Hoà ng thà nh Thăng Long - từ góc độ Khảo cổ học

Muốn tìm dấu tích Thà nh Thăng Long, ta chỉ còn có một cách duy nhất là  khảo cổ học. Nhưng khảo cổ học ở một vùng đất như Thủ đô Hà  Nội hiện là  rất khó khi mà  thà nh phố hiện đại được xây dựng từ cuối Thế kỷ XIX đã trùm lên Kinh đô cổ.Tuy nhiên, nhử sự quan tâm của Nhà  nước, trong khoảng ba thập kỷ (1970“2000 “ BT), các cơ quan khảo cổ học Việt Nam (Viện Khảo cổ học, Khoa Lịch sử­ thuộc Аại học Quốc gia Hà  Nội, Bảo tà ng Lịch sử­ Việt Nam) và  Sở Văn hóa Thông tin Hà  Nội đã cố gắng len lửi từng mét vuông, từng khoảng đất nhử để tiến hà nh công việc thăm dò, khảo sát, khai quật.

Аặc biệt nhân dịp kỷ niệm Thăng Long 990 tuổi, khi Nhà  nước trao một phần khu Thà nh cổ cho Hà  Nội, Hà  Nội đã tạo điửu kiện cho Viện Khảo cổ học được khai quật bước đầu ở 3 vị trí hết sức quan trọng là  Đoan Môn, Bắc Môn, Hậu Lâu và  một số vị trí khác. Kết quả của các cuộc khai quật là  hết sức khả quan.Dưới đây xin điểm lại các thà nh tựu chính của các cuộc khai quật và  suy nghĩ của chúng tôi vử Thà nh Thăng Long thời Lý - Trần - Lê được gợi lên qua các tà i liệu khai quật khảo cổ học.

1. Аịa điểm Аoan Môn

Аây là  một cổng chính của Thà nh Thăng Long. Nó có từ thời Lý - Trần, nhưng dấu vết hiện còn là  của thời Lê (có thể là  Lê sơ) và  đã được thời Nguyễn và  thời nay tu sử­a.Tháng 10 năm 1999, Viện Khảo cổ học và  Sở Văn hóa Thông tin Hà  Nội đã thám sát và  khai quật ở đây 2 hố với tổng diện tích là  85,20m2...- Tại hố đà o ở phía Bắc Аoan Môn, ở độ sâu 1,20m, đã tìm thấy sân nửn được lát gạch vồ thời Lê và  gồm có 9 hà ng, ôm khít chân tường Аoan Môn, trong đó hà ng ngoà i cùng lát phẳng tạo thà nh đường đi, các hà ng trong lát chéo cao dần lên tạo nửn móng vững chắc để xây tường gạch bên trên.Thăm dò các vị trí khác quanh chân tường Аoan Môn đửu thấy có đường viửn lát đá nà y.

Аường đá lát và  sân gạch nà y theo chúng tôi là  thuộc thời Lê (có thể được bắt đầu từ thời Lê sơ). Nó được nhà  Nguyễn tiếp thu và  sử­a sang tu bổ. Và o thời Pháp thuộc, cuối Thế kỷ XIX, nó đã bị san lấp khoảng 1m để xây cất các công trình khác. Nếu trong tương lai, ta là m phát lộ toà n bộ ở độ sâu 1m sẽ khôi phục lại được cốt nửn của thời Lê với đường viửn lát đá còn khá nguyên vẹn và  sân nửn gạch cổ lát bằng gạch vồ.

Ở độ sâu 1,90m đã gặp một đoạn đường đi được lát bằng gạch bìa nằm ở chính giữa cử­a Аoan Môn và  chạy dà i theo hướng Bắc - Nam dà i 15,80m.Cấu trúc của con đường gồm có 3 phần: móng đường, nửn đường và  mặt đường.- Phần móng ở vị trí hố giám sát được tạo bởi 12 lớp gồm nhiửu loại vật liệu khác nhau (sửi, gạch ngói vỡ, bao nung gốm v.v...) tạo thà nh một lớp móng dà y 0,86m rất chắc chắn.- Phần nửn được tạo bởi 5-6 lớp gạch chồng lên nhau.- Phần mặt đường gồm có hai đường biên và  lòng đường. Hai đường biên được tạo bởi gạch và  ngói xếp thà nh các ô hình hoa chanh cách điệu. Lòng đường rộng 1,30m đã bị phá hủy hết chỉ còn sót các mảnh gạch lát hình vuông trang trí hoa cúc dây.

Căn cứ và o cấu trúc tầng văn hóa, vật liệu kử¹ thuật xây dựng và  nhất là  so sánh cấu trúc hình hoa chanh trong kiến trúc gạch thời Trần ở Tam Аường, Tức Mặc, chúng tôi cho rằng đây là  con đường đi có từ thời Trần, có sử­ dụng lại gạch thời Lý và  gạch thời Bắc thuộc. Do có ngói Lý, ngói Trần phủ lên trên chúng tôi cũng dự đoán rằng có thể con đường nà y có mái che.Dự đoán rằng có thể con đường đang phát triển vử hướng Аiện Kính Thiên.

Vết tích con đường có còn hay không thì chỉ có các cuộc khai quật sắp tới mới có thể trả lời được. Và  nếu đúng là  một con đường đi từ Аoan Môn đến Аiện Thiên An thời Trần thì sẽ trả lời và  minh chứng cho một vấn đử khoa học khác rằng Аiện Kính Thiên thời Lê đã dựa trên nửn cũ của Аiện Thiên An (hay Аiện Cà n Nguyên) của thời Lý và  thời Trần.

2. Аịa điểm Bắc Môn

Bắc Môn là  cổng thà nh phía Bắc của Thà nh Hà  Nội thời Nguyễn. Tại đây, Viện khảo cổ học và  Sở Văn hóa thông tin Hà  Nội đã khai quật hai hố với tổngdiện tích là  60,40m2. Tại phía Tây của Bắc Môn đã tìm thấy một phần móng nửn của một kiến trúc thời Lê. Do hố đà o nhử cho nên chưa thể biết kích thước của kiến trúc, chỉ biết rằng kiến trúc nà y có một phần móng được lót đá và  gạch vồ, phần trên được xây dựng hoà n toà n bằng gạch vồ và  có giật cấp thu dần và o.

Ở hố phía Nam Bắc Môn đã tìm thấy một nửn móng hay tường kiến trúc khác cũng được lót móng bằng đá xanh trên xây gạch vồ, phía ngoà i, phía trong được nhồi chặt bằng gạch vụn. Vết tích kiến trúc nà y nằm hẳn dưới kiến trúc Bắc Môn.Dưới các viên đá xanh lót mửng, còn có một lớp móng khác dà y 1,15m được xây bằng gạch vồ và  gạch vụn nện chặt không thấm nước.

Hai kiến trúc nà y đửu có niên đại Lê. Mặc dù diện đà o nhử, không rõ tính chất và  quy mô của các kiến trúc, nhưng các vết tích nà y đem lại các nhận thức khác vử Thăng Long ở khu vực nà y. Vị trí nà y chưa thấy xuất hiện vết tích kiến trúc Lý và  Trần. Trái lại, thời Lê lại xây dựng khá nhiửu và  hết sức kiên cố. Sự kiên cố đó một mặt phản ánh một đặc trưng của kiến trúc Lê, một mặt có thể đoán là  vị trí nà y khá gần sông Tô Lịch cho nên phần móng phải được gia cố chắc chắn hơn.

Nếu so sánh với bản đồ Thăng Long thời Lê - Hồng Аức, ta sẽ thấy khu vực nà y trên bản đồ không vẽ kiến trúc gì cả. Аiửu đó có nghĩa là  bản đồ nà y tính ước lệ rất lớn và  khi khai quật khảo cổ theo diện rộng chắc chắn sẽ điửn thêm được nhiửu điểm mới lên bản đồ Hồng Аức.

3. Аịa điểm Hậu Lâu

Hậu Lâu (7 Hoà ng Diệu) là  tên một kiến trúc thuộc thà nh cổ thời Nguyễn đã được xây sử­a thời Pháp thuộc. Vị trí nà y ở phía sau Аiện Kính Thiên.Năm 1998, Viện Khảo cổ học và  Ban quản lý Di tích Danh Thắng Hà  Nội đã khai quật 206m2, kết quả như sau:Ở độ sâu 3,20m đã tìm thấy một móng nửn của một cầu bến ven sông hoặc ven hồ. Móng nửn nà y được cất bằng vật liệu đá thời Lý, gạch thời Lê và  có niên đại khoảng thời Lê sơ (Thế kỷ XV).Ở độ sâu 1,15m -1,35m đã tìm thấy vết tích của 3 mảng nửn kiến trúc đửu được xây cất bằng gạch vồ và  đá có niên đại Lê Trung Hưng.

Toà n bộ vết tích các di tích kiến trúc và  di vật ở đây cho phép hình dung cảnh quan và  sự thay đổi của kiến trúc thời Lê ở đây như sau:Theo sử­ cũ phía sau Аiện Kính Thiên là  nơi nghỉ ngơi của Vua và  Hoà ng tộc. Và o thời Lê sơ, ở vị trí hố đà o là  sông (hay hồ ao) và  đã xây một cầu bến lớn. Bên cạnh cầu bến lớn, đã tìm thấy một bộ sưu tập bát đĩa men trắng cao cấp có trang trí rồng rất đẹp được Việt Nam sản xuất chỉ dà nh riêng cho Hoà ng cung với nhiửu xương thú, xương cá. Аó chính là  đồ dùng của Hoà ng cung.Và o thời Lê Trung Hưng toà n bộ khu vực nà y sau bị lấp bằng gạch ngói thời Lê sơ có trang trí rồng và  hoa lá. Sau khi lấy lấp đoạn sông (hay hồ) nà y, thời Lê Trung Hưng đã xây nhiửu kiến trúc khác lên trên.

4. Аịa điểm Văn Miếu

Аịa điểm Văn Miếu được Viện Khảo cổ học và  Trung tâm văn hóa Văn Miếu - Quốc Tử­ Giám thám sát 50m2.Kết quả đã tìm thấy 22.583 di vật gồm vật liệu kiến trúc, đồ gốm, tiửn đồng, các mảnh sắt, gỗ, vử ốc, đá, v.v... có niên đại từ thời Bắc thuộc, thời Lý đến thời Nguyễn. Sử­ ghi chép rằng Văn Miếu được xây dựng từ năm 1070. Nhưng  trên mặt đất hiện nay chỉ có vết tích của Văn Miếu Lê và  Nguyễn. Việc tìm thấy các vật liệu xây dựng như gạch ngói có trang trí rồng, phượng thời Lý đã chứng minh sự ghi chép của sử­ cũ rằng Văn Miếu đã được xây dựng dưới thời Lý.

5. Khu vực Lăng Bác

Trong quá trình thi công xây dựng Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh, năm 1975, các nhà  khảo cổ học đã tìm thấy vết tích thà nh cổ thời Bắc thuộc, vết tích phía Tây của tòa Thà nh Hà  Nội đầu thời Nguyễn.Ngoà i ra, còn rất nhiửu gạch gốm đửu có từ thời Bắc thuộc, gạch Long Thụy Thái Bình thời Lý.Vị trí nà y cho phép suy nghĩ vử ranh giới phía Tây của Thà nh Thăng Long.

6. Аịa điểm số 5 Hoà ng Diệu

Аã được Viện Khảo cổ học, Bảo tà ng Lịch sử­ Việt Nam và  Ban quản lý Di tích Danh thắng Hà  Nội thăm dò năm 1988.Vị trí nà y chưa tìm thấy vết tích kiến trúc nhưng đã tìm thấy nhiửu vật liệu xây dựng và  gốm sứ từ thời Bắc thuộc đến thời Nguyễn. Аáng chú ý ở đây đã tìm thấy một mảnh đầu của con Sấu thần thời Lý gần tương tự như con Sấu Lý trên thà nh bậc kiến trúc tìm thấy ở Bách Thảo thời Pháp.Rồng đá trên thửm điện Kính Thiên - trung tâm của Hoà ng thà nh Thăng Long qua các thời kử³.

7. Khu vực Quần Ngựa

Khu vực nà y vốn đã được nghiên cứu từ thời Pháp thuộc và  có tới hà ng nghìn di vật từ thời Bắc thuộc đến thời Nguyễn được tìm thấy ở đây. Nơi đây đã được nhiửu cơ quan như Bảo tà ng Lịch sử­ Việt Nam, Viện Khảo cổ học, Khoa Lịch sử­ (Аại học Quốc gia Hà  Nội) phối hợp với Sở văn hóa Thông tin Hà  Nội nghiên cứu. Các địa điểm được thăm dò gồm có khu vực Núi Cung, Аồng Gạch, Аồng Giếng, Quần Ngựa, Chùa Chân Giáo, v.v...Các di vật tìm thấy cũng như vết tích kiến trúc cho phép nghĩ rằng khu vực nà y không có kiến trúc lớn và  nằm ở phía ngoà i của Thà nh Thăng Long và  đây là  khu sống và  lao động của các tầng lớp bình dân có xen lẫn một số kiến trúc.

8. Аịa điểm Giảng Võ

Аịa điểm nà y được phát hiện năm 1983 trong quá trình xây dựng Hồ Ngọc Khánh. Viện Khảo cổ học, Sở Văn hóa Thông tin và  Phòng Văn hóa Thông tin Quận Ba Аình tiến hà nh nghiên cứu thu hồi di vật và  đo vẽ vết tích kiến trúc.Kết quả đã thấy vết tích của một nửn kiến trúc dà i 30m, rộng 8m.Аặc biệt đã thấy một sưu tập hiện vật lớn gồm 507 di vật trong đó có 433 di vật là  vũ khí gồm: giáo, câu liêm, đinh ba, qua, kiếm, lao, mũi tên, móc câu, chông, súng lệnh, đạn đá, v.v...Ví trí nà y góp phần nghiên cứu Аiện Giảng Võ thời Lê và  cung cấp một bộ sưu tập vũ khí lớn, phong phú nhất thời Lê.

9. Аịa điểm 11 Lê Hồng Phong

Năm 1996, trong quá trình thi công xây dựng Trung tâm Hội nghị Quốc tế, đã phát hiện nhiửu di vật.Viện Khảo cổ học, Bảo tà ng Lịch sử­ Việt Nam và  Bảo tà ng Hà  Nội đã tiến hà nh khai quật ngay.Tuy diện tích khai quật còn sót lại rất nhử hẹp nhưng đã tìm thấy được một sưu tập lớn các di vật kiến trúc thời Lý chứng tử nơi đây có một kiến trúc lớn thời Lý.

10. Аịa điểm ngã tư Hà ng Аường - Hà ng Cá và  Ngõ Gạch

Năm 1980, khi thi công xây dựng đường nước tại vị trí nà y đã chạm và o một kiến trúc đá ở độ sâu 1m. Dưới các tấm đá lát là  các hà ng gạch vồ xây xếp rất đẹp. ửng dẫn nước đã nằm lên trên kiến trúc nà y. Vị trí nà y được đoán có thể là  vết tích Cầu Аông nổi tiếng ở phía Аông Thà nh Thăng Long.

11. Аịa điểm Trung tâm Thương mại Trà ng Tiửn

Năm 2000, khi thi công xây dựng Trung tâm Thương mại Trà ng Tiửn, Viện Khảo cổ học và  Ban quản lý Di tích và  Danh Thắng đã được phép thăm dò ở đây 115m2.Kết quả đã tìm được một khối lượng lớn di vật, trong đó chủ yếu là  gốm sứ Việt Nam, Trung Quốc, Nhật Bản từ Thế kỷ XVII - XVIII. Аiửu đó cho thấy, và o thời gian nà y từ Thế kỷ XVII - XVIII, đây là  nơi tụ cư đông và  buôn bán khá sầm uất.

12. Аịa điểm 47 Hà ng Dầu

Аịa điểm 47 Hà ng Dầu, trước khi thi công xây nhà , Viện Khảo cổ học và  Sở Văn hóa Thông tin đã thăm dò trước.Аịa điểm Chợ Hôm, khi đà o móng xây dựng, công nhân đã thu gom đồ gốm sứ lại và  báo cho Viện Khảo cổ học đến nghiên cứu.Tính chất khảo cổ học nơi đây đửu tương tự như địa điểm Trà ng Tiửn. Аiửu đó chứng tử từ Hồ Hoà n Kiếm xuống Chợ Hôm đửu là  khu dân cư và  các điểm trao đổi buôn bán của Thăng Long Thế kỷ XVII - XVIII.

Các nghiên cứu đó rải rác ở nhiửu địa điểm, nhiửu thời gian khác nhau, mỗi địa điểm có một đóng góp riêng mà  tóm lại bước đầu đã đạt được kết quả đáng khích lệ như sau:

1. Аã góp phần chứng minh được rằng trung tâm của Hoà ng Thà nh - Thăng Long thời Lý - Trần - Lê ở là  khu vực Thà nh cổ Hà  Nội mà  tâm điểm là  Điện Kính Thiên.Kết hợp với tư liệu các di tích và  văn bia trên mặt đất có thể xác định được tương đối chính xác quy mô của ba vòng Thà nh Thăng Long bao bọc lẫn nhau gồm Cấm Thà nh, Hoà ng Thà nh và  La Thà nh.

2. Аã hiểu được sơ bộ các đặc điểm của nghệ thuật Thăng Long qua các thời: Thời Lý cầu kử³ và  tinh xảo; thời Trần khửe mạnh, phóng khoáng; thời Lê sơ khửe khoắn nhưng hơi đơn điệu; thời Lê Trung Hưng nhử nhẹ nhưng khá đa dạng.

3. Аã hiểu được phần nà o sinh hoạt ở Thăng Long qua các thời. Ví dụ qua đồ gốm sứ thì trong thời Lý, Trần luôn luôn tồn tại đồ cao cấp bên cạnh các đồ bình dân; thời Lê sơ thì có hẳn một lò quan chuyên sản xuất các đồ cao cấp cho Hoà ng cung. Nhưng đến thời Lê Trung Hưng thì đồ dùng cao cấp và  bình dân dường như không phân biệt. Lại nữa, khi là m thống kê các mảnh đồ gốm, ta thấy rằng đồ gốm nước ngoà i luôn luôn được trao đổi và  buôn bán để sử­ dụng. Nhưng trong khu vực Hoà ng Cung, đồ gốm Việt Nam luôn luôn được sử­ dụng với tỷ lệ rất cao so với gốm Trung Quốc và  gốm Nhật Bản.

4. Các cuộc khai quật đã bước đầu góp phần bảo vệ và  phát huy giá trị của di sản văn hóa của Kinh đô Thăng Long. Các vết tích kiến trúc được đo vẽ, miêu tả, chụp ảnh. Nhiửu di vật đã được thu hồi. Vết tích kiến trúc ở Аoan Môn đã bắt đầu được bảo vệ một phần là m bảo tà ng ngoà i trời. Các di vật ở Hậu Lâu đã được trưng bà y lại di tích. Аiửu đó báo hiệu chúng ta sẽ có bảo tà ng khảo cổ học trong tương lai vử Kinh đô Thăng Long.

Trong 3 thập kỷ các phát hiện khảo cổ học đửu là  do xây dựng các công trình là m phát lộ. Trong thời gian đầu, chỗ nà o có ý thức báo lại thì cứu vớt được chút ít di vật. Chỗ nà o không báo thì di sản bị mất vĩnh viễn. Chỉ từ năm 1998 trở lại đây được sự quan tâm của Thà nh phố Hà  Nội và  Bộ Văn hóa Thông tin, các cuộc khai quật mới được Sở Văn hóa Thông tin Hà  Nội và  Viện Khảo cổ học tiến hà nh có kế hoạch và  theo đúng trình tự khoa học.

Do vậy, trong tương lai để bảo vệ di sản văn hóa Thăng Long 1000 tuổi dưới lòng đất, cần có quy chế khảo cổ học đô thị trước hết cho Hà  Nội.