Phân tầng trong lễ qui tiên của người Hà  Nội xưa

Kinh thà nh Thăng Long thời phong kiến có sự tổ chức theo quy chế hà nh chính từ phường rồi huyện trong đó có ban Hà ng Giáp huy động nhân lực trong phường và o một việc chung trong đó bao gồm cả việc đưa đám một người trong phường vừa mất. Аám tang hồi đó chỉ gồm một bộ đòn trên đặt quan tà i và  một bộ kèn trống của phường do những trai tráng khiêng từ nhà  đến nơi chôn cất. Аồ phúng viếng đửu để lại nhà  do đó người nghèo khó hay già u sang khi mất cũng chỉ được đưa tiễn bằng bộ đòn và  bộ kèn trống ấy. Chỗ khác nhau chỉ là  số người đi đưa đám đông hay ít, sang hay khó.

Từ khi Hà  Nội trở thà nh nhượng địa của Pháp năm 1888 thì chúng bãi bử hết cơ cấu thôn phường cũ và  Hà ng Giáp cũng theo đó mà  mất đi, kể cả bộ phận đòn khiêng và  bộ kèn trống đưa tang. Từ đó xuất hiện thêm hai nghử mới: nghử cho thuê đòn và  nghử kèn trống đám ma. Những nhà  tư nhân nà y lập nên một phố mới mang tên là  Hà ng Аòn nay và o đoạn cuối phố Lê Thái Tổ tới ngã tư Trà ng Thi “ Bà  Triệu.

Аời sống xã hội từ cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20 có sự phân hóa rõ rệt. Người già u thì cà ng già u, người nghèo thì cà ng nghèo và  nó còn thể hiện rõ hơn cả trong những đám tang.

Một đám tang của một gia đình trung lưu hồi đó thường có 5 lá cử ngũ sắc đi mở đường. Tiếp sau là  đội kèn trống từ 2 đến 3 người, và i ba bức trướng hay câu đối của thông gia, bạn bè thân thuộc, rồi đến chiếc long đình do 4 người khiêng rước ảnh người quá cố. Sau long đình là  đòn quan tà i từ 4 đến 8 người khiêng, trên úp chiếc nhà  táng bằng tre nứa dán giấy sơ sà i. Sau linh cữu là  con cháu, họ hà ng, bạn hữu đi đưa. Vợ hay chồng người quá cố, con trai, con gái vận áo đại tang bằng vải xô, thả gấu, chít khăn tang. Con trai đội trên đầu một và nh rơm chống gậy tre (nếu là  bố), chồng gậy vông (nếu là  mẹ). Nếu có con trai nà o vắng mặt thì treo mũ rơm và  gậy ở đòn quan tà i. Thông thường các đám tang từ trong phố đi ra đửu dừng lại ở một chỗ thích hợp để mọi người đi đưa bận công việc quay vử. Những người nà y đửu đến bái biệt trước khi ra vử và  nhận được sự đáp lễ của gia chủ.

Một đám tang xa hoa của quan

Аám tang trên được xem là  đủ nghi thức truyửn thống, không phô trương, đỡ tốn kém. Tuy nhiên khi phải chứng kiến một đám tang của gia đình khá giả thì mới thấy rõ được sự phân tầng trong xã hội.

Dẫn đường vẫn là  5 lá cử ngũ sắc, sau đến là  phường thanh la với chiếc trống to như trống đình là ng do 2 người khiêng, một bộ thanh la giập và o nhau tạo thà nh tiếng kêu kim khí vang xa. Những người trong phường nà y vừa đi vừa diễn khúc Tùng dinh, tùng dinh cốt để lôi cuốn người tới. Rồi phường kép hát trên chục nhân vật mũ áo tướng văn tướng võ, mặt mà y son phấn vừa đi vừa múa may, điệu bộ như đang diễn tuồng. Chưa hết, gia đình khá giả còn thuê cả phường một dà n nhạc phương Tây toà n kèn đồng, trống đồng, bộ thanh la lớn và ng chói. Аể khửi lẫn lộn, cứ phường nhạc ta vừa đánh xong một bà i thì dà n nhạc Tây lại tiếp nối. Mọi người trong phố đang đi đặc biệt là  trẻ con à o à o bám theo vừa xem kép hát diễn trò vừa  nghe nhạc Tây ta hò la inh ửi.

Phía sau dà n nhạc là  long đình để tượng Quan à‚m, tiếp đó là  mấy chiếc xe kéo chở mấy nhà  sư mũ ni, cà  sa ngồi ngay ngắn cầm trà ng hạt, tụng niệm lẩm nhẩm rồi các vãi đi chân đất, xếp hà ng đôi đi sau. Аám tang chính thức sau đám rước Phật, bắt đầu bằng phường bát âm có đủ 8 người với 8 nhạc cụ. Sau bát âm đến một rừng những câu đối, trướng ngót trăm chiếc đủ mà u sắc với chữ Hán to, nhử thường cắt bằng nhung the đen. Sau đến là  sáu bảy bà n cỗ được đậy lồng bà n thưa nhìn rõ được cả xôn, lợn quay cả con và  oản chuối.

Theo tục lệ cũ ở Thăng Long “ Hà  Nội, thông gia phúng viếng nhau bằng một con lợn quay cả con. Người đứng xem cứ đếm có bao nhiêu con lợn quay thì biết ngay người quá cố có bao nhiêu con lập gia đình.

Ngay sau là  long đình rước ảnh người quá cố, nếu đó là  quan có phẩm tước thì sẽ là  hình đội mũ cánh chuồn, cầm hốt, đi hia, nếu không thì mặc áo thụng có đủ cân đai.

ào quan được đặt trên một bộ đòn tám hoặc mười sáu người khiêng và  thường được là m bằng những loại gỗ quý và  được phủ lên bởi tấm lụa đử có dải hoặc ít ra cũng dán giấy đử. Che áo quan bằng nhà  táng có mui luyện, và  thường dùng là  nhà  táng hai tầng mái.

Аoà n hát trong đám tang

Sau linh cữu là  con cháu, họ hà ng, bạn bè thân quen chưa kể đến gia đình đó có thể bử tiửn thuê người khóc mướn giả là m con cháu gà o khóc thê thảm suốt dọc đường để tử lòng thương tiếc người quá cố. Một đám tang như vậy phải kéo dà i hà ng kilômét ở trên đường. Rõ rà ng qua đám tang có thể thấy được sự khác biệt trong đời sống của gia đình khá giả và  gia đình bình dân ở Hà  Nội xưa.

Trong dịp cúng 49 và  100 ngà y tính từ sau khi người quá cố mất, gia đình nghèo chỉ có vợ hoặc chồng cùng các con cháu, họ hà ng dâng lên ban thử người quá cố bát cơm, quả trứng, đĩa muối còn đối với gia đình già u có thì cũng khác biệt. Аối tượng được mời đến rộng hơn, có bữa cơm chay để chiêu đãi đặc biệt đối với nhà  trọc phú thì có đủ mâm cỗ mặn ngọt người ra kẻ và o tấp nập suốt đêm.

Sau nà y, những đám tang mặc dù có sự biến đổi theo thời gian nhưng tổ chức một đám tang là  việc chia buồn với gia đình người quá cố, những việc là m tổ chức tang ma linh đình không chỉ khiến nhiửu người bà n tán mà  có lẽ cũng không khửi là m chạnh lòng người quá cố.