Xôi Tương Mai

Yên Duyên, Yên Sở nổi tiếng với nghử cá, còn Mơ, Mai Аộng có đậu phụ, rồi Mơ Táo có rượu, là ng Quử³nh Lôi (ngà y xưa gọi là  Quử³nh Lôi Trại) thì có mướp bảy lá.

Cả một khu vực già u có, trù phú êm ả dưới lũy tre là ng, phía dưới gần Аuôi Cá là  Đầm Sét nổi tiếng với đặc sản cá rô. Аoạn giữa từ Mơ đến Аầm Sét là  là ng cổ Tương Mai, nay đang ngà y cà ng hối hả đô thị hóa. Tuy vậy vẫn còn cái cổng là ng xây kiểu chùa, nhìn ra đường Trương Аịnh, có tường bao quanh rồi rẽ ra đường Nguyễn Аức Cảnh gần Nhà  máy Аiện cơ Thống Nhất. Tương Mai sở hữu một món khoái khẩu.

Người Hà  Nội xưa đã khó tính vử ăn uống, với những đặc sản được chế biến từ lá rau, hạt thóc, hạt ngô, rồi từ chăn nuôi như con cá, con lợn, gà , ngan, ngỗng... Từ gạo nếp Tương Mai cho xôi xéo và  xôi vò, nói đến Tương Mai là  dân Hà  Nội nghĩ đến món đặc sản nà y ngay.

Là ng Tương Mai sạch và  đẹp, nét hiện đại tồn tại bên cổ kính. Cạnh những nhà  mái bằng, bê tông, người ta vẫn nhận ra mái ngói vảy cá, ngói Hưng Ký từ thế kỷ trước. Bất ngử là  đang đi trên đường phẳng và nh vạnh gặp một quãng tường tụt và o, vẫn có cây cối, thậm chí cả những lũy tre. Những tảng bê tông lớn nối đuôi nhau ở trên để cống thoát ngầm phía dưới. Trong là ng lô nhô quán nước, quán bia, hà ng chữa xe máy, karaoke san sát phục vụ người bản địa, người nhập cư và  khách vãng lai. Аường rộng, xe máy chạy suốt ngà y, còn điện và  nước sạch đã vử từ lâu.


Аi quanh là ng, nhanh trí, bạn sẽ nhận ra những gia đình nà o còn bán xôi. Thúng, mủng, dần, sà ng, treo la liệt ở trên bếp hay hiên nhà  sau khi đã xong công việc. Thể nà o cũng đập và o mắt là  cái chõ sà nh rất to, cho được và o hà ng yến gạo. Tôi lân la và o nhà  bà  Ninh. Mới sáu mươi, bà  đã ngồi bán xôi ở phố Minh Khai bốn chục năm nay. Bà  bảo:

- Mai em nghỉ ông ạ.
- Chắc gia đình có giỗ chạp à ?

Vừa hửi xong tôi lại nhìn thấy mấy thúng gạo nếp đang ngâm. Bà  bảo:
- Không, mai em có hà ng đặt, họ đặt đám cưới 50 mâm, phải có 50 đĩa xôi vò, bảy giử sáng đã đưa lên một khách sạn trên Giảng Võ. Khách quen ngoà i Minh Khai lại ngóng, lại trách cho mà  xem. Nhưng thôi, ăn được đằng nọ thì thôi đằng kia ông ạ.

- Sao mùa nà y còn cưới à ?
- Giử thì họ cưới quanh năm chứ có như ngà y xưa đâu.
- Họ đặt bao nhiêu tiửn một đĩa hả chị?
- Hai mươi nghìn ông ạ.

Bà  Ninh rử­a tay pha nước cho khách, trông tay lam tay là m thoăn thoắt đến là  khéo. à”ng chồng bảo "Hết việc, em "vử một cục" anh ạ, phục vụ vợ". Nhìn mấy chậu gạo nếp ngâm chuẩn bị bắc lên đồ tôi bất giác nghĩ đến tấm bánh dà y, bánh chưng từ thời hồng hoang của dân tộc thời Vua Hùng. Nó phản ánh văn minh lúa nước của dân ta. Không xa hoa, tốn kém, cầu kử³, người ta dùng ngay sản phẩm lúa gạo chế biến thà nh đặc sản. Аất là  mẹ, mẹ đã sinh ra sữa nuôi sống ngà n đời cho dân tộc. Cây lúa là  kết tinh của sản phẩm trời đấy, lấy "sữa" của đất, lấy tinh của trời mà  cho ra hột thóc ngon là nh, rồi nó lại được chế thà nh những thức bất hủ, cho và o mồm đỡ cơn đói lòng đã đà nh, mà  còn khoái khẩu suốt mấy nghìn năm - kể từ khi có lịch sử­.

- à”ng uống đi, chè đang ngon.

Lời mời của chồng bà  Ninh cắt ngang ý nghĩ của tôi vử cây lúa. Chỉ và o mấy yến ngô hạt, đỗ xanh, gạo nếp, bà  vợ bảo:

- Аấy, ngà y nà o cũng thế nà y, ngâm ngô, đỗ, gạo nếp, xát mà y ngô, là m đỗ nấu đỗ nắm lại, công đoạn nà y là  7 đến 8 giử, rồi 2 giử đêm bắt đầu lịch kịch bắc nồi là m xôi, 4 giử sáng đã phải ra khửi nhà , người ngồi, người gánh bán quanh Hà  Nội.
- Ngô phải ngâm lâu thế cơ à ?
- Vâng, ngô và  đỗ xanh phải ngâm lâu, xát vử, xát mà y ngô thì mới hết sạn. Bọn em lấy hà ng toà n loại một mới bán được.

- Nghử nà y của là ng ta có đến trăm năm chưa? Tôi hửi lại.
- Em không rõ. Nhưng chắc phải hơn lẩu lầu lâu rồi. Em vử là mdâu bốn mươi năm rồi, thì bán xôi cũng bốn mươi năm. Mẹ chồng em tám chục tuổi mà  cụ bảo cụ bán từ hồi còn bé, rõ rà ng phải được trăm năm.
- Giử tôi thấy họ bán chõ bằng nhôm hay i nốc, mua cái đó hiện đại, tuổi thọ cao, có hơn không? Người dân tộc cũng đang bử dần chõ gỗ nữa là ...
- Không được đâu ông ạ, bà  Ninh lắc đầu. Chõ ấy chỉ dùng cho gia đình, còn là m nghử thì không được. Chõ của bọn em chọn phải là  chõ sà nh chính cống Hương Canh, to, là m được hà ng yến gạo, ngô, đỗ.
à€, thì ra thế, mỗi nghử cần phương tiện riêng, không phải cứ ra chợ thấy cái tân kử³ hiện đại nà o cũng rước vử mà  là m được.
- Thấy bảo xưa các cụ là m mà u bằng nước dà nh dà nh. Thứ ấy giử hiếm, thế thì chị là m thế nà o cho ra cái mà u và ng của thúng xôi?
- Аấy là  nước củ nghệ. Em mua nghệ vử cạo vử, xát ra, giã rập lấy nước trộn và o xôi không sợ ngộ độc. Còn hà nh khô lúc nà o nhà  cũng và i yến, thái nhử ra rồi phi với mỡ.
- Mỡ à , mỡ... tôi chợt nghĩ đến thứ mỡ kinh người mà  tivi đưa tin, mỡ thì thế nà o?
- Mỡ bọn em dùng là  mỡ lợn, nhà  lúc nà o cũng và i yến, xong mỗi mẻ nó đen thì đổ đi, không thì ăn và o hại lắm.
- Thế cũng không tiết kiệm được à ?

Nghe đến đây, bà  Ninh hơi hơi bần thần, một lúc mới buông:

- Nghử nà y ông ạ, tiếp tục cha mẹ mà  phải là m thôi. Thức khuya dậy sớm quần quật, bận như con mọn mà  lời lãi ít lắm. Nhưng chẳng lẽ ngồi không, ngồi không thì không có cái ăn.
- Bây giử là ng còn nhiửu người là m không hả chị?
- Mười phần bử nghử đến bảy rồi. Thanh niên thì nó không bán vì mệt nhọc lắm, các bà  già  thì đến tuổi "nghỉ hưu" rồi. Bán nhiửu nhất là  ở lứa bốn năm chục. Chuyển nghử khác không xong, mà  bán lâu thà nh nghiệp, mà  đã là  nghiệp thì không đi, không là m thì nhớ lắm.

Cụ Mai mẹ chồng bà  Ninh vử đến nhà . Ở tuổi tám chục, da dẻ cụ vẫn hồng hà o, ăn trầu cắn chỉ. Thấy có khách tọc mạch chuyện là m ăn, cụ cười tươi:

- Tôi vừa đi chùa Linh ử¨ng ở phía trên là ng, hôm nay ngà y rằm mà , bao nhiêu người hửi tôi vử chuyện là m nghử. Là ng nà y chỉ có xôi lúa và  xôi vò thôi.

Tôi lọ mọ hửi chuyện gia đình ngà y xưa, thì cụ chép miệng:

- Số tôi vất vả ông ạ, lấy chồng ngay ở là ng, ông ấy mất sớm, nuôi ba đứa con trai ăn học, đi là m, mỗi đứa một dinh cơ, tôi ở với anh cả. Giử thì được nghỉ rồi, các cháu ăn học, lớn lên được là  nhử gánh xôi đấy ông ạ. Cháu nội một lũ, hai đứa đại học, thỉnh thoảng phải nói lại cho chúng nó nghe, để nó yêu nghử tổ, quý trọng sức lao động của ông bà  cha mẹ, yêu lao động và  không được coi thường người lao động.

Tôi ngẫm lời cụ, cà ng ngẫm cà ng thấy đúng. Người già , nghèo, nhưng cố được cơ bản cho con cháu, giữ được nghử là  giữ được đức cho con cháu, sau nà y chính là  cái nửn gia phong. Người Hà  Nội cổ coi trọng gia phong lắm.

Bà  Ninh là m thử­ một đĩa xôi lúa và  xôi vò loáng đã xong. Mùi thơm của gạo nếp mới quyện với đỗ và ng giã nhuyễn xắt mửng, mùi thơm của mỡ quyện và o nhau ngà o ngạt, khói nghi ngút bốc lên đã khiến ứa nước miếng. Lại còn ngon con mắt nữa, mà u và ng ruộm, mà u trắng bong, nhìn và o ai chẳng muốn ăn.

- Người Tương Mai ta nấu đã đà nh, thế chở đi, ngồi bán còn nhiửu không chị?

Bà  Ninh trả lời tôi chắc nịch:

- Bảo đảm với ông là  chỗ nà o cũng có. Gần như chợ Mơ, rồi ngõ Hồng Mai, chợ Mồng tám tháng ba, đến xa, gánh rong trên phố bán xôi nếu bác hửi họ đửu là  gốc Tương Mai cả.
- Thế còn xôi trắng, có trứng, có thịt thì sao?
- Là ng em chỉ có xôi xéo và  xôi vò. Sau nhiửu người họ cải tiến, thổi xôi trắng cho thịt, hay trứng, rồi xôi đỗ đen, xôi gấc. Nếu xôi cho trứng, mà  trứng không chín thì nó tanh ngòm lên, là m sao ăn được. Những loại xôi nà y thường giá cả cao hơn hẳn xôi Tương Mai bác ạ.

Kể sáng ra được bát xôi đúng của là ng Tương Mai thì thích thật. Dễ ăn, lại rẻ, có 3 ngà n cũng no buổi sáng, hợp túi tiửn của người nghèo, người lao động. Mà  lại sạch, nó là  ngọc thực. Thủ đô giử bát ngát món ăn ba miửn, món thế giới, riêng quà  sáng đã đủ cả bánh cuốn, phở, bún... Nhưng giử nên nghĩ đến vệ sinh thực phẩm phải an toà n, không phải ta chỉ ăn hóa chất, thức nhuộm, mà  là  ăn chất độc và o người. Trên phương diện ấy thì xôi là  thứ là nh lắm.

Câu chuyện đến đây phải dừng, vì bà  Ninh quá tất bật. Tạm biệt là ng xôi Tương Mai, tôi thấy nử­a mừng nử­a tiếc. Thời mở cử­a, đô thị hóa, nhiửu là ng trong phố, lên phường, thì cũng là  một bước tiến của Thủ đô ta. Nhưng vẫn cần nghĩ và  hiểu rằng các là ng nghử cần giữ gìn được bản sắc của là ng đó. Mà  như thế nó mới là  Thủ đô. Cũng như đi và o một là ng nghử, bên cạnh những mảng bê tông thì lại còn một lũy tre, rặng cây, tươi mát bao nhiêu.