Tiểu thuyết lịch sử là sự sinh động hoá lịch sử

Trước đây tiểu thuyết lịch sử cổ điển có hai khuynh hướng chính, một là kể lại, tái hiện các biến cố lịch sử, dựng lại các nhân vật lịch sử, như Đại Việt sử ký toàn thư (Ngô Sĩ Liên), Đại Nam quốc sử diễn ca (Lê Ngô Cát, Phạm Đình Toái), Sử ký (Tư Mã Thiên). Hai là văn chương hoá lịch sử như Hoàng Lê nhất thống chí (Ngô gia văn phái), Sử ký (Tư Mã Thiên)… Đặc biệt Sử ký của Tư Mã Thiên là bộ sử đặc sắc, đậm cả chất sử, đậm cả chất văn. Nên Lỗ Tấn gọi đó là “thiên Ly Tao không vần”… Ở ta hiện nay sự phân chia khuynh hướng cũng rõ rệt, như văn hoá hoá lịch sử (trường hợp Nguyễn Xuân Khánh); văn chương hoá lịch sử (trường hợp Hoàng Quốc Hải); tiểu sử hoá lịch sử (Hoàng Minh Tường với Thời của thánh thần, Dương Hướng với Dưới chín tầng trời…); mô hình hoá lịch sử (Nguyễn Quang Thân với Hội thề. Thực ra tiểu thuyết nào cũng tạo ra một mô hình mới nhưng Hộithề là một mô hình khác so với chính sử)… Nhìn vào các khuynh hướng này cũng thấy sự đa dạng của các diễn ngôn lịch sử, có cả ngợi ca, thành kính, lại có cả giễu nhại, châm biếm (Thời cuả thánh thần, Dưới chín tầng trời, Cuồng phong…). Sự phân rã thể loại là hợp quy luật với tinh thần dân chủ ngày càng mở rộng và đi sâu vào đời sống, rõ hơn cả là tinh thần đối thoại, không chỉ thần thánh hoá mà còn suồng sã cả lịch sử, nếu nó đáng như thế.

Tôi gọi trường hợp tiểu thuyết của Phùng Văn Khai là sự sinh động hoá lịch sử vì xu hướng tổng hợp thể loại khá rõ, có cả văn hoá, văn chương (rõ nhất là huyền thoại hoá), cả tiểu sử, cả giễu nhại…

Nam đế Vạn Xuân trước hết là một tiểu thuyết đời tư của nhân vật Lý Bí từ nhỏ đến khi xung “Đế”. Chất đời tư là một đặc trưng của tiểu thuyết nói chung nên xu hướng “tiểu sử hoá” này, tự thân nó tạo ra tính chất “phức tạp” cần có của tác phẩm. Nếu không tiểu thuyết sẽ nhạt vì sa vào tình trạng “ai cũng biết cả rồi”. Một tính “dị biệt” của nhân vật chính được cài đặt khá kỹ lưỡng, cha mẹ mất sớm, đi ở chùa và một tính khí quyết đoán mà sớm chín chắn. Song hành với nhân vật Lý Bí là nhân vật Tinh Thiều như là một sự bổ sung hoàn chỉnh để tạo nên một chân dung đặc biệt với những tính cách nổi trội của một người có tầm thủ lĩnh rất sớm. Tác giả khôn ngoan sớm để cho Tinh Thiều đi sang Trung Hoa tu tập, xét kỹ cũng nằm trong dự đồ xây dựng tiểu sử Lý Bí thêm đặc sắc hơn, vì hai nhân vật tuy hai mà một, về sau Tinh Thiều làm quân sư cho Giám quân Lý Bí như “hổ mọc thêm cánh”. Ta thấy nhân vật Lý Bí như là một sự kết tinh, tổng hoà từ các nét “tiếp biến văn hoá” và đời tư: văn hoá bản địa là phong tục, tập quán, tinh thần không chịu khuất phục kẻ xâm lăng của dân cư vùng Cổ Pháp. Đây là lời nhận xét khách quan: “Lão tăng từng đi tu tập nhiều nơi song chưa thấy đâu như hương Cổ Pháp ta, con người lại ghi sâu đạo lý đặt lễ nghĩa làm đầu cao hơn cả danh dự mạng sống như ở đây”. Còn là một huyền thoại về hình tượng con hổ vàng khổng lồ quỳ phủ phục trước ngôi mộ như canh giữ cho giấc ngủ đứa trẻ bảy tuổi vượt suối băng rừng đến bên người mẹ vừa qua đời. Rồi huyền thoại về ngôi mộ kết…Và văn hoá Phật giáo, văn hoá Nho giáo có chức năng làm nền để tính cách Lý Bí phát triển. Bi kịch cá nhân của Lý Bí cũng là một điểm nhấn. Việc cha mẹ mất sớm không phải là tai hoạ mà là một động lực để cậu bé Lý Bí (và những người mạnh mẽ, bản lĩnh nói chung) sớm rèn giũa ý chí trưởng thành.

Xây dựng tiểu sử Lý Bí là một cách cắt nghĩa Lý Nam Đế. Tái hiện những chân dung kẻ xâm lược chính là một cách cắt nghĩa nguyên nhân xâm lược và sự thất bại đương nhiên của chúng.

Chúng tôi hiểu tiểu thuyết lịch sử phải là một sự cắt nghĩa lịch sử (cũng là một kiểu đối thoại). Nam Đế Vạn Xuân đưa ta ngược trở về thời triều đại Lương Vũ Đế năm thứ 13, nơi kinh đô Kiến Khang. Lương Vũ Đế nghi ngờ Lý Tắc đang cai quản xứ Giao Châu “có bụng làm phản” nên sai Vũ Lâm hầu Tiêu Tư sang “thảo phạt” rồi làm Thứ sử mảnh đất nhiều biến cố này. Thế là cuộc nổi dậy sau này của Lý Bí lại có nguyên nhân bắt đầu từ bụng dạ nhỏ nhen nghi ngờ của một người tận kinh đô Kiến Thang xứ Trung Hoa. Nhưng người đó là vua. Đây cũng là một chân lý phổ quát cho mọi thời, mọi đời: kẻ làm vua là mà có tâm địa xấu thì sẽ làm hại cả một thời đại, một thể chế, làm tha hoá nhân tính nhiều thế hệ. Vũ Lâm hầu sang mảnh đất hiền lành Giao Châu nhưng lại giết kẻ tâm phúc, lời kết tội của một tướng tay chân (Cổ Đạo Lâu) mà bị giết oan đã phơi bày bản chất kẻ “yên dân”: “Ngươi quả là người thối tha hiểm độc không bằng cầm thú. Hôm trước ở cổ trấn Luy Lâu đã dung túng cho thuộc hạ vô cớ giết người. Hôm nay trong quân doanh lại mượn oai Lương triều giết hại bản tướng khiến lòng người oán giận rồi cũng sẽ chẳng bền lâu được”. Chưa hết, kẻ “đa nghi hiếu sát” ấy đã giết một lúc “bảy mươi ba vị hương trưởng cả đời cúc cung phục dịch Lương triều”. Thế là không chỉ đa nghi hiểu sát, còn là bội nghĩa, vô lương. Kẻ giết người, hại người thì trước sau đều bị trả giá, ít nhất là lương tâm dằn vặt. Chiến tranh xảy ra như một điều tất yếu! Ai gây ra chiến tranh? Đó là kẻ xâm lược bóc lột bằng thuế má, phu phen tàn bạo còn tàn ác, hiểm độc. Người dân xứ Giao Châu yêu nước buộc phải nổi dậy đánh đuổi kẻ đô hộ!

Tiểu thuyết Nam đế Vạn Xuân hiện đang có mặt trên hệ thống Tiki.