Chuyện ít biết về Tết Trung thu

Hanoimoi| 10/09/2022 16:49

Tết Trung thu với người Việt Nam quan trọng thứ hai sau Tết Nguyên đán. Ở Trung Quốc, Tết Trung thu có ý nghĩa đoàn viên, ở Hàn Quốc và Nhật Bản lại mang ý nghĩa tạ ơn trời đất cho họ mùa màng bội thu. Nhưng ở Việt Nam, Trung thu là tết dành cho con trẻ.

Chuyện ít biết về Tết Trung thu
Mâm cỗ Trung thu truyền thống của người Hà Nội xưa.

Mâm cỗ trông trăng

Ở Hà Nội xưa, dịp Tết Trung thu, tùy theo gia cảnh song nhà nghèo cũng phải bày một bàn cỗ, nhà khá giả bày tới ba bàn. Ở bàn thứ nhất có ba ông trạng xếp hàng ngang, ngồi giữa là ông Tiến sĩ mặc áo, đội mũ, cân đai, cờ biển; hai bên là ông Thám hoa và Bảng nhãn. Trước mặt các vị Tam khôi có chiếc án thư thu nhỏ, bên trên đặt một bộ ấm chén cùng nậm rượu. Bên cạnh là giá gỗ cắm cờ biển, hèo roi theo nghi thức một đám rước quan nghè vinh quy bái tổ.

Bên phải các vị Tam khôi là con ngựa giấy thắng đủ yên cương, có chiếc võng ba đòn với bốn phu khiêng. Tại sao người Hà Nội lại đặt các vị Tam khôi ở hàng đầu? Vì họ mong muốn con cháu học hành đỗ đạt, làm quan sẽ đổi đời và mang lại danh tiếng cho gia đình, dòng họ. Với gia đình sùng bái thần Phật, người ta sắm bộ đình, chùa bằng nan phủ giấy hay gỗ tiện. Đồ gỗ thì sắm ở Hàng Tiện (tương ứng từ đầu Hàng Gai đến cuối phố Hàng Đào ngày nay), còn đồ bằng giấy thì mua ở Hàng Mã.

Chiếc bàn thứ hai bày ba đĩa sứ men nhạt lót lá trắc bách diệp giả làm rong rêu. Trên bàn đặt những con giống thủy sinh gồm tôm, cua, lươn, trạch, ếch, nhái, ba ba cho đến cá trắm, cá chép, cá trê, cá quả… làm bằng bột nếp ngào đường mua ở phố Hàng Đường. Những con giống này được tô màu trông sống động như thật, trẻ con chơi xong có thể ăn. Chiếc bàn thứ ba bày hoa lá cắt bằng lụa, giấy và các con giống tỉa bằng hoa quả, vỏ bưởi như chó, thỏ, chim… Xen kẽ là đĩa bánh khảo, bánh dẻo, bánh nướng có chữ “Trung thu nguyệt bính”. Tối ngày rằm, cả gia đình bày cỗ trước cửa nhà, trăng lên cùng nhau ăn bánh, uống trà, thưởng thức trăng thanh gió mát.

Sau khi phá cỗ, trẻ em bê các con giống cùng đèn đuốc bày ra hè đường, vừa ăn vừa xem rước rồng, múa sư tử. Nhà khá giả treo sẵn bánh pháo, thấy đoàn múa đi qua là đốt, tức thì họ dừng lại rồi vào múa. Để đoàn múa lâu hơn, chủ nhà treo bao đỏ bên trong có tiền lên cao, các thành viên đội múa sư tử sẽ công kênh nhau lấy tiền thưởng.

Những điều ít biết

Ngoài cỗ trông trăng, gia đình nào cũng sắm đồ chơi cho con trẻ, chủ yếu là các loại đèn ông sao, con cá, con thỏ, con cua, đèn cù, trống, mặt nạ…

Đồ chơi dân gian truyền thống gắn với tín ngưỡng, tôn giáo và văn hóa. Cái trống khẩu trẻ con thường gõ “tung tung” ngày Tết Trung thu có gốc gác từ trống đánh ngày hội làng và trong nghi thức rước nước, một lễ hội cổ xưa của nền văn minh lúa nước. Pháo đốt trong đêm Trung thu, đám tang, đám cưới, Tết Nguyên đán, tế lễ Thành hoàng làng, xa xưa dùng để khu tà, trục quỷ. Đèn con cá theo văn hóa Trung Quốc để xua đuổi con cá yêu tinh. Đèn ông sao phỏng theo thuyết Ngũ hành: Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ… Theo thời gian, nhận thức về tự nhiên, xã hội thay đổi nên nhiều yếu tố lạc hậu như ma thuật hay pháp thuật bị loại bỏ.

Từ cuối thế kỷ XIX trở về trước, hầu hết khung đèn đều làm bằng tre, nứa, mây, bên ngoài dán giấy dó nhuộm màu. Từ cuối thế kỷ XIX cho đến ngày nay, các làng nghề thay giấy dó bằng giấy bóng kính nhập nên ánh sáng lung linh hơn. Nhiều người cho rằng, đèn Trung thu đốt bằng nến nhưng thực tế không phải, vì dùng nến ngọn lửa không đều, lúc to lúc nhỏ. Nếu đứa trẻ vô ý để nghiêng đèn, giấy sẽ cháy. Đèn được đốt bằng dầu ve - loại dầu ép từ quả thầu dầu tía, sau đó cho vào lọ sứ nhỏ có bấc dẫn. Để lọ dầu không đổ, người thợ buộc lọ sứ vào cán bằng dây thép. Cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, bên cạnh đồ chơi dân gian truyền thống còn có đồ chơi bằng sắt tây.

Những người thợ phố Hàng Thiếc (quận Hoàn Kiếm) và làng Khương Hạ (nay thuộc phường Hạ Đình, quận Thanh Xuân) dùng những miếng sắt bỏ đi làm thành con bướm có thể vỗ cánh, con thỏ tự đánh trống hay Hai Bà Trưng cưỡi voi trên xe có bánh, Thánh Gióng cưỡi ngựa, lại có cả xe tay, ô tô… Đặc biệt, món đồ chơi sắt tây được trẻ con yêu thích nhất là tàu thủy chạy bằng dầu hỏa hoặc đơn giản hơn là gắn miếng xà phòng vào đuôi, xà phòng tan sẽ đẩy con tàu về phía trước.

Xã hội thay đổi nên phong tục cũng thay đổi. Bây giờ, mâm cỗ Trung thu cho trẻ con trông trăng rất đơn giản. Đồ chơi dân gian truyền thống, đồ chơi sắt tây bị đồ chơi nhựa, đồ chơi công nghệ lấn át và có nguy cơ mai một.

(0) Bình luận
Nổi bật Tạp chí Người Hà Nội
  • Nhìn lại mỹ thuật thời kỳ Đổi mới
    Không phải chỉ đến khi công cuộc Đổi mới được chính thức phát động năm 1986, mỹ thuật Việt Nam mới bắt đầu chuyển mình. Từ đầu những năm 1980, những thay đổi trong tư duy sáng tác, cách tổ chức đời sống nghệ thuật và quan niệm về quyền của người nghệ sĩ đã âm thầm diễn ra. Art talk “Mỹ thuật thời Đổi mới: Một cuộc chuyển mình từ bên trong” do A&V Art Space tổ chức mới đây với sự tham gia của nhà nghiên cứu Phan Cẩm Thượng và họa sĩ, nhà phê bình mỹ thuật Nguyễn Quân cùng đông đảo công chúng yêu nghệ thuật
  • Đánh thức không gian công cộng bằng nghệ thuật ký họa đa chất liệu
    Nằm trong chuỗi hoạt động nổi bật của Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, workshop "Vẽ ký họa đa chất liệu HWA" diễn ra chiều 18/11 tại Công viên Thống Nhất không chỉ mang đến trải nghiệm hội họa thú vị mà còn tạo ra sự kết nối sâu sắc giữa con người, thiên nhiên và những di sản văn hóa của Thủ đô.
  • Gặp gỡ kỳ lạ tại "Gió Gió Mây Mây": Múa cổ ngàn năm "bén duyên" nghệ thuật đương đại thế giới
    Nằm trong chuỗi chương trình “Hà Nội Sáng Đèn” (Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026), dự án “Gió Gió Mây Mây” không chỉ là một thể nghiệm nghệ thuật độc đáo mà còn là cuộc chạm mặt kỳ lạ giữa di sản diễn xướng dân gian Triều Khúc và nghệ thuật đương đại thế giới. Lần đầu tiên, nhịp múa bồng ngàn năm tuổi hòa quyện cùng âm nhạc điện tử, mở ra một hướng đi mới cho việc lan tỏa văn hóa bản địa.
  • Đặt cọc VinFast VF 5 mới tới 18/11: Ưu đãi 10 triệu đồng, nhiều tiện nghi hỗ trợ người lái
    VinFast VF 5 mới kết hợp công nghệ hỗ trợ người lái với khoang nội thất tiện dụng, tạo sức hút với khách mua ô tô lần đầu. Mẫu xe đang được ưu đãi 10 triệu đồng trong thời gian cọc sớm từ 12-18/11/2026.
  • Các thủ khoa xuất sắc của Thủ đô là nguồn lực quý báu góp phần đưa đất nước phát triển
    Đó là phát biểu của đồng chí Nguyễn Văn Phong – Phó Bí thư Thành ủy Hà Nội tại "Lễ tuyên dương thủ khoa xuất sắc tốt nghiệp các trường Đại học, Học viện trên địa bàn Thành phố năm 2026" do Thành ủy - HĐND - UBND - Ủy ban MTTQ Việt Nam thành phố Hà Nội tổ chức tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, tối ngày 18/11.
Đừng bỏ lỡ
  • Nhà giáo - nhà văn Lê Phương Liên: Người bạn đồng hành với tuổi thơ
    Nhà giáo - nhà văn Lê Phương Liên là cây bút rất quen thuộc với đông đảo bạn đọc, đặc biệt là bạn đọc nhỏ tuổi. Sau nhiều năm đứng lớp, chị chuyển sang làm biên tập viên, rồi đảm nhiệm cương vị Trưởng ban Văn học Thiếu nhi của Hội Nhà văn Việt Nam. Tôi đã biết đến các tác phẩm của chị từ lâu, nhưng mãi đến gần đây, khi cùng sống trong một khu chung cư, chúng tôi mới có dịp thường xuyên gặp gỡ, giao lưu. Tôi dành cho chị nhiều tình cảm quý mến bởi thái độ thân thiện, hòa đồng và đặc biệt là những cống hiến
  • Đạo diễn, NSƯT Bùi Trung Hải: “HANIFF 2026 là cơ hội lớn cho giới làm phim, làm nghề điện ảnh Việt Nam”
    Liên hoan phim Quốc tế Hà Nội 2026 (HANIFF lần thứ VIII) quy tụ nhiều bộ phim chất lượng được tuyển chọn từ các nền điện ảnh trên thế giới. Để những tác phẩm xuất sắc này có mặt tại Liên hoan, công tác tuyển chọn được tiến hành công phu, kỹ lưỡng từ nhiều tháng trước. Tạp chí Người Hà Nội có cuộc trò chuyện với đạo diễn, NSƯT Bùi Trung Hải - Phó Chủ tịch Hội đồng Sơ tuyển HANIFF 2026 để hiểu rõ hơn về công việc hậu cần này.
  • Chương trình “Muôn sắc Việt Nam” tại Hà Nội khẳng định sức hút với công chúng
    Chỉ ít phút sau khi Ban tổ chức chương trình nghệ thuật đặc biệt “Muôn sắc Việt Nam: Văn hóa soi đường - Non sông hòa nhịp” chào mừng Ngày Văn hóa Việt Nam năm 2026, mở cổng đăng ký vé trực tuyến vào 10 giờ sáng 19/11, toàn bộ vé trực tuyến miễn phí xem chương trình đã được đăng ký hết. Qua đó cho thấy “Muôn sắc Việt Nam” có sức hút rất lớn đối với công chúng.
  • Văn hóa Thăng Long - Hà Nội luôn có sự kết nối chặt chẽ với cách tiếp cận, tâm thế liên vùng
    GS.TS Nguyễn Văn Kim - Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam nhận định, truyền thống văn hóa Thăng Long - Hà Nội luôn có sự kết nối chặt chẽ với cách tiếp cận, tâm thế liên, xuyên vùng. Là trung tâm văn hóa tiêu biểu của đất nước, Thăng Long là nơi lọc chọn, thử thách, đào luyện những tài năng, bậc anh kiệt. Tài năng, cống hiến và trước tác của họ đã phát triển trên đất Thăng Long và làm rạng danh cho truyền thống văn hiến Thăng Long.
  • [Podcast] Tản văn: Những ngày chớm đông
    Tỉnh dậy sau một giấc ngủ thật sâu, tôi vẫn cố cuộn tròn trong chăn nghe tiếng gió ù ù ngoài cửa sổ. Mím chặt đôi bờ môi khô, hít một hơi thật sâu, cảm nhận cái lạnh đang luồn sâu vào lồng ngực. Mùa đông đến thật rồi.
  • [Video] Chợ Đồng Xuân - từ di sản Kẻ Chợ đến mô hình tổ hợp kinh doanh sáng tạo
    Trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026, sáng 18/11 tại Chợ Đồng Xuân (phường Hoàn Kiếm), Sở Văn hóa Thể thao Du lịch Hà Nội, Tạp chí Kiến trúc cùng UBND phường Hoàn Kiếm, Công ty CP Đồng Xuân phối hợp tổ chức tọa đàm “Chợ Đồng Xuân – Từ di sản Kẻ Chợ đến mô hình Tổ hợp kinh doanh sáng tạo (BID)”. Trước đó, các đại biểu đã tham gia tour “Chạm Đồng Xuân”, khám phá không gian chợ Đồng Xuân và những câu chuyện về lịch sử, văn hóa, đời sống giao thương của khu chợ lâu đời giữa lòng Hà Nội.
  • Hà Nội tặng danh hiệu “Người tốt, việc tốt” cho 9 hội viên phụ nữ tiêu biểu
    Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội đã ký Quyết định tặng danh hiệu “Người tốt, việc tốt” cho 9 hội viên phụ nữ tiêu biểu. Tiền thưởng được trích từ Quỹ Thi đua, Khen thưởng Thành phố theo đúng quy định tài chính hiện hành. Các cá nhân được vinh danh thuộc nhiều địa bàn khác nhau trên toàn Thành phố.
  • Đưa tác phẩm nghệ thuật đỉnh cao, di sản văn hóa của Việt Nam ở nước ngoài về nước
    Thủ tướng Chính phủ vừa chính thức phê duyệt Đề án đưa các tác phẩm nghệ thuật đỉnh cao, di sản văn hóa của Việt Nam đáp ứng được tiêu chí bảo vật quốc gia, cổ vật quý hiếm có giá trị đang ở nước ngoài về nước.
  • Khi ý tưởng táo bạo của giới trẻ "chạm" vào nghề truyền thống
    Vượt ra khỏi những diễn ngôn bảo tồn quen thuộc, triển lãm “Theo bước di sản cộng đồng 2026” (khai mạc chiều 16/11 tại Hội quán Phúc Kiến- Hà Nội) đã mang đến một cuộc gặp gỡ thực tế đầy cảm hứng. Nằm trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội, sự kiện giới thiệu 9 thiết kế tiên phong từ gốm Bát Tràng, sơn mài Hạ Thái và thổ cẩm người Mông; qua đó mở ra cuộc "chất vấn" lịch sử trực diện giữa giới trẻ và các nghệ nhân lão làng nhằm giải quyết bài toán sinh kế, định vị lại di sản trong nhịp sống đương đ
  • “Muôn sắc Việt Nam” góp phần khẳng định hình ảnh Hà Nội văn hiến, sáng tạo, hội nhập và phát triển
    Theo đồng chí Đào Xuân Dũng – Phó Trưởng ban Tuyên giáo Thành ủy Hà Nội, chương trình nghệ thuật đặc biệt chào mừng Ngày Văn hóa Việt Nam năm 2026 tại Sân vận động quốc gia Mỹ Đình tối 24/11 không chỉ tạo dấu ấn trong đêm diễn mà còn lan tỏa sâu rộng những giá trị văn hóa Việt Nam, góp phần khẳng định hình ảnh Hà Nội là Thủ đô văn hiến, sáng tạo, hội nhập và phát triển.
Chuyện ít biết về Tết Trung thu
POWERED BY ONECMS - A PRODUCT OF NEKO