Độc đáo lễ hội đình Chèm

Đường Văn| 28/07/2021 09:46

Độc đáo lễ hội đình Chèm

Dấu xưa nơi đình cổ 

Từ xưa đến nay đình Chèm (Trèm) song hành 2 tên gọi: “đền” và “đình”. Từ “đền” có trước, ít nhất từ thời Triệu Xương, Cao Biền dựng, sửa đền Lý Hiệu úy (Lý Ông Trọng) ở làng Chèm - Thụy Hương, huyện Từ Liêm, khoảng thế kỷ thứ 7. Từ “đình” có sau, nhưng chưa rõ xuất hiện từ bao giờ? Có lẽ khi ngôi Đình Trong được hoàn thành bên cạnh ao Đình (thuộc TDP Đình ngày nay). Cũng chưa rõ Đình Trong (nằm bên trong đê Hữu Hồng) được xây cất từ bao giờ? Để phân biệt với Đình Trong, dân làng Chèm gọi đền Chèm là “Đình Ngoài” (với nghĩa là ở bên ngoài con đê Hữu Hồng).

Từ đó, riêng đền Chèm - đền Lý Hiệu úy bắt đầu song hành cả 2 tên gọi: đình - đền. Đặc biệt là khi Đình Trong bị phá dỡ (khoảng cuối những năm 50 đầu những năm 60 thế kỷ trước), bài vị thờ Thành hoàng làng Chèm - Thụy Phương được di dời ra Đình Ngoài thờ chung với Đức Thánh Chèm Lý Ông Trọng thì cách gọi song hành, đồng nhất này có xu hướng ngả sang từ “đình” mà thưa nhạt dần dùng từ “đền”, cho tới nay. Trong khi đó, rất nhiều đình, đền trên đất nước ta chỉ duy nhất 1 cách gọi, không nhập nhòa, lẫn lộn.

Bởi thế, cách gọi đình (đền) Chèm quả là một hiện tượng lịch sử - văn hóa - ngôn ngữ độc đáo, thú vị nhưng cũng không kém phần bất tiện, phiền toái, nhất là đối với khách thập phương và các nhà nghiên cứu văn hóa.

Đình Chèm được xây dựng ở vị trí chân đê phía bên ngoài con đê Hữu Hồng. Trong khi hầu hết các ngôi đình, đền, chùa dọc dải sông Hông (2 bờ tả, hữu) đều nằm ở phía bên trong đê:  (đình Hoàng Xá, đình Vẽ, đình Nhật Tảo, đình Phú Thượng, đình Nhật Tân, đình Yên Phụ...) thì đình Chèm quay mặt về hướng chính Bắc, có kiến trúc nhiều lớp theo hướng Bắc - Nam, mỗi lớp có những công trình mang đặc sắc riêng.

Nhắc đến đình Chèm không thể không nhắc đến sự kiện lịch sử độc đáo diễn ra năm 1916 - đó là sự kiện kiệu đình. Chuyện rằng năm ấy, sau trận lụt, vỡ đê Liên Mạc, đình Chèm bị ngập nặng. Bằng phương pháp thủ công, dân ba làng (làng Chèm ở Thụy Phương, làng Hoàng Liên và làng Hoàng Xá ở Liên Mạc) đã tổ chức thi công nâng (kiệu) đình Chèm lên độ cao 2,4m so với nền cũ để chống lũ, lụt, chống nước sông Hồng dâng cao, tràn vào đình. Có lẽ đây là sự kiện lịch sử lớn lao, trọng đại, hiếm hoi, độc nhất vô nhị đối với đền Chèm và dân ba làng, từ xưa đến nay.

Nghi lễ độc đáo trong lễ hội đình Chèm

Kỷ niệm ngày Thánh Chèm khao quân, mừng chiến thắng, lễ hội đình Chèm được mở hằng năm trong 3 ngày liền, vào trung tuần tháng 5: 14 (khai hội) -15 (chính hội) - 16/5 Âm lịch. Suốt thời gian này, tại đình diễn ra nhiều nghi lễ, trò hội. Đầu tiên phải kể đến nghi lễ rước nước. Xưa, rước nước bằng thuyền gỗ, nay rước bằng tàu sắt kèm kéo xà lan có thể chở hàng trăm người.  Từ gảnh đình Chèm (trước đây từ Bến Ngự - TDP Hồng Ngự, phường Thụy Phương), thuyền ra giữa sông Hồng, ngược lên đoạn sông đầu làng Mạc (phường Liên Mạc) rồi quay về. Đến giữa sông Hồng, thuyền (tàu) quay tròn 3 vòng. Ông chủ tế dùng gáo đồng 3 lần múc nước sông Hồng đổ đầy 3 chóe sứ cổ trong tiếng nhạc bát âm đàn, sáo, nhị, trống, chiêng hòa tấu khúc lưu thủy rộn rã, tưng bừng. Mỗi chóe nước cúng sử dụng 2 chàng trai niên thiếu đẹp, khỏe khiêng bằng đòn gỗ sơn son thiếp vàng. Lấy nước xong, tàu về cập bờ vào đình, tiến cung dâng lễ Thánh.

Lễ hội đình Chèm còn có nghi lễ rước văn và đọc chúc văn. Cho đến giữa thế kỷ trước, rước văn trong lễ hội đình Chèm được bắt đầu từ đình Chèm tới nhà ông tả văn (người có học vị cao nhất làng, được làng giao nhiệm vụ viết văn tế) rồi từ nhà ông tả văn rước về đình Chèm. Trung tâm rước văn là rước bản văn tế mới được viết cho lễ hội năm ấy. Rước về đình thì tổ chức lễ hóa bản văn.

Từ năm 1990 đến nay, rước văn trong lễ hội đình Chèm được chuẩn bị từ đình Chèm tới chùa Chèm (Hàm Long tự), được rước chính thức vào khoảng 14h - 16h 30 các buổi chiều 14, 16/5 từ chùa Chèm về lại đình Chèm. Các ông Đông (hoặc Tây) tán đọc chúc văn (văn tế). Văn tế viết theo mẫu, không hóa mà lưu lại, dùng trong nhiều năm.

Lễ hội đình Chèm đến nay còn duy trì lễ mộc dục (tắm tượng). Vào giờ Ngọ (12h trưa) ngày chính hội, tại tiểu phương đình phía Tây hoặc Đông và tại nhà vuông dựng tạm bằng vải đỏ trên nền bệ xây gạch hình vuông trong sân Gảnh Đình.  Tại đây, ông chủ tế trực tiếp làm lễ mộc dục cho bài vị Nhị Thánh, tượng ông Sứ Nguyễn Văn Chất  cùng với một vài người phụ giúp trong tiếng nhạc bát âm tưng bừng.

Tại lễ hội đình Chèm có 3 lá cờ đại được treo trước gảnh đình và trên bờ đê, bên lối vào đình. Cờ Tổ quốc Việt Nam (nền đỏ, sao vàng) treo chính giữa trên đỉnh cột.  Cột bên phải, treo cờ “Thần” hình vuông, vải màu đỏ, viền răng cưa màu xanh, giữa thêu 3 chữ Hán màu vàng: Thượng đẳng Thiên vương (tước phong của Đức Thánh Chèm Lý Ông Trọng). Cột bên trái (phía Tây, phương Phật) treo cờ phướn, dải vải màu trắng.

Lễ vật trong 3 ngày lễ hội hoàn toàn chỉ dùng lễ vật chay,  không sử dụng lễ vật mặn (thịt, cá). Lễ vật đặc trưng là chè kho (nấu bằng đậu xanh xay, giã nhuyễn). Hội Chèm còn duy trì các trò chơi dân gian: thi thả chim bồ câu, kéo co, thả diều, bơi chải.

Lễ hội đình Chèm là lễ hội chung 3 dân của 3 làng láng giềng, quần cư dọc dải đê Hữu Hồng, kết nghĩa anh em gắn bó, cùng thờ Đức Thánh Lý Ông Trọng (Trèm (anh cả) - Hoàng (anh hai)  - Mạc (anh ba) thuộc 2 phường Thụy Phương, Liên Mạc, quận Bắc Từ Liêm, Hà Nội.

Hằng năm, lễ hội đình Chèm tiến hành vào giữa mùa hạ, nắng nóng (trong 3 ngày liên tiếp 14, 15, 16/5 Âm lịch). Điều đặc biệt về thời tiết như đã thành quy luật (rất khó giải thích về mặt khoa học mà chỉ có thể giải thích bằng sự linh thiêng của Thánh Chèm lay động đến trời đất) là trong 3 ngày đêm lễ hội đó nhất định sẽ có ít nhất 1 trận mưa hoặc to, kéo dài, hoặc nhỏ, ngắn, thoáng chốc. Nếu mưa vào đêm 13 hoặc sáng 14, ba dân gọi là mưa rửa đình để đón chào lễ hội; mưa ngày đêm 15 thì gọi là mưa mừng lễ hội, mừng Nhị Thánh; còn nếu mưa vào ngày 16 thì được gọi là trận mưa Thánh Chèm tiễn Thánh Gióng (sang chơi hội) về quê Phù Đổng (Gia Lâm). 

Điểm lại nét độc đáo của đình Chèm và lễ hội đình Chèm những con dân làng Chèm, hậu duệ của Đức Thánh Lý Ông Trọng càng tự hào hơn về quê hương làng Chèm - phường Thụy Phương, mảnh đất điạ linh nhân kiệt đã sản sinh ra một bậc anh hùng văn hóa kỳ vĩ vô tiền khoáng hậu trong lịch sử Việt Nam; tự hào về đình Chèm với kiến trúc đẹp đẽ, vững bền, uy nghiêm, thanh nhã; tự hào về lễ hội đình Chèm đứng thứ ba trong các lễ hội cả nước với không ít nghi lễ trang trọng, mang bản sắc riêng, với những trò hội kết hợp với nghi lễ vừa trang nghiêm, giàu ý nghĩa lịch sử, nhân văn, sống động, thể hiện bản lĩnh thông minh, tài khéo, đặc biệt là tấm lòng trân trọng, thành kính, luôn biết ơn và noi theo những tấm gương ngời sáng của tổ tiên mình.
(0) Bình luận
Nổi bật Tạp chí Người Hà Nội
Đừng bỏ lỡ
  • Quy hoạch, trưng bày 29 tác phẩm “Ấn tượng Huế, Việt Nam - 2026” bên bờ sông Hương
    Ban Tổ chức Festival Huế quy hoạch và trưng bày 29 tác phẩm tiêu biểu của “Ấn tượng Huế, Việt Nam - 2026” bên bờ sông Hương từ di tích Nghinh Lương Đình đến cầu Dã Viên.
  • Thúc đẩy phát huy tiềm năng không gian đô thị thông qua các ý tưởng sáng tạo
    Sáng ngày 15/11/2026, tại Quảng trường phía Đông hồ Hoàn Kiếm, Hà Nội đã diễn ra Lễ trao giải Cuộc thi “Thiết kế Không gian Sáng tạo Hà Nội 2026” với chủ đề “Hà Nội – Đánh thức không gian đô thị” do Tạp chí Kiến trúc – Hội Kiến trúc sư Việt Nam phối hợp cùng Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội tổ chức trong khuôn khổ Chương trình Phát triển Hạ tầng sáng tạo thuộc Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026.
  • Ký ức phố nghề qua những ngôi đình cổ
    “Chuyện Đình trong Phố” mở cửa đón công chúng từ ngày 14 đến 28/11/2026 tại mạng lưới 12 điểm đình, hội quán ở Hà Nội, đồng thời kết nối với Văn Miếu – Quốc Tử Giám và chợ Đồng Xuân trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026.
  • Mở cánh cửa mới cho di sản Tháp nước Hàng Đậu với “Tháp Ẩn Ca”
    Nằm trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, UBND thành phố Hà Nội chỉ đạo, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội chủ trì đã khai trương tác phẩm sắp đặt âm thanh “Tháp Ẩn Ca” (The Tower of Hidden Songs) tại Tháp nước Hàng Đậu, phường Ba Đình. Đây là lần thứ hai Tháp nước Hàng Đậu mở cửa đón du khách, kể từ Lễ hội thiết kế Sáng tạo 2023.
  • “Âm nhạc cuối tuần” chiều 15/11: Cách cảm thụ mới với những giai điệu quen thuộc
    Trong chương trình “Âm nhạc cuối tuần” diễn ra vào 17h ngày 15/11 tại Nhà Bát Giác - Vườn hoa Lý Thái Tổ, NSƯT Quyền Văn Minh cùng các nghệ sĩ Bình Minh Jazz Club sẽ đưa khán giả gặp lại những ca khúc Việt Nam giàu cảm xúc, hòa mình vào nhịp điệu Jazz phóng khoáng và khám phá sự giao thoa thú vị giữa âm nhạc hiện đại với chất liệu văn hóa truyền thống.
  • Pavilion Nghệ thuật Art Hanoi 2026: Cuộc đối thoại giữa kiến trúc và nghệ thuật đương đại
    Trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, Quảng trường phía Đông hồ Hoàn Kiếm (Hà Nội) trở thành điểm hẹn nghệ thuật với không gian Nghệ thuật Art Hanoi 2026. Với sự tham gia của 10 nghệ sĩ thuộc nhiều thế hệ, Pavilion mở ra những góc nhìn đa dạng về con người, văn hóa và đời sống, đồng thời tạo nên điểm gặp gỡ giữa nghệ thuật và công chúng trong không gian đô thị.
  • Mở cổng đăng ký “săn” vé chương trình “Muôn sắc Việt Nam” vào lúc 10h ngày 17/11
    Ngày 13/11, Ban Tổ chức chương trình nghệ thuật đặc biệt “Muôn sắc Việt Nam” diễn ra tối 24/11, tại Sân vận động quốc gia Mỹ Đình (Hà Nội) chính thức công bố thông tin đăng ký vé tham dự.
  • Lễ hội Áo dài Hà Nội 2026: Kết hợp các hoạt động văn hóa, nghệ thuật và trải nghiệm
    Lễ hội Áo dài Du lịch Hà Nội 2026 do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội chủ trì, phối hợp với các sở, ngành, tổ chức, hiệp hội và đơn vị liên quan tổ chức. Đây là hoạt động văn hóa, du lịch thường niên nhằm gìn giữ, phát huy giá trị áo dài Việt Nam, đồng thời quảng bá hình ảnh Thủ đô giàu bản sắc, sáng tạo và thân thiện.
  • [Video] Hà Nội mở rộng không gian sáng tạo, thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa
    Tối 13/11, tại Quảng trường phía Đông hồ Hoàn Kiếm, UBND thành phố Hà Nội phối hợp với Hội Kiến trúc sư Việt Nam tổ chức khai mạc Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội năm 2026 với tên gọi “Thăng Long Kẻ Nghệ”, chủ đề "Kinh tế sáng tạo", đồng thời chính thức ra mắt nền tảng số văn hoá - du lịch HanoiGo.
  • [Podcast] Truyện ngắn: Đi thăm cha mẹ (Kỳ 2)
    Nàng cất lời, giọng có chút trách móc. Cũng phải thôi. Từ ngày cưới đến giờ đã nửa năm, vài lần nàng nhắc Khun đi thăm cha mẹ. Người già trong họ cũng bảo: “Mày lấy con gái người ta về lạy tạ tổ tiên nhận làm con nhà này rồi thì cũng phải đi lạy tạ cha mẹ nó chứ”...
Độc đáo lễ hội đình Chèm
POWERED BY ONECMS - A PRODUCT OF NEKO