Tết của người Hà  Nội xưa

Giáo sư Trần Quốc Vượng:

Hà  Nội là  kinh đô - thủ đô - đô thị, nơi hội tụ - giao lưu - lan tửa văn hóa mọi miửn trong và  ngoà i nước, trước hết là  miửn Bắc. Món ăn Hà  Nội là  tổng hòa của mọi thứ quà  quê, đặc sản vùng quê đông nam đoà i bắc..., thể hiện tính "kén cá chọn canh", "sà nh ăn, sà nh uống, sà nh mặc, sà nh chơi" của người Kẻ Chợ. Ngà y Tết, người Hà  Nội không thể thiếu nồi thịt đông. Thịt chân giò, và i ba cái chân gà , ít mộc nhĩ thái nhử, nấu lên để đông, ăn kèm với dưa hà nh vừa không ngấy, vừa mát bụng. Nay nhiửu người cậy có tủ lạnh, mùa hè nấu thịt cho và o tủ lạnh cũng thà nh thịt đông! Nhưng ăn thịt đông và o mùa hè có thú vị đâu. "Аông" có hai nghĩa đấy.

Gói bánh chưng...

Ẩm thực nổi trội của Tết nguyên đán đất Việt nói chung và  người Hà  Nội nói riêng là  bánh chưng xanh. Аó là  sản phẩm của một không gian văn hóa rộng lớn hơn mà  ta có thể gọi là  không gian văn hóa Bách Việt. Từ thế kỷ XV vử trước, bánh chưng Việt được gói hình trụ tròn, y như bà  con ta ở miửn Nam gói bánh tét (tét là  đọc chệch từ chữ Tết mà  ra). Nói đâu xa, ở Cổ Loa, cố đô à‚u Lạc, cho đến nay bà  con vẫn gói bánh chưng hình trụ tròn. Già  là ng Cổ Loa bảo: "Bảy tám chục năm trước bắt chước Hà  Nội, bọn tôi mới là m chơi ít bánh chưng vuông, nhưng vẫn gói bánh chưng trụ tròn nhiửu lắm".

... và  vớt bánh.

Nhà  văn Băng Sơn:

Cái gì quý nhất, ngon nhất người ta để dà nh ăn Tết. Nhà  già u mâm cỗ tám đĩa tám bát, chồng đôi chồng ba đã đà nh, người nghèo cũng có "mâm cơm cúng cụ" với món nà y món khác, dẫu cho quanh năm bóp mồm bóp miệng.

Hà ng tháng trước Tết, người Hà  Nội đã tranh thủ vỗ béo lợn, gà  và  tích lũy các món khô như măng, nấm hương, miến mọc, tôm he, bóng bì... Còn các là ng ngoại thà nh thì thi nhau tát ao, bắt cá chép, cá trắm to là m nồi cá kho.

Chuyện là m trà , là m mứt không chỉ có tuần cuối năm. Các nguyên liệu là m mứt như múi khế, quả mơ, miếng bí đã được phơi khô trước đó cả tháng để đến Tết nhà  nhà  đửu có đĩa mứt ngon. Trà  mạn sen được chuẩn bị từ nhiửu năm trước.

Bán đà o Tết

Sử­a sang, dọn dẹp bà n thử là  việc vô cùng thiêng liêng để bà y tử lòng thà nh kính với tổ tiên. Người Hà  Nội trang trí ban thử cũng rất công phu: từ hoà nh phi, câu đối, chân chỉ hạt bột, rồi tam sự, ngũ sự bằng đồng, cho đến ngai thử, tranh chân dung, bình hoa, nhang nến...

Trước Tết nhiửu ngà y, ai cũng trau chuốt cho bộ quần áo trưng diện mấy ngà y xuân. Nhà  có ông bà  cao tuổi, phải sắm được quần áo đử, khăn đử; còn trẻ nhử không thể thiếu bộ đồ xúng xính, mới tinh, nước hồ còn sột soạt... Thanh nữ cũng lo chuẩn bị xiêm y, già y dép, son phấn, đồ trang sức.

Tết Việt Nam là  dịp dà nh cho sự sum họp gia đình. Mấy ngà y đầu năm mới ít ai đi ăn cơm khách, trừ thăm viếng, xông nhà , chúc Tết. Аêm giao thừa người Hà  Nội có tục lệ đi chơi xuân hái lộc. Toà n là  thú chơi, niửm vui không cần đến bát đĩa.

Xưa tới nay, nhiửu người quanh năm không biết cử bạc là  gì, nhưng Tết đến cũng có cỗ bà i tam cúc để cả nhà  cùng chơi. Аẹt mũi, đẹt tay, đẹt đùi rồi cười vang cả nhà .

Hà  Nội trước có lệ bói tuồng đầu năm. Chiửu mùng một, các rạp hát mở cử­a, không đử tên vở diễn. Khách và o xem mới biết là  vở gì, có người còn và o rạp lúc giữa vở, như kiểu bói Kiửu, xem mình gặp cảnh gì trên sân khấu. Nhà  rạp khôn khéo, bao giử cũng chỉ diễn những vở tươi vui, đầm ấm, hạnh phúc, đoà n viên để ai cũng hà i lòng.

Nhà  nghiên cứu văn hóa Phạm Hòa:

Dân Hà  Nội chuẩn bị Tết Nguyên đán từ tháng chạp. Người ta trữ sẵn lợn gà , nhất là  gà  trống thiến, nhiửu nhà  tự là m lấy trứng vịt muối và  lạp xường. Mọi người gói bánh chưng ngà y 29 hay 30, gói luôn cả giò mỡ, ép cây giò và o hai nẹp tre buộc chặt, treo lên.

Nhiửu nhà  chiửu 30 là m cỗ bát cúng gia tiên, cúng mồng một, và  chuẩn bị những đồ ăn sẵn để mấy ngà y Tết dà nh thời gian đi thăm viếng bà  con bạn bè. Cỗ bà n gồm bốn loại: bóng, mực, miến, thịt ninh với măng khô, sang hơn thì thêm bát nấm, bà o ngư, vây cá. Ngoà i ra còn thịt gà  luộc, giò lụa, giò mỡ, lòng xà o, lạp xường, trứng muối, cá kho ngọt. Ngà y mồng 3 nhiửu nhà  hay là m thang cuốn. Đ‚n những thứ nà y phải có cà  cuống pha và o nước mắm ngon và  phải trữ ít dấm cái để chưng với mật và  lạc rang, nhồi và o một cái cuốn, người ta kiêng ăn thịt vịt trong ngà y Tết, sợ vịt chậm chạp.

Trong ba ngà y Tết, buổi chiửu thường cúng mứt, không cúng cơm. Mứt bí, mứt phật thủ, bánh phồng vẽ, bánh huê cầu. Nhiửu nhà  sáng mồng một mới đem rán bánh. Bánh nở nhiửu thì năm mới là m ăn thịnh vượng.

Văn hóa ẩm thực Tết xưa ở Hà  Nội còn phải kể đến trà  mạn sen, chè à” Long, Liên Tâm, Thiết Quan à‚m vử thiếc; các loại rượu cúc, Mai Quế Lộ hay Sử­ Quốc Công và  rượu nếp cẩm thổ hạ từ tháng tám...

Còn cây cảnh, hoa Tết thì đủ giống đủ loà i, quất đử, cúc và ng, đà o phai, mai trắng, mai và ng, hải đường, mẫu đơn. Ở phố Hà ng Ngang còn bán những chậu hoa mẫu đơn cà i giấy hồng điửu đử chữ: "Hà ng Châu mẫu đơn, đệ nhất hạng".

Bán hoa thủy tiên ở chợ hoa.

Chơi hoa Tết, thú chơi xa xỉ là  thủy tiên. Người ta phải chọn thủy tiên là m sao cho được củ hoa đơn. Mỗi hoa như cái chén và ng đặt trên đĩa ngọc. Hôm đầu mang thủy tiên vử phải ngâm úp và o chậu rồi sau đặt và o bát hay cốc pha lê. Lá mọc lên là  phải gọt nhẹ một phía, cho chiếc uốn và o trong, chiếc cong ra ngoà i. Giò hoa cũng phải gọt thật nhẹ, không để cao lênh khênh. Cái khéo là  là m sao cho hoa nở đửu, không đâm dúi và o nhau và  nở đúng và o sớm mồng một Tết, mà  phải nở hà m tiếu.

Và o dịp Tết, người Hà  Nội thường tổ chức thi hoa thủy tiên.Củ hoa giải nhất được đặt lên kiệu long định rước vử nhà .

PGS. TS Аỗ Thị Hảo (Hội Văn nghệ dân gian Hà  Nội):

Người Hà  Nội xưa có lệ đầu năm mua muối, cuối năm mua vôi. Muối tượng trưng cho tình cảm mặn mà . Vôi để tẩy trừ tà  khí. Аầu năm người ta kiêng không cho lử­a vì sợ mất điửm may mắn cả năm. Sáng mồng một, dù cả năm hục hặc nhưng người ta cũng tránh cãi cọ, xô xát. Sự mặc, sự chơi, sự ăn ngà y Tết ở Hà  Nội bây giử có phần giản tiện hơn xưa. Bây giử người ta thường đặt bánh chưng, nhoáng nhoà ng một cái chứ không mua lá dong, kì cạch rử­a rồi ngâm gạo, vo đỗ... như ngà y xưa. Nhưng vì thế mà  bớt đi phần háo hức.

Trò đánh cử người, thả diửu, đi rước, xem danh lam thắng cảnh và  hằng trăm thú chơi khác diễn ra trong mùa xuân là  dịp để người Hà  Nội thửa sức thư giãn sau một năm dà i là m việc mệt nhọc.