Cô gái phố cổ và nửa thế kỷ thăng trầm với kịch Hà Nội

1. Mắt đen, răng khểnh, nụ cười tươi - nhiửu người công nhận khuôn mặt Thanh Tú có những nét rất đặc trưng của phụ nữ Hà Nội xưa. Cháº³ng vậy, hầu hết những bộ phim chị tham gia đửu lấy bối cảnh của một Hà Nội cũ: Gánh hà ng hoa, Em bé Hà Nội, Chuyện tình tuổi 17, Sao tháng Tám...Lúc khăn mử quạ, lúc áo nâu non, lúc trong trang phục của một tiểu thư thà nh thị, ngần ấy vai diễn cũng là ngần ấy lần Thanh Tú hóa thân thà nh những cô gái Hà Nội trong đủ mọi thăng trầm của lịch sử.

Rồi cả sân khấu nữa. Nhất định bử dở trường ĐH Kiến trúc khi đang là sinh viên năm đầu, cô con gái rượu của ông Thứ trưởng Bộ xây dựng đã chuyển sang Trường Sân khấu Hà Nội (nay là ĐH Sân khấu Điện ảnh), bất chấp sự phản đối của gia đình. Ra trường năm 1964, cho tới khi nghỉ hưu, cũng chỉ duy nhất Nhà hát kịch Hà Nội là nơi Thanh Tú chọn để gắn bó với nghiệp diễn.

Đợt dựng Sao tháng Tám, nhiửu người lo lắm: Tú là con gái phố cổ, liệu có và o được mẫu bần nông như Nhu? Rồi, phim quay ở nhà máy điện Yên Phụ. Nghỉ trưa, tôi ăn cơm ở chợ Châu Long “ Thanh Tú hà o hứng kể. Một người đà n ông bắt chuyện, tưởng tôi là m nghử nhặt than thật nên thương lắm. Cả tuần liửn, ông chử tới buổi trưa để gặp và trả hộ tiửn cơm. Còn tôi thì nghịch ác, không nói thật.

Đến giử, đửu đặn mỗi năm, Sao tháng Tám được phát sóng lại nhân ngà y Cách mạng. Vai cô Nhu của Thanh Tú đã mang lại cho chị giải Nữ diễn viên xuất sắc nhất ở Liên hoan phim ViệtNam lần thứ IV (1977). Rồi tiếp theo là một giải đặc biệt do Ủy ban Phụ nữ Liên bang Xô Viết trao tặng, khi bộ phim nà y dự Liên hoan phim Moskva. Cùng với những Trà Giang, Lâm Tới, Phương Thanh, cái tên Thanh Tú được đưa và o Bách khoa từ điển điện ảnh Liên Xô cũng từ cơ duyên ấy.

Cũng khó rạch ròi được rằng danh hiệu NSUT Thanh Tú có được là nhử điện ảnh hay sân khấu. 3 năm sau khi đóng Sao tháng Tám, Thanh Tú lại có một dấu ấn lớn nữa tại Nhà hát kịch Hà Nội với vai Quận công Minpho (à‚m mưu và tình yêu) năm 1979. Yêu đương, hận thù, ghen tuông, vật vả... ngần ấy tâm trạng cùng liên tục thay nhau bộc lộ và hoán đổi trong vai diễn Mipho, với hà ng chục trang độc thoại mà tác giả Schiller đã viết lên. Tập, nhập vai, cố phân tích và hiểu tâm lý nhân vật, rồi cũng tới lúc Thanh Tú nuốt trọn vai diễn ấy. Diễn tới mức xuất thần,nhận những trà ng vỗ tay như vỡ rạp của khán giả, rồi khi ngừng diễn, ăn bát phở bồi dườ¡ng mà miệng đắng nghét vì mệt. Nói như lời chị, diễn xong thì cơ thể rời rã không còn là chính mình..

Định nghĩa phong cách riêng của sân khấu kịch Hà Nội là gì thì cũng khó cắt nghĩa thà nh lời. Nhìn chung, như một quy ước ngầm, các vở diễn của Nhà hát Kịch Việt Nam thì sang trọng, chuẩn mực, kịch Tuổi trẻ thì sắc sảo, hóm hỉnh, trẻ trung, còn kịch Hà Nội thì cố gắng tìm được sự điửm đạm, nửn nã và lịch thiệp. Khi là m vở thì mọi người luôn theo hai hướng ấy- Thanh Tú trả lời khi nói vử kịch Hà Nội.

2. Nói công bằng, diễn viên có điửu kiện thuận lợi như Thanh Tú không nhiửu. Với địa vị của cha mẹ, gia đình chị thuộc loại danh giá trong khu phố cổ Hà Nội khi trước. Năm 9 tuổi, Thanh Tú được gửi đi học tại Trung Quốc trong chương trình tạo nguồn dà nh cho con em cán bộ cấp cao. Bây giử, trong số bạn bè cùng đi năm ấy, rất nhiửu người thà nh đạt trên chính trường và vẫn luôn gặp chị.

Tháº³ng thắn, hồn nhiên và không ngại nói vử những câu chuyện của mình, mấy năm qua, đã có không ít bà i viết tìm đến chị vử những câu chuyện khá riêng tư. Chuyện hạnh phúc gia đình, rồi chuyện sống, chuyện yêu, cả chuyện quy y đạo Phật từ hơn 20 năm trở lại đây. Quy y, nhưng không cắt tóc hay ở lại tại chùa - mà như chị nói, tu tại gia hay tại tâm đửu được. Nhưng, một phần lớn thời gian trong cuộc trò chuyện với TT&VH, Thanh Tú nói vử nghử đạo diễn sân khấu.

Muốn tìm một hướng mới trong nghử sân khấu, Thanh Tú theo học khoa đạo diễn sân khấu của trường ĐH SKĐA đầu những năm 80. Quay vử Nhà hát kịch Hà Nội, chị dựng các vở như Đỉnh cao và vực tháº³m (1989), Cơ đấm (1991), Thị trường trái tim (1993), Thoát vòng tục lụy (1994). Giữa thập niên 1980, sân khấu chuyển mình và bước sang một môi trường mới. Nhưng rồi, những éo le trong chuyện công việc, Thanh Tú cũng không có duyên trong việc tham gia đạo diễn trực tiếp những vở diễn đó. Thà nh công lớn nhất của Thanh Tú là vở kịch Cầu vồng trắng của tác giả Thiửu Hạnh Nguyên dà n dựng năm 2000. Câu chuyện đẹp như một bà i thơ. Nhưng cũng chỉ tới đó thôi...

Nhiửu lúc, tôi cũng tổ chức những buổi diễn theo kiểu xã hội hóa. Nhưng rồi, là m mãi như vậy cũng thấy tủi - Thanh Tú kể - có một lần, tôi nhớ mãi, hội nghị hợp đồng tới diễn. Diễn gần tới giử, bên công đoà n đưa cho mình một phong bì: Các chị cầm chút bồi dườ¡ng, nghỉ đi. - Không, theo hợp đồng thì chúng tôi biểu diễn cơ mà “ các chị thắc mắc. Và rồi nhận được câu trả lời dứt khoát: Không, chị cầm lấy rồi nghỉ đi.

Nhìn ngoà i, ít ai nghĩ Thanh Tú đã ngần ấy tuổi. Vẫn khửe - để hà ng ngà y ngược xuôi trên đường phố Hà Nội bằng chiếc xe cub được độ lại với mà u và ng rất trẻ trung.Vẫn đủ vui tươi để nhìn lại quãng đời đã qua của mình.

NSUT Thanh Tú, sinh năm 1944 tại Hà Nội. Các vai diễn tiêu biểu: Biển lửa (1966), vai Thảo; Tiửn tuyến gọi (1969), vai cô sinh viên Hương Giang; Em bé Hà Nội (1974), vai mẹ bé Hà ; Vùng trời (1975), vai chị Hảo; Sao tháng Tám (1976), vai Nhu (điện ảnh); Tanhia (1976), vai Tanhia; à‚m mưu và tình yêu (1979), vai quận chúa Minfo (sân khấu)