Thêu tay Quất Động tô đẹp cho đời

Theo ghi chép ở đình Ngũ Xã Quất Аộng và  đửn Tú Thị Hà  Nội, ông tổ nghử thêu Quất Аộng cũng như nghử thêu chung của ba miửn bắc trung nam là  tiến sĩ Lê Công Hà nh, tên thật là  Trần Quốc Khái. à”ng sinh ngà y 12 tháng giêng âm lịch năm Bính Ngọ (tức năm 1606 dương lịch) tại là ng Quất Аộng, huyện Thượng Phúc, phủ Thường Tín, trấn Sơn Nam. Năm 1637, khoa Аinh Sử­u niên hiệu Dương Hòa thứ ba đời vua Lê Thần Tông, ông đỗ tiến sĩ và  là m quan dưới triửu Lê. Năm 1646, ông đi sứ nhà  Minh.

Vua nhà  Minh muốn thử­ tà i sứ giả nước Việt đã nhốt ông trên một lầu cao rút thang để ông không thể leo xuống và  lệnh trong một tháng nếu ông không tiếp đất an toà n sẽ bị giam cầm mãi mãi ở Trung Quốc. Аây là  một gian thử Phật, không để một thứ thức ăn gì ngoại trừ một vại nước uống cầm chừng. Với niửm tin ở hiửn gặp là nh, ngà y nà o ông cũng ngồi thiửn niệm Phật dưới ban thử và  nghĩ cách leo xuống. Một hôm, ông thấy một đà n ong bay lượn phía sau mấy tán lọng che tượng Phật. Lại gần tìm hiểu thì thấy trên cánh tay của tượng một vết rạn, và  một con ong đang chui và o đấy. Biết rằng ong chỉ tập trung ở đâu khi nơi ấy có mật ngọt, ông liửn bẻ một mảng mà  nếm, thì thấy vị ngọt đậm. Thật ra bức tượng là m bằng chè lam ông ăn dần nhử thế sống sót.

Ngắm mấy cái lọng đẹp, hoa văn khác lạ, ông nảy ra ý học lại cách thêu của người Trung Quốc; ông vừa tháo vừa thêu lại những hoa văn đó. Ngà y cuối cùng của tháng giam hãm, ông kẹp hai cái lọng và o nách và  nhảy xuống đất không hử bị một vết thương tích. Vua tôi nhà  Minh quá kinh ngạc và  thán phục, từ đó không bao giử dám coi thường dân ta. Khi vử nước, ông đã đem cách thêu lọng Trung Quốc dạy cho người dân quê hương. Nhử công lao ấy, ông được phong danh Kim tử­ vinh lộc đại phu, chức Tả thị lang bộ Công, tước Thanh lương hầu và  được đổi sang họ vua. à”ng mất ngà y 12 tháng sáu âm lịch năm Tân Sử­u (năm 1961), lúc ấy đương chức Thượng thư thái bảo lương quận công. Cảm ân đức tiến sĩ, nhiửu vùng bao gồm cả Hà  Nội đửu lấy ngà y mất của ông là m ngà y giỗ tổ nghử thêu.

Nghử thêu chiếp đến 50% thu nhập bình quân toà n xã

Ở Quất Аộng từ bấy tới nay, nghử thêu bằng phương pháp thủ công vẫn là  nghử trọng yếu, chỉ đứng sau nghử nông và  cung cấp công ăn việc là m cho nhiửu lao động địa phương. Thu nhập từ thêu thùa chiếm đến 50% tổng thu nhập bình quân toà n xã. Người Quất Аộng rất yêu nghử thêu, những lúc nghỉ ngơi hay nông nhà n đửu ngồi thêu ren. Nhà  nà o cũng có khung thêu. Nhiửu gia đình có tới dăm, bảy đời là m nghử nà y. Từ nhử, các bé gái đã được cha mẹ cho những chiếc khung thêu hình tròn xinh xắn, mấy cái đê, kim khâu, vải vụn và  kéo con để tỷ mẩn học thêu. Lớn lên, nhiửu người đã trở thà nh thợ thêu chuyên nghiệp, nghệ nhân tầm cỡ.

Ngoà i kinh doanh hộ gia đình, ở Quất Аộng cũng có hợp tác xã với nhiửu xưởng thợ, xưởng to quy tụ chừng 200 đến 500 tay kim và  xưởng nhử 15 - 30 tay kim. Ngoà i nghử thêu, nhiửu nhà  còn kiêm khâu vá, đính hạt cườm, gắn sừng, ráp túi xách... trên sản phẩm thêu. Mọi nhà  đửu là m theo đơn đặt hà ng với mẫu mã cho sẵn hoặc tự tác, cứ hai ngà y một lần các đơn vị và  du khách lại vử mua và  vận chuyển hà ng đi các tỉnh. Mỗi sản phẩm tại đây đửu bán giá phải chăng, chỉ chừng 150 nghìn đồng (cho sản phẩm nhử kích cỡ 30*40 centimét) đến hai triệu đồng (cho sản phẩm lớn 70*90 centimét) nên được du khách yêu thích.

Аồ thêu Quất Аộng đã có mặt tại hơn 20 nước, mà  đặc biệt là  thị trường Nhật Bản, Hà n Quốc, Thái Lan, Anh, Pháp, Mử¹... Ngoà i sinh cơ ở xã, thợ Quất Аộng còn ra các tỉnh thà nh lân cận trong đó có trung tâm Hà  Nội dựng nghiệp, và  từ thế kỷ 18, 19 đã từng lập nên nghử thêu ở kinh thà nh Thăng Long. Hiện nay, vẫn có tới 200 giáo viên đi dạy thêu ở mọi nơi.

Xưa kia, thợ thêu Quất Аộng chỉ dùng chỉ mà u tự nhiên nhuộm từ củ nâu, củ nghệ, lá móng, hoa hòe, lá chà m, vử sò... tới đầu thế kỷ 20 đã có thêm chỉ trắng của Pháp và  chỉ mà u nhân tạo Trung Quốc, cũng như học tập cách thêu ren của Pháp, Nhật Bản, Hà n Quốc để cho ra nhiửu sản phẩm mới lạ, hấp dẫn, đa dạng từ tế tự, y môn, liễn trướng, tán, lọng, hoà nh phi, câu đối... bà y trong các đửn chùa cho đến áo mão, cân đai, khăn chầu, trang phục tuồng chèo, chăn, mửn, khăn trải bà n, tấm lót đĩa, ga trải giường, mà nh, lô gô, áo phông, áo dà i, đồng phục học sinh và  đặc biệt là  tranh thêu... Chúng được dùng trong nhiửu lĩnh vực như trang trí nội thất, là m quà  tặng, phần thưởng, vật tiến cúng trong các dịp hiếu hỷ, sinh nhật, tậu nhà  mới, cúng lễ và  nhiửu sinh hoạt tín ngườ¡ng...

Khi xem các nghệ nhân thêu Quất Аộng, nhiửu người phải thán phục nghử thêu Quất Аộng là  một nghệ thuật tuyệt vời, biết biến những chất liệu đơn giản và  dễ tìm ai cũng có, và  chỉ bằng một cây kim, một sợi chỉ, một miếng vải cho ra những mảng hoa văn mửm mại, đan xen kử³ lạ không nghệ thuật nà o là m được.

Thêu Quất Аộng tinh tế và  phóng thoáng

Theo các nghệ nhân thì ai cũng có thể đến với nghử thêu nếu yêu thêu và  trân trọng nghử thêu. Аể thêu cần phải có ít nhất một bộ khung thêu bằng tre hoặc gỗ hình chữ nhật, với hai thanh dọc cố định cỡ vải và  hai thanh ngang điửu chỉnh khổ vải bằng chốt. Một số tấm vải bông hoặc lụa để căng trên khung thêu và  buộc mép và o thà nh khung, vải căng phải phẳng mặt nếu không khi thêu các mũi chỉ sẽ không đửu. Chỉ thêu là  sợi tơ tằm nhuộm mà u, với một số đồ thử cúng dùng thêm chỉ thêu kim tuyến mà u và ng và  ngân tuyến ánh bạc.

Аầu tiên phải vẽ phác thảo trên vải bằng bút chì nhằm định hướng sau nà y sẽ thêu cái gì, nhưng trong quá trình thêu có thể tùy ý ngẫu tác theo cảm hứng và  ngoại cảnh. Tùy đử tà i, chủng loại mà  sản phẩm thêu sẽ có ít hay nhiửu mà u sắc. Những đồ dân dụng hà ng ngà y như chăn, mà n, gối, nệm, khăn, áo cô dâu thường dùng chỉ trắng. Tranh thủy mặc hay chủ đử đơn giản dùng mà u đơn sắc như xanh lơ, xanh nước biển, hồng nhạt... Аa số tranh dân gian do cần phản ánh sự sinh động, đa dạng nên mà u sắc rực rỡ hơn và  nhiửu khi hội đủ năm mà u dương, lam, đử, tím, và ng.

Họa tiết thường là  những cây cử, con vật đẹp, quý hiếm như tùng, trúc, cúc, mai, lan, đà o, hải đường, mẫu đơn, ong, bướm, rồng phượng, hổ báo, rùa hạc, oanh, yến... cùng cảnh dân dã như đà n gà  vịt, lợn, bò; người là m đồng, cấy cà y, sà ng sảy, đánh cá, dệt vải; cây đa, bến nước, con thuyửn, danh lam thắng cảnh như chùa Một Cột, đửn Ngọc Sơn, đình Hồng Thái, quần thể kiến trúc Cố đô Huế, Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh, vịnh Hạ Long,... và  cảnh tây phương như rừng lá đử, suối thác với bầy chim thú bay nhảy... Mỗi tác phẩm đửu mang đậm tính dân gian, nhân văn thể hiện hồn dân tộc, khơi dậy ở người xem tình yêu đối với non sông gấm vóc.

Kử¹ thuật thêu gồm thêu nối đầu, chăng chặn, đâm xô, thụt lùi, bó bạt, đột, thắt gút, khốn vảy, độn nổi, kim tuyến... trong đó thêu độn nổi và  kim tuyến công phu nhất. Yêu cầu với sợi chỉ là  phải kín, thẳng; đường lượn mửm mại, hình khối rõ nét. Yêu cầu vử nội dung phải đa dạng song gần gũi với cuộc sống, vử hình thức cũng phải cân đối, sáng tươi. Nếu là  tranh theo mẫu thì có thần thái trông như thật.

Nói là  vậy nhưng để thêu đẹp, cuốn hút thì ngoà i yếu tố kử¹ thuật, những hiểu biết căn bản, theo nhận định của du khách, những người thợ thêu Quất Аộng, ai cũng có một tâm hồn nhạy cảm, yêu đời, hiửn hậu, bao dung lắm mới miêu tả được vẻ đẹp tinh tế, phóng thoáng của cảnh vật. Ngoà i ra, ở họ còn thấy nhiửu phẩm chất tốt đẹp như do phải ngồi mải miết ở tư thế cúi thấp, tay lồng tay rút gây mửi mệt ai nấy đửu có sự kiên trì, nhẫn nại. Mỗi người còn được trời ban cho năng khiếu có một đôi bà n tay khéo léo, với độ cảm nhận phi thường ở đầu ngón tay cùng ánh mắt tinh nhanh dễ dà ng phân biệt từng đường kim, mũi chỉ, phối hợp mà u sắc, hình mảng linh hoạt cũng như khả năng hình dung trước được kết quả. Mỗi cử­ động của họ đửu nhanh, gọn, nhẹ nhà ng. Cũng vì vậy, vẻ đẹp của các cô gái bên khung thêu luôn hớp hồn du khách. Bên họ, thời gian như ngưng đọng, phong cảnh, con người, con vật, cây cử cứ ùa ra tự nhiên nô dỡn...

Quất Аộng cho đến nay đã có nhiửu tên tuổi được cả nước biết đến như cụ Bùi Lê Kính đã từng thêu hồng phục cho vua Bảo Аại và  hồng hậu Nam Phương; Phạm Viết Tương với chân dung Hồ Chủ Tịch và  Thái Văn Bôn với chân dung vua Thái Lan...

Học tập cha ông, tuổi trẻ Quất Аộng vẫn ngà y đêm chăm lo kế thừa và  phát huy nghử thêu truyửn thống. Ở đâu cũng thấy các em nhử mang theo kim chỉ thêu dù là  ở nhà  hay ở trường. Còn phụ nữ, thanh niên thì luôn hăng say miệt mà i bên khung thêu. Từng nhóm ngồi quây quần, chuyện trò rôm rả, trong khi tay và  mắt vẫn đưa đửu thoăn thoắt. Với nhiửu người, thêu là  sinh kế cũng là  nét sinh hoạt văn hóa vui tươi hà ng ngà y.