Thuận theo hương ước, làng nước an yên - Bài 1: Nền tảng từ ngàn năm giữ làng

tuoitrethudo| 21/04/2022 16:08

Hương ước - quy ước của làng xã hình thành và phát triển cả nghìn năm nay, trở thành báu vật của làng, giúp thôn quê vượt qua bao biến thiên của lịch sử. Trong lúc dịch bệnh Covid 19 phức tạp như hiện nay, một lần nữa hương ước lại góp phần cùng người dân, đặc biệt là vùng ngoại thành Hà Nội và những nơi còn lưu lại dấu ấn làng xã cố kết với nhau, bảo vệ không gian sống được an toàn, yên ổn.

Bài 1: Nền tảng từ ngàn năm giữ làng

Lần giở lại lịch sử sẽ thấy các hương ước trong làng xã của Hà Nội có nhiều quy định rõ ràng về việc phòng, chống dịch. Như vậy, cả ngàn đời nay, dịch bệnh không phải là hiếm, lạ với người Thăng Long cũng như cả nước ta. Dịch bệnh, dù là dịch gì thì cũng đều có tính chất nguy hiểm và lây lan chóng mặt, chính vì thế, khi y học chưa phát triển hiện đại như ngày nay, bằng những quy ước rõ ràng trong hương ước, người xưa đã chống dịch thành công, khoanh vùng, hạn chế di chuyển để người dân làng mình được an toàn.

Truyền thống chống dịch của làng xã

Chỉ riêng trong Đại Nam thực lục thấy chép gần 70 trận dịch lớn nhỏ tại Việt Nam trong thời gian 75 năm (từ năm 1820 đến 1895, trung bình hơn 1 năm xảy ra 1 trận). Cũng theo một số tài liệu, những trận dịch phạm vi vùng miền hoặc tỉnh, huyện cấp độ khá lớn có thể kể vào các năm 1863, 1875, 1876, 1887, 1888.

Đáng chú ý, tháng 11/1875, dịch bệnh cùng lúc phát ở nhiều tỉnh như Hà Nội, Ninh Bình, Hưng Yên, Bắc Ninh, Hưng Hóa, Hải Dương, Nam Định, Thái Nguyên, Sơn Tây, Tuyên Quang, Phú Yên, Bình Thuận, nặng nhất là ở Khánh Hòa.

Trong bối cảnh nền y học chưa phát triển, hiểu biết của người dân về vệ sinh, chăm sóc sức khỏe bản thân, cộng đồng còn hạn chế, dịch bệnh cùng với thiên tai, giặc giã chắc chắn là nỗi ám ảnh thường trực đối với người dân Việt Nam thuở xưa. Đặc biệt là tại Thăng Long, chốn kinh kỳ giao thương buôn bán, khách trong và ngoài nước đến đi nhiều thì dịch bệnh lại càng là mối đe dọa.

Theo các tài liệu lưu trữ, xứ Bắc kỳ thường xảy ra bệnh dịch. Có thể kể đến bệnh dịch tả xảy ra năm 1888 làm chết khoảng 1.800 người ở Hà Nội chỉ trong một khoảng thời gian rất ngắn, từ ngày 18/4 đến 9/5.

Ngoài bệnh tả, các bệnh truyền nhiễm khác như đậu mùa và dịch hạch cũng từng làm nên những đại dịch lấy đi biết bao sinh mạng của người dân. Vào năm 1903, bệnh dịch hạch lại bùng phát ở Hà Nội, Văn Miếu - Quốc Tử Giám còn bất đắc dĩ trở thành nơi “cách ly” người bệnh của chính quyền thành phố.

Hà Nội xưa cũng từng trải qua nhiều đợt dịch bệnh khác nhau
Hà Nội xưa cũng từng trải qua nhiều đợt dịch bệnh khác nhau

Trong bối cảnh dịch bệnh lây lan phức tạp ấy, khi mà Thăng Long, kinh kỳ và các vùng lân cận xung quanh vốn tồn tại văn hóa làng xã từ rất xa xưa, cùng với nếp sống mới, hương ước đã được cố định thành các văn bản, trở thành những quy tắc (điều lệ) có tính chất ràng buộc, được đặt ra trong đời sống cộng đồng, nhằm điều hòa các mối quan hệ và khuyến khích, động viên làm việc.

Theo đó, hương ước không chỉ là văn bản quy định những quy tắc sống do cộng đồng làng xã xây dựng trước đó (thờ phụng, cúng tế, vị thứ, việc làng, hình mục, hương ẩm, khao vọng, cưới xin, tang ma...), còn quy ước những vấn đề mới như phòng chống dịch bệnh truyền nhiễm theo Tây y hiện đại, đề cao vấn đề vệ sinh, phòng bệnh hơn chữa bệnh…

Các tài liệu để lại cho thấy, đầu thế kỷ XX, nhiều làng xã ở nông thôn Việt Nam đã đặt ra những quy tắc về vệ sinh, phòng bệnh, chữa bệnh, chống dịch bệnh truyền nhiễm lây lan… Những quy tắc này được ghi cố định trong các bản hương ước tục lệ của làng xã (hương ước, khoán ước, điều lệ…) rất tỉ mỉ, chặt chẽ.

Kinh nghiệm quý cho Hà Nội ngày nay

Theo một số bản hương ước tục lệ được tuyển dịch và giới thiệu trong sách “Tư liệu văn hiến Thăng Long - Hà Nội tuyển tập hương ước tục lệ”, những quy tắc về vệ sinh, phòng bệnh, chữa bệnh, chống dịch bệnh truyền nhiễm lây lan được quy định rất chặt chẽ.

Bản khoán ước xã Duyên Trường, huyện Thanh Trì, nay thuộc xã Duyên Thái, huyện Thanh Trì có điều 24 ghi việc phòng bị chứng truyền nhiễm như sau: Trong làng chẳng may phát ra chứng truyền nhiễm thì người bị bệnh phải ở riêng một chỗ để khỏi truyền nhiễm cho người khác. Lý dịch phải làm giấy trình quan ngay.

Bản điều lệ xã Đông Mai, nay thuộc quận Hoàng Mai, Hà Nội cũng viết rõ: Những người ốm nặng ở chỗ khác về làng, nếu là người trong làng thì phải có giấy thầy thuốc Tây nhận thực rằng không phải bệnh truyền nhiễm thì mới được vào trong làng. Nếu người ngoài thì cấm hẳn. Người nào đưa ôn (loại bệnh dễ truyền nhiễm), những người ốm nặng về làng mà không trình với lý dịch, nếu xét ra là phải bệnh truyền nhiễm thì phải phạt từ 2 đồng đến 20 đồng.

Hương ước thôn Liễu Nội, xã Khánh Hà, huyện Thanh Trì, nay thuộc xã Khánh Hà, huyện Thường Tín ghi: Trong làng ai có bệnh hủi, lý trưởng phải trình quan khám thực, phải ra dưỡng tế, không được nể để ở trong làng…

Con ngõ tấp nập thông hai đầu phố khi xưa nay được người dân rào kín để không cho người ra vào tùy tiện
Con ngõ tấp nập thông hai đầu phố khi xưa nay được người dân rào kín để không cho người ra vào tùy tiện

Nhiều bản hương ước của các làng nội thành, ngoại thành Hà Nội ngày nay đều quy ước cụ thể việc phòng, chống dịch bệnh truyền nhiễm. Đó chính là tiền đề, kinh nghiệm quan trọng cho việc chính quyền cũng như người dân các làng xã ngày nay không hề lúng túng mà còn “chắc tay” trước đại dịch Covid-19.

Bởi vậy, khi chúng tôi đi tìm hiểu việc phát huy vai trò của hương ước trong phòng, chống Covid-19 tại Hà Nội, không chỉ riêng vùng ngoại thành mà cả ở nội thành, rất nhiều người được hỏi đã hồ hởi xác nhận ngay. Quả thực, hương ước đã đóng vai trò không nhỏ trong những ngày giãn cách vừa qua.

Nếu ở những làn sóng dịch bệnh trước, người dân tuân thủ 5K, các quy định về phòng, chống dịch của Chính phủ, Bộ Y tế, các ngành chức năng thì đặc biệt trong thời đoạn Hà Nội giãn cách dài ngày như thế này, khi tính chất “cục bộ địa phương” được đề cao, nhà cách ly với nhà, tổ dân phố cách ly với tổ dân phố, các thôn làng cách ly với thôn làng, ai ở đâu ở yên đấy, nội bất xuất ngoại bất nhập... thì không chỉ sự cảnh giác, cẩn thận được đề cao mà còn phải dùng đến cả hương ước, căn tính chặt chẽ của người làng nữa.

Dù tốc độ đô thị hóa phát triển như vũ bão, dù còn ở sau lũy tre xanh hay đã xây nhà ống, nhà mái bằng san sát, trong mỗi người Hà Nội đều có bóng dáng một ngôi làng. Đó là tâm lý phải rào dậu che chắn, phải bảo vệ sự an toàn của cá nhân, gia đình, lúc cần mở thì mở rất chan hòa nhưng lúc cần riêng tư cá nhân thì lại rất cẩn thận, chặt chẽ. Tâm lý chống dịch, chống giặc, chống thiên tai hỏa hoạn đã ăn sâu nằm rễ, thành truyền thống, biểu hiện trong một phần hương ước ấy cũng chính là một phần văn hóa người làng mà sự tồn tại ấy đã thành hiển nhiên trong tâm hồn, tính cách mỗi người Hà Nội.

(Còn nữa)

(0) Bình luận
  • Hà Nội trên hành trình trở thành trung tâm du lịch vươn tầm khu vực
    Hà Nội đang bứt phá để trở thành trung tâm du lịch hàng đầu cả nước và vươn tầm khu vực theo hướng thông minh, xanh, bền vững. Thủ đô hướng tới mục tiêu đón hơn 50 triệu lượt khách mỗi năm, mang về nguồn thu hàng trăm nghìn tỷ đồng và bổ sung ít nhất 10.000 phòng khách sạn cao cấp để đáp ứng nhu cầu tăng cao.
  • "Xin chào Cà Mau" giới thiệu du lịch và biểu diễn đờn ca tài tử sắp diễn ra tại Hà Nội
    Tỉnh Cà Mau và thành phố Hà Nội sẽ phối hợp tổ chức sự kiện "Xin chào Cà Mau" từ ngày 17/11 đến 22/11/2026 tại Vincom Mega Mall Royal City. Sự kiện có quy mô 300m2 với 30 gian hàng, trưng bày sản phẩm OCOP, giới thiệu du lịch và biểu diễn đờn ca tài tử. Chương trình nhằm thúc đẩy xúc tiến đầu tư, thương mại và thắt chặt quan hệ hợp tác giữa hai địa phương.
  • Lễ hội đồ uống Hà Nội hòa dòng chảy công nghiệp văn hóa Thủ đô
    “Thông qua Lễ hội Đồ uống Hà Nội 2026, chúng tôi mong muốn tiếp tục tôn vinh các làng nghề, các nghệ nhân, các thương hiệu uy tín; khuyến khích những ý tưởng sáng tạo, những mô hình kinh doanh mới kết hợp giữa văn hóa truyền thống và công nghệ. Qua đó góp phần phát triển công nghiệp văn hóa Thủ đô trong thời kỳ mới” - Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội Phạm Tuấn Long, nhấn mạnh.
  • Xây dựng sản phẩm du lịch đặc trưng Hà Nội từ văn hóa đồ uống
    Lễ hội Đồ uống Hà Nội năm 2026 do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội chủ trì, Trung tâm Thông tin và Xúc tiến du lịch Hà Nội thực hiện, diễn ra từ ngày 9 đến 11/10 tại Công viên Thiên văn học, phố Nguyễn Văn Luyện, phường Dương Nội, Hà Nội.
  • 19 năm, một câu ca dao "đi vào dĩ vãng" và một biểu tượng thế giới ra đời
    Có một câu ca dao người Đà Nẵng từng rỉ tai nhau về đỉnh núi Chúa những năm cuối thập niên 2000: “Chưa đi chưa biết Bà Nà, đi rồi mới biết ở nhà sướng hơn”. Tròn 19 năm kể từ ngày Sun World Ba Na Hills ra đời (14/9/2007 – 14/9/2026), câu ca dao xưa dường như đã đi vào dĩ vãng. Và sự biến mất lặng lẽ đó, hóa ra, lại là cách trung thực nhất để kể về hành trình 19 năm của một biểu tượng.
  • Một thập kỷ khai hoa và những khoảnh khắc đẹp mê hồn của Fansipan
    Ngày 02/02/2026, những cabin đầu tiên của cáp treo Fansipan rời ga, khép lại những tháng ngày gian khổ của những người mở lối và mở ra một chương mới cho Sa Pa. Nếu 800 ngày đầu tiên là câu chuyện biến “điều không thể” thành “có thể”, thì mười năm sau là những tháng ngày rực rỡ của một điểm đến đã vươn tầm biểu tượng.
Nổi bật Tạp chí Người Hà Nội
  • Nhà giáo - nhà văn Lê Phương Liên: Người bạn đồng hành với tuổi thơ
    Nhà giáo - nhà văn Lê Phương Liên là cây bút rất quen thuộc với đông đảo bạn đọc, đặc biệt là bạn đọc nhỏ tuổi. Sau nhiều năm đứng lớp, chị chuyển sang làm biên tập viên, rồi đảm nhiệm cương vị Trưởng ban Văn học Thiếu nhi của Hội Nhà văn Việt Nam. Tôi đã biết đến các tác phẩm của chị từ lâu, nhưng mãi đến gần đây, khi cùng sống trong một khu chung cư, chúng tôi mới có dịp thường xuyên gặp gỡ, giao lưu. Tôi dành cho chị nhiều tình cảm quý mến bởi thái độ thân thiện, hòa đồng và đặc biệt là những cống hiến đa dạng của chị cho nền văn học đương đại nước nhà. Đặc biệt, ở mảng sáng tác dành cho thiếu nhi, chị đã trở thành người bạn đồng hành bền bỉ của tuổi thơ qua nhiều thế hệ.
  • Đánh thức không gian công cộng bằng nghệ thuật ký họa đa chất liệu
    Nằm trong chuỗi hoạt động nổi bật của Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, workshop "Vẽ ký họa đa chất liệu HWA" diễn ra chiều 18/11 tại Công viên Thống Nhất không chỉ mang đến trải nghiệm hội họa thú vị mà còn tạo ra sự kết nối sâu sắc giữa con người, thiên nhiên và những di sản văn hóa của Thủ đô.
  • Gặp gỡ kỳ lạ tại "Gió Gió Mây Mây": Múa cổ ngàn năm "bén duyên" nghệ thuật đương đại thế giới
    Nằm trong chuỗi chương trình “Hà Nội Sáng Đèn” (Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026), dự án “Gió Gió Mây Mây” không chỉ là một thể nghiệm nghệ thuật độc đáo mà còn là cuộc chạm mặt kỳ lạ giữa di sản diễn xướng dân gian Triều Khúc và nghệ thuật đương đại thế giới. Lần đầu tiên, nhịp múa bồng ngàn năm tuổi hòa quyện cùng âm nhạc điện tử, mở ra một hướng đi mới cho việc lan tỏa văn hóa bản địa.
  • Các thủ khoa xuất sắc của Thủ đô là nguồn lực quý báu góp phần đưa đất nước phát triển
    Đó là phát biểu của đồng chí Nguyễn Văn Phong – Phó Bí thư Thành ủy Hà Nội tại "Lễ tuyên dương thủ khoa xuất sắc tốt nghiệp các trường Đại học, Học viện trên địa bàn Thành phố năm 2026" do Thành ủy - HĐND - UBND - Ủy ban MTTQ Việt Nam thành phố Hà Nội tổ chức tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, tối ngày 18/11.
  • Phường Tây Hồ tuyên dương các điển hình tiên tiến, nhà giáo tiêu biểu năm 2026
    Ngày 19/11, UBND phường Tây Hồ (Hà Nội) tổ chức Lễ tuyên dương, khen thưởng các điển hình tiên tiến, nhà giáo tiêu biểu nhân dịp kỷ niệm 44 năm Ngày Nhà giáo Việt Nam (20/11/1982 – 20/11/2026). Đây là dịp tri ân những đóng góp của đội ngũ nhà giáo, đồng thời ghi nhận những thành tích nổi bật của ngành Giáo dục và Đào tạo phường trong thời gian qua.
Đừng bỏ lỡ
  • Văn hóa Thăng Long - Hà Nội luôn có sự kết nối chặt chẽ với cách tiếp cận, tâm thế liên vùng
    GS.TS Nguyễn Văn Kim - Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam nhận định, truyền thống văn hóa Thăng Long - Hà Nội luôn có sự kết nối chặt chẽ với cách tiếp cận, tâm thế liên, xuyên vùng. Là trung tâm văn hóa tiêu biểu của đất nước, Thăng Long là nơi lọc chọn, thử thách, đào luyện những tài năng, bậc anh kiệt. Tài năng, cống hiến và trước tác của họ đã phát triển trên đất Thăng Long và làm rạng danh cho truyền thống văn hiến Thăng Long.
  • [Podcast] Tản văn: Những ngày chớm đông
    Tỉnh dậy sau một giấc ngủ thật sâu, tôi vẫn cố cuộn tròn trong chăn nghe tiếng gió ù ù ngoài cửa sổ. Mím chặt đôi bờ môi khô, hít một hơi thật sâu, cảm nhận cái lạnh đang luồn sâu vào lồng ngực. Mùa đông đến thật rồi.
  • [Video] Chợ Đồng Xuân - từ di sản Kẻ Chợ đến mô hình tổ hợp kinh doanh sáng tạo
    Trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026, sáng 18/11 tại Chợ Đồng Xuân (phường Hoàn Kiếm), Sở Văn hóa Thể thao Du lịch Hà Nội, Tạp chí Kiến trúc cùng UBND phường Hoàn Kiếm, Công ty CP Đồng Xuân phối hợp tổ chức tọa đàm “Chợ Đồng Xuân – Từ di sản Kẻ Chợ đến mô hình Tổ hợp kinh doanh sáng tạo (BID)”. Trước đó, các đại biểu đã tham gia tour “Chạm Đồng Xuân”, khám phá không gian chợ Đồng Xuân và những câu chuyện về lịch sử, văn hóa, đời sống giao thương của khu chợ lâu đời giữa lòng Hà Nội.
  • Hà Nội tặng danh hiệu “Người tốt, việc tốt” cho 9 hội viên phụ nữ tiêu biểu
    Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội đã ký Quyết định tặng danh hiệu “Người tốt, việc tốt” cho 9 hội viên phụ nữ tiêu biểu. Tiền thưởng được trích từ Quỹ Thi đua, Khen thưởng Thành phố theo đúng quy định tài chính hiện hành. Các cá nhân được vinh danh thuộc nhiều địa bàn khác nhau trên toàn Thành phố.
  • Đưa tác phẩm nghệ thuật đỉnh cao, di sản văn hóa của Việt Nam ở nước ngoài về nước
    Thủ tướng Chính phủ vừa chính thức phê duyệt Đề án đưa các tác phẩm nghệ thuật đỉnh cao, di sản văn hóa của Việt Nam đáp ứng được tiêu chí bảo vật quốc gia, cổ vật quý hiếm có giá trị đang ở nước ngoài về nước.
  • Khi ý tưởng táo bạo của giới trẻ "chạm" vào nghề truyền thống
    Vượt ra khỏi những diễn ngôn bảo tồn quen thuộc, triển lãm “Theo bước di sản cộng đồng 2026” (khai mạc chiều 16/11 tại Hội quán Phúc Kiến- Hà Nội) đã mang đến một cuộc gặp gỡ thực tế đầy cảm hứng. Nằm trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội, sự kiện giới thiệu 9 thiết kế tiên phong từ gốm Bát Tràng, sơn mài Hạ Thái và thổ cẩm người Mông; qua đó mở ra cuộc "chất vấn" lịch sử trực diện giữa giới trẻ và các nghệ nhân lão làng nhằm giải quyết bài toán sinh kế, định vị lại di sản trong nhịp sống đương đ
  • “Muôn sắc Việt Nam” góp phần khẳng định hình ảnh Hà Nội văn hiến, sáng tạo, hội nhập và phát triển
    Theo đồng chí Đào Xuân Dũng – Phó Trưởng ban Tuyên giáo Thành ủy Hà Nội, chương trình nghệ thuật đặc biệt chào mừng Ngày Văn hóa Việt Nam năm 2026 tại Sân vận động quốc gia Mỹ Đình tối 24/11 không chỉ tạo dấu ấn trong đêm diễn mà còn lan tỏa sâu rộng những giá trị văn hóa Việt Nam, góp phần khẳng định hình ảnh Hà Nội là Thủ đô văn hiến, sáng tạo, hội nhập và phát triển.
  • Triển lãm “Sống cùng dòng sông - Tuyến đường sinh thái bờ vở sông Hồng”
    Sáng 17/11, tại không gian Villa 49 Trần Hưng Đạo (phường Cửa Nam, TP. Hà Nội), đã diễn ra phiên khai mạc triển lãm “Sống cùng dòng sông - Tuyến đường sinh thái bờ vở sông Hồng”. Hoạt động nằm trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026.
  • Phát huy giá trị Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất, Ngày Văn hóa Việt Nam, Ngày hội Đại đoàn kết
    Theo Ban Tuyên giáo Trung ương, phát huy giá trị Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất (24/11/1946), Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11) và Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc (18/11) cần gắn việc kế thừa các giá trị lịch sử, tư tưởng với những nhiệm vụ cụ thể trong xây dựng, phát triển văn hóa, con người Việt Nam và củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc.
  • 260.000 lượt khách tham gia Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026 sau 3 ngày tổ chức
    Ba ngày đầu tiên, Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026 đã đón ước tính 260.000 lượt người tham gia tại 5 khu vực, với 88 hoạt động được tổ chức. Đây cũng là mùa có lượng công chúng tham gia lớn nhất từ trước đến nay.
Thuận theo hương ước, làng nước an yên - Bài 1: Nền tảng từ ngàn năm giữ làng
POWERED BY ONECMS - A PRODUCT OF NEKO