Văn hóa – Di sản

Diễn xướng dân gian Thăng Long - Hà Nội: Chảy mãi mạch nguồn

Trung Kiên 09:14 06/02/2024

Qua hàng ngàn năm lịch sử, Hà Nội sở hữu kho tàng di sản văn hóa phi vật thể phong phú, đa dạng, độc đáo mà diễn xướng dân gian là một điển hình. Vượt lên sức ép của quá trình đô thị hóa, sự bủa vây của nhiều loại hình giải trí thời đại mới, nghệ thuật diễn xướng dân gian Thủ đô vẫn cuộn chảy trong đời sống văn hóa tinh thần người dân Thăng Long - Hà Nội.

xam-ha-thanh-4-mv-tuong-tu-1504082725-1608411443137585286796.jpg

Vùng đất của diễn xướng dân gian

Hà Nội hiện có 1.793 di sản văn hóa phi vật thể đa dạng loại hình, phân bố ở khắp 30 quận, huyện, thị xã. Trong đó, chiếm một phần quan trọng là nghệ thuật diễn xướng dân gian. Đặt chân đến nơi nào của Hà Nội cũng dễ dàng bắt gặp hình thức sinh hoạt văn hóa, nghệ thuật gắn liền với mọi mặt đời sống người dân, được sáng tạo, gìn giữ và trình diễn thông qua các phương tiện biểu hiện khác nhau.

27062016105010840-19_resize.jpg

Cái nôi ca trù đã có hàng trăm năm tại Hà Nội là làng Lỗ Khê (huyện Đông Anh), xã Thượng Mỗ (huyện Đan Phượng) vẫn hiện hữu. Tới thôn Tế Tiêu huyện Mỹ Đức lại chạm vào di sản múa rối cạn có một không hai, sang làng Đào Thục (huyện Đông Anh) là nghệ thuật múa rối nước. Trải qua bao biến thiên và thăng trầm, nhiều diễn xướng dân gian khác của Thủ đô vẫn đứng vững như hò cửa đình và hát múa bài bông, hát trống quân, chèo tàu, kéo co ngồi, tuồng cổ, dân ca Xa Mạc, xẩm, hát ví, hát dô, cồng chiêng… mang đậm nét văn hóa xứ kinh kỳ.

Mỗi loại hình nghệ thuật diễn xướng dân gian Thủ đô mang bản sắc, nét độc đáo riêng có. Nhà nghiên cứu - lý luận phê bình âm nhạc Nguyễn Quang Long cho biết, so với các địa phương khác, hát xẩm của Hà Nội có nét đặc trưng mà không đâu có được, đó là xẩm tàu điện. Với nhiều thế hệ đi trước, những bản xẩm tàu điện có tiết tấu nhanh, ngắn gọn, thường sử dụng thơ của các thi sĩ nổi tiếng như “Anh khóa”, “Cô hàng nước” (Á Nam Trần Tuấn Khải), “Giăng sáng vườn chè,” “Em đi tỉnh về” (Nguyễn Bính)… đã trở thành loại hình âm nhạc đường phố vô cùng độc đáo, góp phần tạo nên nét đặc sắc riêng văn hóa phố phường của Thủ đô ngàn năm văn hiến.
Nhắc đến chèo tàu, nghệ nhân dân gian Nguyễn Tiến Đệ giọng đầy tự hào, rằng, chèo tàu Tân Hội (Đan Phượng) là hình thức trình diễn hát chèo trên cạn cùng với tàu (thuyền) trên cạn, các bài hát trong chèo tàu ca ngợi tình yêu quê hương đất nước, tình cảm con người… và chèo tàu chỉ có nữ hát. Hay múa rối nước Đào Thục (huyện Đông Anh), là hình thức “có một không hai” so với những nơi khác, do con rối vừa có thể chuyển động tịnh - tiến, đi chéo hoặc cử động được cả hai tay giúp nghệ nhân có thể linh động, nhịp nhàng trong lúc biểu diễn.

Một diễn xướng dân gian khác của Hà Nội là hò cửa đình và hát múa bài Bông tại xã Quang Trung, huyện Phú Xuyên. Đây là lối sinh hoạt mang tính nghi lễ tâm linh cổ truyền chỉ có tại làng Phú Nhiêu. Qua hàng trăm năm đến nay, lời ca, điệu múa, tiếng hò vẫn được dân làng lưu giữ, đậm đà bản sắc dân tộc và đảm bảo tính thiêng vốn có.

Nghệ nhân ưu tú Phạm Công Bằng của phường rối cạn Tế Tiêu chia sẻ, nhiều thế kỷ đi qua, múa rối cạn Tế Tiêu vẫn sở hữu nhiều nét riêng với nhân vật rối có tạo hình ngộ nghĩnh, thô mộc, màu sắc rực rỡ và đậm chất dân gian. Đặc biệt, rối cạn Tế Tiêu đã tích hợp được những trích đoạn tuồng kinh điển Việt Nam, chuyển hóa chất tuồng vào trong nghệ thuật rối một cách nhuần nhuyễn, tự nhiên. Phường múa rối Tế Tiêu chinh phục người xem bằng các tích trò rối tuồng cổ: “Thoát Hoan chui ống đồng”, “Thạch Sanh chém trăn tinh”, “Thánh Gióng đánh giặc Ân”...

Chảy mãi mạch nguồn

Theo nhạc sĩ - nhà nghiên cứu LLPB âm nhạc Nguyễn Quang Long, sở dĩ diễn xướng dân gian Thủ đô tồn tại và phát triển cùng thời cuộc bởi Hà Nội đã huy động sự vào cuộc của cả cộng đồng và hệ thống chính trị để bảo vệ, phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể. Cụ thể hơn, UBND Thành phố đã ban hành Kế hoạch số 55/KH-UBND ngày 18/2/2022 về bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể thành phố Hà Nội đến năm 2025.

Thông qua việc tổ chức các lớp truyền dạy cơ bản và nâng cao về kỹ năng trình diễn, thực hành di sản văn hóa phi vật thể tiêu biểu, nhiều diễn xướng dân gian Thủ đô đã được “hồi sinh”. Nghệ nhân nhân dân Nguyễn Thị Lan, Chủ nhiệm CLB Hát dô (xã Liệp Tuyết, huyện Quốc Oai) cho biết, nhờ các buổi truyền dạy, tập huấn đến nay có 60% người dân địa phương hiểu về ý nghĩa, biết về một số làn điệu hát dô, thoát khỏi nguy cơ mai một. Hàng trăm bạn trẻ ở Liệp Tuyết đã được truyền dạy hát dô và đem lời ca, tiếng hát đến nhiều sự kiện, lễ hội văn hóa của Hà Nội. Nghệ nhân ưu tú Phạm Thị Điền - “báu vật sống” của ca trù Lỗ Khê (huyện Đông Anh) cũng hồ hởi, “đi qua những ngày gian khó, cái nôi ca trù Hà Nội giờ đã có những hạt nhân trẻ tuổi biết hát, biết đàn, biết gõ trống chầu”. Trong các hội xuân, hội làng của địa phương và thành phố, ca trù Lỗ Khê vẫn hiện diện như một phần không thể thiếu.

Phó Chủ tịch UBND xã Khánh Hà (huyện Thường Tín) Lê Văn Ba, kiêm Chủ nhiệm CLB hát trống quân xã Khánh Hà chia sẻ, nhờ sự vào cuộc sớm từ xa và quan tâm của các cấp ngành thành phố, hát trống quân xã Khánh Hà đã “hồi sinh” với trên 300 lời hát cổ với các làn điệu khác nhau được gìn giữ, lưu truyền và số lượng người thực hành hát trống quân ngày càng nhiều. Xã Khánh Hà đã có 4 nghệ nhân được Chủ tịch nước phong tặng nghệ nhân ưu tú.

Cùng với việc phát triển, đào tạo nguồn nhân lực, công tác tư liệu hóa các loại hình diễn xướng dân gian tại Thủ đô cũng được chú trọng. Theo bà Phạm Thị Lan Anh, Trưởng phòng Di sản văn hóa (Sở Văn hóa – Thể thao Hà Nội), ngành văn hóa đã thực hiện tư liệu hóa hát chèo tàu (huyện Đan Phượng), múa hát Ải Lao (quận Long Biên), hát trống quân tại các huyện Thường Tín, Phú Xuyên, Phúc Thọ… bằng cách ghi đĩa hình, in sách về cách thức trình diễn, các bài hát, điệu múa vừa làm cơ sở giảng dạy, vừa đưa đi quảng bá tại các sự kiện văn hóa.

Đặc biệt, HĐND Thành phố Hà Nội đã ban hành Nghị quyết số 23/2022/NQ-HĐND quy định “chế độ đãi ngộ, hỗ trợ nghệ nhân, câu lạc bộ tiêu biểu trong lĩnh vực di sản văn hóa phi vật thể thành phố Hà Nội”, từ đây “tiếp lửa” cho các chủ thể thực hành di sản văn hóa phi vật thể, diễn xướng dân gian trên địa bàn Thành phố. Để rồi từ đó, nghệ thuật diễn xướng dân gian Thủ đô góp thêm vào nguồn lực nội sinh để làm nên một Hà Nội “Văn hiến - Văn minh - Hiện đại”./.

Bài liên quan
(0) Bình luận
Nổi bật Tạp chí Người Hà Nội
Đừng bỏ lỡ
  • Tập huấn nghiệp vụ sản xuất tin, bài viết về phong trào "Người tốt - Việc tốt"
    Sáng 30/5, Ban Tổ chức Thành ủy phối hợp với Ban tuyên giáo Thành ủy tổ chức Lớp tập huấn công tác sản xuất tin, bài và đưa tin về phong trào "Người tốt - Việc tốt" của thành phố Hà Nội.
  • “Vui khám phá di sản các nước” tại Bảo tàng Dân tộc học
    Nhằm tăng cường giao lưu học hỏi, khám phá về di sản văn hóa của Việt Nam cũng như các nước trên thế giới nhân dịp đầu hè, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam sẽ tổ chức chương trình “Vui khám phá di sản các nước” dành cho các em thiếu nhi trong hai ngày 1 và 2/6.
  • Sắp diễn ra Chương trình “Tết Đoan Ngọ Thăng Long xưa” năm 2024
    Nhân dịp tết Đoan Ngọ 2024 và Ngày Quốc tế thiếu nhi 1/6, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội sẽ tổ chức chương trình “Tết Đoan Ngọ Thăng Long xưa” vào ngày 6/6 tới nhằm bảo tồn, tôn vinh truyền thống văn hóa của dân tộc nói chung và phát huy giá trị văn hóa cung đình Thăng Long.
  • Thể hiện vai trò trung tâm của Hà Nội trong liên kết, phát triển vùng
    Điểm nổi bật của Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) đã qua chỉnh lý, đó là Dự thảo Luật có một chương riêng về liên kết, phát triển vùng trong đó thể hiện rõ hơn vai trò của Thủ đô Hà Nội là trung tâm, động lực thúc đẩy liên kết, phát triển, là cực tăng trưởng của Vùng Thủ đô, vùng Đồng bằng sông Hồng, vùng kinh tế trọng điểm Bắc bộ, vùng động lực phía Bắc và cả nước.
  • Một con phố vẫn thơm mùi thuốc Bắc
    Phố nghề Lãn Ông kéo dài khoảng 180m, nằm trên khu vực từng là đất thôn Hậu Đông, tổng Hậu Túc của huyện Thọ Xương cũ, nay thuộc phường Hàng Bồ, quận Hoàn Kiếm, Hà Nội. Cuối thế kỷ XIX, thực dân Pháp chiếm đóng Hà Nội và đặt tên cho con phố này là “rue de Fou-Kien” (nghĩa là phố Phúc Kiến) do có nhiều người Hoa Kiều từ tỉnh Phúc Kiến di cư về đây sinh sống. Vào năm 1949, con phố này được đổi tên thành Lãn Ông - lấy theo biệt hiệu của vị danh y Việt Nam là Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác.
  • Lan tỏa hành trình "gieo hạt hòa bình" của chiến sĩ mũ nồi xanh Việt Nam
    Nhà xuất bản Kim Đồng vừa ra mắt bạn đọc cuốn sách “Mũ nồi xanh Việt Nam – Người đi gieo hạt hòa bình”. Cuốn sách được chắp bút bởi nhà báo Nam Kha theo lời kể của Trung úy Nguyễn Sỹ Công.
  • Ra mắt sách văn học thiếu nhi Áo của tác giả Mira Lobe
    Truyện dài “Bà ngoại trên cây táo” và ba tác phẩm sách tranh “Lại đây nào!” Mèo bảo”, “Tôi là tôi bé nhỏ”, “Thành phố quanh vòng quanh” của nữ nhà văn người Áo Mira Lobe vừa được NXB Kim Đồng giới thiệu tới bạn đọc nhân Ngày Quốc tế thiếu nhi (1/6).
  • Chùm 2 bài thơ: Cửa sổ và Tìm dáng người xưa của tác giả Nguyễn Thị Minh Thông
    Tạp chí Người Hà Nội xin trân trọng giới thiệu chùm thơ hai bài của tác giả Nguyễn Thị Minh Thông.
  • Phát hành bộ tem kỷ niệm 200 năm hoàn thành kênh Vĩnh Tế
    Ngày 28/5, Bộ Thông tin và Truyền thông, Tổng công ty Bưu điện Việt Nam phát hành bộ tem "Kỷ niệm 200 năm hoàn thành kênh Vĩnh Tế (1824-2024)" gồm 1 mẫu tem, giá mặt 4000 đồng.
  • Khám phá cảnh đẹp Ngư Mỹ Thạnh trên phá Tam Giang
    Điểm du lịch cộng đồng Ngư Mỹ Thạnh (Thừa Thiên Huế) trên phá Tam Giang mang dáng dấp hoang sơ với những cảnh thuyền chài sông nước bình yên đang hấp dẫn du khách tham quan, trải nghiệm…
Diễn xướng dân gian Thăng Long - Hà Nội: Chảy mãi mạch nguồn
POWERED BY ONECMS - A PRODUCT OF NEKO