ở Việt Nam. Theo dịch giả, họa sĩ Trịnh Lữ, con trai cố nghệ sĩ Trịnh Hữu Ngọc thì: “MÉMO là ở chữ mémoire, muốn nói rằng ai đã dùng đồ của mình là sẽ nhớ mãi”. Từ năm 1938, nhiều công trình thiết kế và xây dựng đồ gỗ quan trọng cấp trung ương đến địa phương hay nội thất gia đình đều có sự góp mặt của xưởng MÉMO và tên tuổi nhà thiết kế Trịnh Hữu Ngọc.

Cũng trong năm 1939, hơn 10 bức tranh của ông đã được trao Huy chương Vàng Hội họa và sản phẩm nội thất gỗ MÉMO 47 (số 47 Hàng Đậu) được Huy chương Bạc tại triển lãm của Hội Việt Nam Mỹ thuật Kỹ nghệ do họa sĩ Victor Tardieu sáng lập.

Khi họa sĩ Trịnh Hữu Ngọc mua được đất làm nhà ở và phòng vẽ trên núi Ba Vì, nơi có thể nhìn thấy sông Đà ôm theo chân núi để “độc bắc lưu”, ấy là nơi thường lui tới của nhiều bạn hướng đạo thân thiết như nhà thơ Quang Dũng, nhà văn Nguyễn Huy Tưởng, các họa sĩ Hoàng Lập Ngôn, Tạ Thúc Bình, các bác sĩ Trần Duy Hưng, Tôn Thất Tùng, nhà cách mạng Hoàng Đạo Thúy…

Những thăng trầm đối nghịch như lúc cái chết cận kề khi đang bị bịt mắt dẫn đến cọc hành quyết thì có lệnh ngừng ở nhà tù Hỏa Lò của Pháp vì bị buộc tội là Việt Minh, hay là khi ông từ chối di cư sang Pháp hoặc vào Sài Gòn theo sắp đặt của Pháp năm 1954, rồi từ chối sự đầu tư của Quốc trưởng Bảo Đại vào MÉMO chỉ càng làm bật lên nhân cách người nghệ sĩ tự do luôn mong ngày đất nước độc lập mà theo lời ông Trịnh Hữu Tuấn (con trai cố họa sĩ) thì với cụ Ngọc, “mơ mãi mới có độc lập, mà Việt Minh hay gì đi nữa thì vẫn là người mình, không thể tệ như giặc được” và “thành người tự do, rồi mới thành nghệ sĩ”.

Dù bận rộn, chật vật với cuộc sống mưu sinh ra sao, họa sĩ Trịnh Hữu Ngọc vẫn không quên thử nghiệm sơn mài, tìm công thức làm vóc sơn mài mỏng, nhẹ, có thể chịu được mọi khí hậu mà không bị cong vênh nứt vỡ và đưa màu sắc tươi sáng cùng lối vẽ ấn tượng vào trực họa sơn mài. Cùng với đó, ông vẫn dành thời gian thực hiện những chuyến đi vẽ xa nhiều ngày đến các nơi như: vịnh Hạ Long, nông trường sữa và vùng quê xung quanh núi Ba Vì, vùng biên giới phía Bắc…

“Thiết kế nội thất là để xây dựng một nếp sống”

Khi lịch sử nước ta bước vào thời kỳ xã hội mới, nhận chiến lược thí điểm từ Tổng cục Lâm nghiệp và Bộ Nội thương cho việc phát triển lâm nghiệp, họa sĩ Trịnh Hữu Ngọc phác thảo bộ thiết kế “Mẫu hàng mộc mới”, cho việc sản xuất đồ gỗ hàng loạt, với giấc mơ lãng mạn về một xã hội chủ nghĩa xã hội mới, nơi con người thực sự hạnh phúc trong cuộc sống hài hòa bền vững với thiên nhiên. Ông khởi xướng đường lối dùng nội thất để góp phần xây dựng nếp sống và nếp làm việc mới cho các đơn vị xã hội khác nhau với tiêu chuẩn đẹp là: “Ít công; ít gỗ; đáp ứng nhu cầu sử dụng, không thiếu, không thừa; có thể làm hàng loạt một số bộ phận, gá lắp thành nhiều mặt hàng; không thủ cựu; không công thức; vượt khỏi cái cũ không hợp lý để đến với cái mới hợp lý; đảm bảo sản xuất nhanh, nhiều, tốt, rẻ, đẹp”(1)… Dù dự án này sau đó bị gác lại vì tình hình mới, cho đến khi ông về công tác tại trường Mỹ thuật Công nghiệp và đưa bộ môn Thiết kế đồ mộc thành khoa Trang trí nội thất đầu tiên của trường - Tại đây, ông soạn giáo trình giảng dạy theo tư tưởng thiết kế nội thất là để xây dựng một nếp sống Việt Nam theo hướng “Dân tộc - Khoa học - Đại chúng”, phù hợp với thực trạng kinh tế và hướng phát triển chung của miền Bắc xã hội chủ nghĩa lúc bấy giờ. Có thể thấy rằng, trong tư tưởng này của ông, khi bắt đầu thiết kế sản phẩm nội thất, không chỉ chú trọng thẩm mỹ mà còn cần xác định rõ thái độ, mục đích sử dụng, tính đa năng/ sự tiện dụng (nguyên vật liệu sẵn có tại chỗ) cũng như tính bền vững và tiết kiệm.

do-go.jpg

Trong phác thảo thiết kế hệ thống đài liệt sĩ từ trung ương đến địa phương hay là sản phẩm nội thất gia dụng hằng ngày, ông đều hướng đến mục đích xây dựng thái độ và nếp sống mới, bắt chước cổ nhân ở hoàn cảnh môi trường thích hợp, tận dụng thiết kế theo lối bình cũ rượu mới cũng như tạo mẫu dáng mới phù hợp thời đại. Nếp sống mới của người tử tế mà ông muốn hướng đến thông qua thiết kế đồ nội thất đó là: Không bày hàng khoe của/ phô trương; không bày biện theo lối lai căng/ bắt chước lố; không coi trọng đồ phụ tùng hơn cuộc sống chính; không sống tạm qua ngày - nhầm lẫn giữa giản dị với cẩu thả; không nhầm lẫn cái đẹp với cái cầu kỳ, nhầm khả năng kinh tế với khả năng sáng tạo - bởi trong nghèo khó giản tiện vẫn có thể thu xếp được nội thất tinh tế.(2)

Như vậy, có thể nói rằng, bên cạnh nhà văn hóa Hoàng Đạo Thúy khẳng định người “Hà Nội thanh lịch” là “người cần cù, cứng rắn, vẻ thanh lịch, đôi lúc hào hoa, yêu văn, yêu hoa, sành mỹ thuật, ăn mặc đơn sơ và trang nhã, nói lời văn vẻ dễ nghe, dễ hòa hợp với bà con phường, xóm, hay động lòng vì việc nghĩa, tình người, ghét cay ghét đắng những chuyện tục tằn kệch cỡm, hoạnh họe, lố lăng, đê tiện…” thì nhà thiết kế nội thất Trịnh Hữu Ngọc cũng mong muốn xây dựng và duy trì những nét thanh lịch đó trong nếp sống mới không chỉ của người Hà Nội mà với toàn dân tộc ta trong bối cảnh mới. Thế mới hiểu vì sao hai cụ là bạn chí cốt của nhau!

Cho đến nay, các sản phẩm nội thất gỗ của MÉMO hoặc gắn liền với nhà thiết kế Trịnh Hữu Ngọc vẫn còn được lưu giữ và sử dụng ở cả Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh, với dấu ấn phong cách mỹ thuật Đông Dương. Đó là các sản phẩm đã thành di vật lịch sử quốc gia hay đồ gỗ nội thất như bàn, ghế, giường, tủ, rèm cửa… từ phòng khách đến phòng ngủ vẫn còn được nhiều gia đình lưu dùng và chưa phải sửa chữa gì dù đã trải qua mấy thế hệ.

Họa sĩ Trịnh Hữu Ngọc qua đời năm 1997 tại Bệnh viện Việt Đức, Hà Nội ở tuổi 85. Lúc đương thời, ông chỉ có một triển lãm duy nhất ở Hà Nội từ ngày 7 – 27/4/1988. Họa sĩ Trịnh Lữ chia sẻ, cụ Ngọc không viết di chúc cho con cháu mà chỉ dặn rằng: “Các con lớn cả rồi, biết phải sống với nhau thế nào rồi. Mà bố cũng chẳng có gì để lại cho các con, ngoài ý thức sống tự lập và khả năng biết vẽ biết đàn, biết học biết làm tử tế mọi việc cần làm…”

(0) Bình luận
  • Bản hợp xướng sử thi - trữ tình về người nông dân Việt
    Trường ca “Thần Nông chân đất” của nhà thơ Phùng Trung Tập (NXB Hội Nhà văn, 2024) gồm 12 chương, với 184 trang. Tác phẩm tái hiện và ngợi ca lao động nông nghiệp như nền tảng sinh tồn của cộng đồng Việt, đồng thời đưa người nông dân lên tầm biểu tượng văn hóa - lịch sử - những “Thần Nông chân đất” đã mở cõi, dựng làng, giữ nước và truyền sinh khí cho non sông qua hàng nghìn năm. Đây là bản hợp xướng sử thi - trữ tình về người nông dân Việt Nam trong chiều dài lịch sử dân tộc.
  • "Thép dưới cỏ": Bản anh hùng ca về người lính và lịch sử
    Sau hơn 50 năm cầm bút, nhà thơ Hữu Thỉnh vừa ra mắt bạn đọc cuốn tiểu thuyết đầu tiên mang tên “Thép dưới cỏ”. Không chỉ tái hiện chiến dịch Tà Mây - Làng Vây và trận ra quân đầu tiên của Binh chủng Tăng - Thiết giáp, tác phẩm còn cho thấy một cách nhìn rất Hữu Thỉnh: giàu trải nghiệm trận mạc, nặng nghĩa tình đồng đội, tinh tế trong quan sát con người và luôn hướng tới những giá trị nhân bản phía sau các sự kiện lớn của lịch sử.
  • Thơ về người lính: Khi quá khứ và hiện tại cùng soi bóng
    Lịch sử là một chuỗi ký ức. Nói như nhà văn Pháp Marcel Proust, ký ức chính là con đường dẫn đến quá khứ, giúp con người nhận diện cội nguồn, “Đi tìm thời gian đã mất”. Trong tâm thức mỗi người Việt Nam, ký ức về những năm tháng đấu tranh giành độc lập, bảo vệ chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ là ký ức không thể phai nhòa. Đó không chỉ là ký ức của những cá nhân mà là ký ức chung của cả cộng đồng, dân tộc.
  • Nhà báo, nhà thơ Vương Tâm với “Nhịp phố bốn mùa hoa”
    Tiếp nối mạch sách viết về Hà Nội như “Những nhịp cầu mùa thu” - trường ca viết về cầu Long Biên (NXB Quân đội nhân dân, 2009); “Cây đa Bác Hồ với muôn nẻo đường xuân” (NXB Văn học, 2017); “Vui nhất có chợ Đồng Xuân” (NXB Văn học, 2022); “Phố thời gian và ô cửa gió” (NXB Văn học, 2025)… mới đây, nhà thơ, nhà báo Vương Tâm tiếp tục ra mắt bạn đọc tập bút ký “Nhịp phố bốn mùa hoa” (NXB Hà Nội, 2026). Trong cuốn sách này, tác giả tập trung khắc họa những đường phố Hà Nội xưa và nay, đặc biệt là những phố cổ mang tên “Hàng” gắn với lịch sử, văn hóa và hồn cốt của Thăng Long - Kẻ Chợ.
  • Bản sắc thiên nhiên và ký ức quê hương trong thơ Đinh Xuân Trường
    Trong đời sống thơ Việt hôm nay, nơi nhiều tìm tòi hình thức, đổi mới diễn ngôn, những tiếng thơ đi từ mạch đất, từ đời sống bình dị lại có sức lay động lạ lùng, và tập thơ “Một phần mười giây” (NXB Hội Nhà văn, 2025) của tác giả Đinh Xuân Trường là một tập thơ như thế.
  • Đời sông, đời người đều chảy ra biển lớn thế gian!
    Bắt đầu từ thời hiện tại ngược về quá khứ kể về những biến thiên lịch sử một ngôi làng trong khoảng nửa thế kỷ gắn liền với quãng đời của nhân vật chính (Măng). Khép lại câu chuyện là sự quay về thời hiện tại để ngỏ số phận nhân vật dành cho bạn đọc phân tích, dự đoán, kết luận.
Nổi bật Tạp chí Người Hà Nội
Đừng bỏ lỡ
  • “Âm nhạc cuối tuần” chiều 15/11: Cách cảm thụ mới với những giai điệu quen thuộc
    Trong chương trình “Âm nhạc cuối tuần” diễn ra vào 17h ngày 15/11 tại Nhà Bát Giác - Vườn hoa Lý Thái Tổ, NSƯT Quyền Văn Minh cùng các nghệ sĩ Bình Minh Jazz Club sẽ đưa khán giả gặp lại những ca khúc Việt Nam giàu cảm xúc, hòa mình vào nhịp điệu Jazz phóng khoáng và khám phá sự giao thoa thú vị giữa âm nhạc hiện đại với chất liệu văn hóa truyền thống.
  • Pavilion Nghệ thuật Art Hanoi 2026: Cuộc đối thoại giữa kiến trúc và nghệ thuật đương đại
    Trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, Quảng trường phía Đông hồ Hoàn Kiếm (Hà Nội) trở thành điểm hẹn nghệ thuật với không gian Nghệ thuật Art Hanoi 2026. Với sự tham gia của 10 nghệ sĩ thuộc nhiều thế hệ, Pavilion mở ra những góc nhìn đa dạng về con người, văn hóa và đời sống, đồng thời tạo nên điểm gặp gỡ giữa nghệ thuật và công chúng trong không gian đô thị.
  • Mở cổng đăng ký “săn” vé chương trình “Muôn sắc Việt Nam” vào lúc 10h ngày 17/11
    Ngày 13/11, Ban Tổ chức chương trình nghệ thuật đặc biệt “Muôn sắc Việt Nam” diễn ra tối 24/11, tại Sân vận động quốc gia Mỹ Đình (Hà Nội) chính thức công bố thông tin đăng ký vé tham dự.
  • Lễ hội Áo dài Hà Nội 2026: Kết hợp các hoạt động văn hóa, nghệ thuật và trải nghiệm
    Lễ hội Áo dài Du lịch Hà Nội 2026 do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội chủ trì, phối hợp với các sở, ngành, tổ chức, hiệp hội và đơn vị liên quan tổ chức. Đây là hoạt động văn hóa, du lịch thường niên nhằm gìn giữ, phát huy giá trị áo dài Việt Nam, đồng thời quảng bá hình ảnh Thủ đô giàu bản sắc, sáng tạo và thân thiện.
  • [Video] Hà Nội mở rộng không gian sáng tạo, thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa
    Tối 13/11, tại Quảng trường phía Đông hồ Hoàn Kiếm, UBND thành phố Hà Nội phối hợp với Hội Kiến trúc sư Việt Nam tổ chức khai mạc Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội năm 2026 với tên gọi “Thăng Long Kẻ Nghệ”, chủ đề "Kinh tế sáng tạo", đồng thời chính thức ra mắt nền tảng số văn hoá - du lịch HanoiGo.
  • [Podcast] Truyện ngắn: Đi thăm cha mẹ (Kỳ 2)
    Nàng cất lời, giọng có chút trách móc. Cũng phải thôi. Từ ngày cưới đến giờ đã nửa năm, vài lần nàng nhắc Khun đi thăm cha mẹ. Người già trong họ cũng bảo: “Mày lấy con gái người ta về lạy tạ tổ tiên nhận làm con nhà này rồi thì cũng phải đi lạy tạ cha mẹ nó chứ”...
  • Sau gần 1.000 năm, quyết sách lập Quốc Tử Giám vẫn vẹn nguyên giá trị
    Qua quá trình nghiên cứu, GS.TS Hoàng Anh Tuấn - Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học - Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) khẳng định, việc lập Quốc Tử Giám năm 1076, cùng với việc dựng Văn Miếu năm 1070 và mở khoa thi năm 1075, là một quyết sách thể hiện tầm nhìn chiến lược của các vị Vua nhà Lý. Đối chiếu với quyết sách lập Quốc Tử Giám và sự kế thừa qua các triều đại, có thể rút ra những bài học cho các quyết sách của Đảng, Nhà nước về giáo dục và nhân tài trong giai đoạn mới.
  • Đánh thức di sản, mở "đường băng" cho kinh tế sáng tạo Thủ đô
    Ngày 13/11, Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội năm 2026 với tên gọi “Thăng Long Kẻ Nghệ”, chủ đề “Kinh tế sáng tạo”, thông điệp “Kết tài hoa, dệt tài sản” sẽ chính thức khai mạc, mở ra 16 ngày hoạt động sôi nổi trên địa bàn Thủ đô. Vượt ra ngoài khuôn khổ một sự kiện văn hóa, nghệ thuật thường niên, Lễ hội hướng tới kết nối di sản, tri thức nghề, thiết kế và thị trường, từng bước hình thành hệ sinh thái sáng tạo đô thị, đưa nguồn lực văn hóa trở thành động lực phát triển kinh tế của Hà Nội.
  • Ngày truyền thống MTTQ Việt Nam cùng ý nghĩa Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc
    Để phát huy vai trò của cộng đồng dân cư trong xây dựng, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, gắn hoạt động của Mặt trận Tổ quốc (MTTQ) Việt Nam với đời sống Nhân dân, từ năm 2003, Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc ở khu dân cư được tổ chức nhân dịp kỷ niệm Ngày truyền thống MTTQ Việt Nam (18/11). Ngày hội từng bước trở thành hoạt động chính trị - xã hội có ý nghĩa thiết thực, được tổ chức rộng khắp tại các khu dân cư, góp phần tăng cường sự gắn bó giữa các gia đình, dòng họ, các tầng lớp Nhân dân và củng cố tinh thần đoàn kết trong cộng đồng.
  • Văn Miếu - Quốc Tử Giám trong phát triển công nghiệp văn hóa Hà Nội
    PGS.TS Nguyễn Văn Hiệu - Hiệu trưởng Trường Khoa học Liên ngành và Nghệ thuật (Đại học Quốc gia Hà Nội) đánh giá, giá trị của Văn Miếu - Quốc Tử Giám trước hết nằm ở ý nghĩa lịch sử của một thiết chế giáo dục; hệ thống tư liệu phản ánh lịch sử khoa cử và hình thành tầng lớp trí thức; khả năng giáo dục về truyền thống văn hóa và ở những biểu tượng có vị trí sâu sắc trong đời sống tinh thần của người Việt Nam. Những giá trị ấy tạo nên một nguồn vốn văn hóa đặc biệt.
Người thiết kế nội thất để xây dựng nếp sống
POWERED BY ONECMS - A PRODUCT OF NEKO