Trần Thủ Độ người khởi dựng triều Trần

Sách "Khâm Аịnh Việt sử­ thông giám cương mục", ở phần nói vử các sự kiện xảy ra dưới triửu vua Lí Huệ Tông, có chép: "Giáp Thân, năm thứ 14 (1224). Dùng em họ của Hoà ng hậu là  Trần Thủ Аộ là m Аiện tiửn chỉ huy sứ... Thủ Аộ quản lĩnh điện tiửn chư quân hộ vệ cấm đình, xét xử­ tất cả mọi việc" (KАVSTGCM. Tập I, tr 418). Sự bổ nhiệm nà y, có thể nói, chính là  yếu tố chuẩn bị cực kử³ quan trọng cho việc nhà  Trần soán lấy thiên hạ của nhà  Lí.

Trò đùa (hoặc sự báo ứng) của lịch sử­ chăng? Ta nhớ lại rằng trước đó hơn hai trăm năm (năm 1009), sau khi Lê đế Long Аĩnh băng hà , Lý Công Uẩn đã được bách quan tôn là m thiên tử­. Giang sơn đã từ tay nhà  Tiửn Lê vử tay nhà  Lí. Chức quan của Lí Công Uẩn khi ấy cũng là  Điện tiửn chỉ huy sứ, nắm quyửn thống lĩnh toà n bộ quân cấm vệ. Chỉ có một khác biệt giữa hai người: Аiện tiửn chỉ huy sứ Lí Công Uẩn trở thà nh vị Hoà ng đế khai mở vương triửu Lí, còn Аiện tiửn chỉ huy sứ Trần Thủ Аộ thì trở thà nh một đại công thần, người khởi dựng và  đã dùng trọn đời mình để bảo vệ sự tồn tại của vương triửu Trần.

Hãy thử­ xem lại một lần cái tấn kịch lịch sử­ của sự chuyển giao vương quyửn từ họ Lí sang họ Trần: "Trần Cảnh lên 8 tuổi, đến phiên và o hầu. Chiêu Hoà ng thấy Cảnh, đem lòng yêu thích, thường mời và o hầu, nô nghịch cười đùa. Trần Cảnh đem việc đó mách Thủ Аộ. Thủ Аộ nói: "Nếu quả vậy thì họ ta sẽ là  họ nhà  vua hay là  cả họ sẽ bị giết sạch?".

Một hôm Chiêu Hoà ng lại lấy cái khăn trầu ném cho Trần Cảnh. Trần Cảnh lạy, nhận lấy, rồi mách với Thủ Аộ. Thủ Аộ liửn đem gia thuộc và  họ hà ng và o trong cung cấm, sai đóng các cử­a thà nh lại. Trăm quan tiến triửu không và o được. Thủ Аộ nhân thế loan báo cho mọi người: "Bệ hạ có chồng rồi!". Các quan đửu vâng lời và  xin chọn ngà y và o chầu để là m lễ yết kiến.

Ngà y 21 tháng 12, bầy tôi tiến triửu, lạy mừng. Nhà  vua xuống chiếu truyửn ngôi cho Trần Cảnh" (Sđd, tr 420). Không hồ nghi gì nữa, tham vọng soán ngôi nhà  Lí của Trần Thủ Аộ là  một sự thật hiển nhiên. Bởi thế ông mới có động lực để ngang nhiên "phiên dịch" những hà nh vi đùa nghịch vô tư của đám trẻ con vương giả theo lối giải nghĩa biểu tượng: Chiêu Hoà ng ném khăn trầu - khăn đựng các đồ ăn trầu, cau, vử, ống vôi - cho Trần Cảnh, tức là  muốn... là m dâu họ Trần!

Tuy vậy, ở đây cũng phải thấy óc phán đoán nhanh nhạy và  sự chủ động trong xử­ lí tình huống của Trần Thủ Аộ. Buổi mạt vận của nhà  Lí, thì chắc chắn không chỉ họ Trần mà  rất nhiửu thế lực khác trong triửu cũng đửu lăm le nhòm ngó ngôi tôn quân chí thượng. Sử­ không chép, nhưng ta cũng có thể hình dung được một bầu không khí đặc quánh lại trong sự dò la, rình rập, giữ miếng và  chử đợi thời cơ của các thế lực ấy.

Sự ưa thích theo kiểu bé gái - bé trai của Lí Chiêu Hoà ng với Trần Cảnh lập tức rọi một tia sáng hà nh động cho ông Аiện tiửn chỉ huy sứ họ Trần lắm cơ mưu, đồng thời lại đặt ông ở thế được ăn cả ngã vử không, vì rất có thể nó sẽ là  đầu mối cho một tấn thảm kịch mà  họ Trần phải hứng chịu nếu thất bại - "cả họ sẽ bị giết sạch" - nói như lời Trần Thủ Аộ.

Hà nh vi "đem gia thuộc và  họ hà ng và o trong cung cấm, sai đóng các cử­a thà nh lại" của ông vừa phản ánh khá rõ cái mối lo canh cánh kia, vừa là  một quyết định tấn công táo bạo, dứt khoát nhắm và o ngai và ng. Mọi việc cuối cùng đửu thuận lợi, toà n gia họ Trần không những được đảm bảo an toà n mà  còn giữ thế thượng phong, có thể ép bách quan phải chấp nhận rằng "bệ hạ có chồng".

Аỉnh điểm cho sự hợp thức hóa việc "sang tên" vương quyửn là  tử chiếu truyửn ngôi, có đoạn: "Trẫm xét thấy ngôi báu rất là  trọng đại mà  trẫm là  vua đà n bà , phải gánh vác lịch số do trời giao cho, riêng những nơm nớp lo sợ, như sắp sa xuống vực sâu. Nghĩ sao tìm được hiửn nhân quân tử­ để giúp đỡ vử chính trị. Duy có Trần Cảnh là  người văn chất đủ vẻ, uy nghi đường hoà ng, thực có phong độ bậc quân tử­, có thể nhường cho ngôi báu để chống đỡ trong buổi gian nguy. Vậy rất mong Trần Cảnh đồng lòng hợp sức, dẹp yên loạn lạc, cứu vớt sinh dân để cùng hưởng phúc thái bình" (Sđd, tr 421). Có thể tin được đây là  lời của một bé gái 7 tuổi nói vử một bé trai 8 tuổi chăng?

Vương quyửn đã vử tay, nhưng nhà  Trần liệu có thể yên tâm kê cao gối mà  ngủ? Trong bối cảnh những ngà y đầu của triửu đình nhà  Trần, vai trò người hộ giá mẫn cán mà  Trần Thủ Аộ gánh lấy là  cực kử³ quan trọng. "Nhổ cử phải nhổ hết rễ sâu" - với triết lí hà nh động sặc mùi chuyên chế như vậy, Trần Thủ Аộ lần lượt bức tử­ Lí Huệ Tông (năm 1226, lúc nà y cựu hoà ng nhà  Lí chỉ là  một ông sư ở chùa Chân Giáo), rồi lập kế chôn sống toà n bộ tôn thất nhà  Lí (năm 1232).

Trong con mắt hậu nhân, đây chính là  vết đen rất khó tẩy rử­a trên chân dung của Trần Thủ Аộ. Dực Tôn hoà ng đế Tự Аức, ông vua nổi tiếng nghiêm khắc của nhà  Nguyễn hạ bút: "Thủ Аộ là  công thần nhà  Trần, tức là  tội nhân nhà  Lí. Huống chi là m những nết xấu như chó lợn (câu nà y chỉ việc Trần Thủ Аộ lấy vợ của Lí Huệ Tông, cũng tức là  chị họ của ông) dạ độc như hùm beo, dựng nước mà  như thế thì là m thế nà o mà  lâu dà i được?" (Sđd, tr 426).

Tuy vậy, thử­ đặt câu hửi: Ở buổi đầu của triửu Trần, nếu Trần Thủ Аộ không xuống tay trước, liệu tôn thất nhà  Lí và  các thế lực phò Lí có chịu ngoan ngoãn thúc thủ sau khi đã bị tước đoạt quyửn lực một cách tức tưởi?, ta sẽ có đầy đủ lí do để biện hộ cho hà nh động tận diệt Lí gia của Trần Thủ Аộ.

Lịch sử­ là  như vậy, không trang sử­ nà o là  không có mùi bạo lực và  trấn áp. Nhân vật nà y hay nhân vật khác, dù uy quyửn có trùm thiên hạ, nhưng phải chăng cũng chỉ là  những cái ngẫu nhiên hiện lên giữa trang sử­, những cái ngẫu nhiên tồn tại để phục vụ cho một tất yếu không thể cườ¡ng lại được?

Hơn nữa, suy luận theo kiểu nhân quả máy móc, hoà n toà n có thể nói rằng nếu Trần Thủ Аộ không quyết liệt trong việc bảo vệ cho sự tồn tại của triửu Trần lúc khai quốc, lịch sử­ Việt Nam cũng sẽ không có cơ hội để sau đó ghi nhận một chính quyửn quân sự, một hà o khí Аông A mạnh đến mức có thể ba lần chặn đứng vó ngựa xâm lược của quân Nguyên Mông.

Có lẽ, vì không thể phủ nhận được chuyện nà y nên vua Tự Аức, dù đầy ác cảm, vẫn đà nh phải miễn cườ¡ng khen: "Thủ Аộ vốn là  người không biết chữ, thế mà  một mình kinh doanh, dựng lên được nghiệp lớn thì thực là  cương quyết hiểm giảo, xưa nay ít có mấy người" (Sđd, tr 438).

Thái độ, cung cách ứng xử­ của Trần Thủ Аộ với vua Trần cũng là  điửu rất đáng nói. Với sức mạnh và  uy thế mà  Trần Thủ Аộ thực có, ta có quyửn hình dung một kịch bản: sau khi đã cướp ngôi nhà  Lí vử cho nhà  Trần, vua còn nhử, Trần Thủ Аộ sẽ giữ quyửn nhiếp chính, chử một cơ hội thuận tiện, một lí do khả dĩ là  lập tức tự đưa mình lên ngôi đế. Quá nhiửu tiửn lệ lịch sử­ để ta tin và o khả năng kịch bản đó xảy ra.

Thế nhưng, Trần Thủ Аộ không hà nh xử­ theo lối như vậy. Với vua Trần, ông là  một bử tôi tuyệt đối trung thà nh. Khi Trần Cảnh tức vị, dùng Trần Thủ Аộ là m Quốc thượng phụ, có quyửn xếp đặt mọi sự cai trị trong nước, ông nói: "Tôi dẫu là  chú, nhưng không biết chữ, mà  lại còn phải đánh đông dẹp bắc để trị giặc cướp. Chi bằng mời Thánh phụ (tức Trần Thừa, cha Trần Cảnh) quyửn tạm coi giữ quốc chính, đợi một và i năm nữa nước nhà  thống nhất sẽ trao lại quyửn bính cho vua, cùng hưởng phúc thăng bình" (Sđd, tr 421). Như vậy, không phải ai khác, Trần Thủ Аộ chính là  người thiết kế mô hình hai vua cho triửu đình nhà  Trần, một mô hình cai trị được rất nhiửu sử­ gia sau nà y ca ngợi.

Khi Trần Liễu, anh trai của Trần Cảnh (Trần Thái Tông) nổi loạn không thà nh, lẻn lên thuyửn em để xin hà ng, thì: "Thủ Аộ nghe tin, đến thẳng thuyửn nhà  vua, tuốt gươm lên quát rằng: "Giết thằng giặc là  Liễu". Nhà  vua thấy thế vội và ng đẩy Trần Liễu ẩn và o trong thuyửn rồi bảo Thủ Аộ rằng: "Phụng Kiửn vương đến xin đầu hà ng đấy". Miệng nói nhưng lấy mình che đỡ cho Trần Liễu. Thủ Аộ giận lắm, vất gươm xuống sông nói rằng: "Tao thật là  con chó săn, biết đâu anh em mà y hòa thuận với nhau hay trái ý nhau" (Sđd, tr 437).

Có thể nói, đây là  đoạn văn phản ánh rất sinh động vử con người và  tính cách của Trần Thủ Аộ: lòng trung thà nh và  sự bộc trực. à”ng tôn Trần Cảnh lên ngôi vua, ông quyết liệt bảo vệ cho sự tồn tại của ngôi vua ấy. Mọi thế lực đe dọa nó, cho dẫu đó là  anh em cùng máu mủ ruột rà , với ông đửu là  "giặc" và  đửu cần phải "giết".

Tuy vậy trong trường hợp nà y Trần Thủ Аộ không tính đến sức mạnh thiêng liêng và  sự bửn chặt của những quan hệ huyết thống. Hà nh động "vất gươm xuống sông", rồi câu nói có cả giận lẫn dỗi ngay sau đó vừa thể hiện sự "ngớ ra" vừa cho thấy cái bộc trực đến mức cục mịch của ông Quốc thượng phụ (mù chữ) quyửn hét ra lử­a. Có lẽ, đây là  lần duy nhất trong đời - ít ra là  căn cứ và o những gì biên niên sử­ cho biết - Trần Thủ Аộ tử ra bất lực trước tình thế khách quan.

Với tư cách là  một ông quan đầu triửu, Trần Thủ Аộ nêu một tấm gương sáng vử tinh thần trách nhiệm trước quốc gia, dân tộc. Lần xâm lược Аại Việt thứ nhất của quân Nguyên Mông, trước thế giặc mạnh, được vua hửi, ông đã trả lời bằng một câu quả quyết: "Аầu tôi chưa rơi xuống đất, xin bệ hạ đừng lo nghĩ đến chuyện khác cho phiửn lòng" (Sđd, tr 461).

Khi vua tử ra muốn cho anh ruột Trần Thủ Аộ là  An Quốc là m Tể tướng, ông đã từ chối, nói: "An Quốc là  anh tôi, nếu bệ hạ nhận thấy là  người hiửn tà i thì tôi xin từ chức để nhường cho anh tôi, nếu bệ hạ nhận thấy không phải là  hiửn tà i thì không nên dùng, chứ nếu cả hai anh em đửu là m tướng thì đối với thiên hạ còn ra thế nà o?" (Sđd, tr 472). Chẳng lẽ, đây lại không phải là  một bà i học lịch sử­ vử việc tuyển dụng và  bổ nhiệm cán bộ, theo năng lực thực tế chứ không theo sự thân sơ của các mối quan hệ?

Triửu Trần, ngoà i những chiến công chống ngoại xâm oanh liệt còn là  một triửu đại có những thà nh tựu văn hóa rực rỡ. Các Hoà ng đế nhà  Trần, từ Trần Thái Tông, Trần Thánh Tông, Trần Nhân Tông đửu là  những triết gia, những thi sử¹ đứng ở đỉnh cao của văn hóa Аại Việt giai đoạn trung đại. Thế nhưng, một thực tế không sao phủ nhận được là  những ông vua bử bử chữ nghĩa ấy đửu phải sâu sắc chịu ơn của Trần Thủ Аộ - một người vốn không biết chữ, nhưng biết cách dựng lên một vương triửu!