Những bí ẩn trong pho tượng cổ cực đẹp

Những bí ẩn xung quanh pho tượng được tìm thấy ngay tại trung tâm văn hóa Chăm ở Аồng Dương xưa, giử mới dần được hé lộ. Cho đến giử, đây là  pho tượng Phật bằng đồng duy nhất nắm giữ hai kỷ lục: cổ nhất và  đẹp nhất.

Tư thế chuyển pháp luân hiếm thấy

Cách đây đúng 101 năm, và o tháng 4/1911, nhà  khảo cổ học người Pháp Henri Parmentier đã phát hiện ra pho tượng Phật tại khu vực Аồng Dương, xã Bình Аịnh, huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam. Khi ấy, các nhà  khảo cổ học ở Trường Viễn Аông Bác Cổ và  Hội Nghiên cứu Аông Dương thời bấy giử đã đánh giá tượng phật Аồng Dương ấy là  một trong những pho tượng Phật cổ nhất, thuộc hà ng đẹp nhất ở khắp cả vùng Аông Nam à thời bấy giử.

Và  cho đến ngà y nay, sau hơn 100 năm, vẫn chưa có bất kử³ bức tượng Phật bằng đồng nà o vượt qua được hai kỷ lục cổ nhất và  mang vẻ đẹp lạ nhất nà y. Pho tượng Phật Аồng Dương thực chất là  một pho tượng Phật Thích Ca Mâu Ni cao 1,22m; chỗ rộng nhất là  38cm, chỗ dà y nhất 38cm, đứng trên một bệ tròn hai tầng có tạc hình các cánh sen bao quanh.

Các nhà  khảo cổ xác định niên đại của pho tượng quý là  và o khoảng thế kỷ thứ 3. Tượng được tạc theo tư thế đứng đang thuyết pháp (chuyển pháp luân) gốc từ Sanath (Lộc Uyển). Nhận xét vử tư thế đặc biệt hiếm (thường các tượng khác chỉ tạc Phật trong tư thế ngồi tòa sen) của pho tượng Phật, Tiến sĩ Bá Trung Phụ - Trưởng phòng Trưng bà y, Bảo tà ng Lịch sử­ Việt Nam tại TP Hồ Chí Minh, cho biết: Chúng ta đối diện với một hình tượng Аức Phật bắt nguồn từ các dọa xoa nặng nử trước đó.

Tượng Phật được các nghệ nhân khắc họa với khuôn mặt phúc hậu, đôi mắt sáng đang nhìn và o cõi xa xăm, muốn giải thoát con người khửi dục vọng trần thế, với một tay tư thế chuyển pháp luân trong dáng điệu bắt ấn, một tay cầm cà  sa phủ kín một vai, đôi chân đứng trên bệ sen. Các nhà  khảo cổ học đánh giá, pho tượng Phật Аồng Dương chính là  tác phẩm mử¹ thuật tiêu biểu cho kử¹ thuật đúc đồng tinh xảo kết hợp với nghệ thuật tạo hình độc đáo của văn hóa Chăm. Phong cách nghệ thuật của tượng đã đạt đến đỉnh cao. Аó là  pho tượng mang trong mình cả hai thiên hướng nghệ thuật là  nghệ thuật vị nghệ thuật và  nghệ thuật vị nhân sinh. Không chỉ là  tuyệt tác mử¹ thuật mà  pho tượng còn hết sức gần gũi với đời sống nhân sinh, TS Phụ nhận xét.

Nét tạc lạ chưa từng gặp

Pho tượng Phật bằng đồng cổ nhất nà y được là m bằng loại đồng thau, điểm đặc biệt là  tượng không có phần bệ đỡ phía dưới như những pho tượng Phật khác. Tượng Phật có mái tóc xoăn vòng xoắn ốc đửu đặn, trên mình mặc áo cà  sa dà i hở một bên vai phải, phía ngoà i khoác thêm tấm áo khoác. TS Bá Trung Phụ đánh giá: Cho đến ngà y nay, tượng Phật Аồng Dương vẫn là  pho tượng Phật bằng đồng cổ nhất ở nước ta. Pho tượng tuyệt đẹp nà y mang những nét kiến trúc khác lạ không giống bất kử³ pho tượng nà o từng được tìm thấy ở châu à. Bức tượng Phật Аồng Dương lại có nhiửu tương đồng với nghệ thuật tạc tượng của người Hy Lạp. Nhiửu khả năng đây là  bức tượng do người Chăm Pa tạo tác nên. Việc tìm thấy tượng Phật Аồng Dương cho thấy nghệ thuật đúc đồng của cư dân Chăm Pa cổ đã đạt trình độ rất cao. Аây là  một kiệt tác trong nghệ thuật đúc đồng Chăm Pa xưa.

TS. Bá Trung Phụ

Ngay trong nét thiết kế từng phần tượng Phật đã thể hiện sự độc đáo, khác lạ hiếm thấy. Phần trên của bệ là  khối bán cầu ở thế ngử­a lên, phần dưới bệ lớn hơn, hình tròn như miệng chuông úp xuống. Bệ và  toà n thân tượng đồng được đóng chặt và o nhau bởi những chiếc mộng đặt dưới lòng đôi bà n chân bằng phẳng. Pho tượng quý ngoà i giá trị tạo hình nghệ thuật tinh xảo, hiếm có, còn là  pho tượng hội tụ nhiửu tướng tốt trong 32 tướng tốt và  80 vẻ đẹp tùy hảo như trong quan niệm của đạo Phật. Ấy là  đôi bà n chân Phật chấm sát đất và  khít khao với mặt phẳng của đất cây kim cũng không thể lọt qua. Hay diệu tướng thứ 17 của Phật thể hiện ở hai tay, hai chân, hai mắt và  giữa cổ có khắc 3 ngấn chìm gộp lại thà nh 7 chỗ đầy đặn. Аiểm đặc biệt nữa của pho tượng cổ chính là  tướng tôn nghiêm nằm ở vị trí cao nhất của tượng Phật Аồng Dương là  tướng nhục kế trên đỉnh đầu với một cục u nổi lên giữa búi tóc cuộn quanh.

Từng được mua bảo hiểm 5 triệu USD

Pho tượng Phật Аồng Dương trước đây từng được Viện Viễn Аông Bác Cổ đăng ký với số hiệu D22.1. Pho tượng Phật Аồng Dương đã được đưa đi trưng bà y ở nhiửu nước trên thế giới như Mử¹, Pháp, Bỉ... Аặc biệt, trong một triển lãm cổ vật Аông Nam à tại Bảo tà ng Guimet ở thủ đô Paris (Pháp), pho tượng Аồng Dương đã được mua bảo hiểm với giá 5 triệu USD. Tính đến thời điểm nà y, đây là  pho tượng duy nhất ở Việt Nam từng được mua bảo hiểm với mức giá cao như vậy khi đưa đi trưng bà y ở bảo tà ng nước ngoà i. Nguồn gốc chính xác của pho tương quý, đến nay vẫn còn nhiửu tranh cãi.

Có ý kiến cho rằng, tượng Phật Аồng Dương giống các tượng Phật của Amaradhapura (Sri Lanka), nên có thể tượng Phật Аồng Dương có niên đại và o khoảng thế kỷ 3-4 và  đã được mang vử từ Ấn Аộ hoặc Sri Lanka. Tuy nhiên, nhiửu ý kiến nhà  khảo cổ nghiêng vử khả năng là  tượng do người Chăm xưa là m nên. Bởi cùng trong những năm đầu thế kỷ 20, các nhà  khảo cổ đã khai quật các di tích từ Quảng Bình cho đến vùng đất Nam Panturangar (Ninh Thuận, Bình Thuận) phát hiện hà ng chục di tích và  hà ng trăm hiện vật mang dấu ấn Phật giáo. Ngoà i pho tượng Phật Аồng Dương thuộc hà ng cổ nhất, hiện Bảo tà ng Lịch sử­ Việt Nam tại TP HCM còn có các pho tượng độc đáo khác như: tượng Phật Avalokites niên đại thế kỷ thứ 7 được tìm thấy ở Аại Hữu, Quảng Bình cao 34cm với tư thế đứng, đầu đội mũ 3 tầng trang trí hoa văn rất tinh xảo, đeo hai bông tai dà i chấm ngang vai, trang trí vòng hai bắp tay, thân mình thon gọn, mặc váy sampot 2 tầng.

Hay pho tượng Phật ngồi thiửn với tư thế Kiết già  cao 15cm, mang nét đặc trưng của tượng Phật Ấn Аộ, phong cách Amaravati thế kỷ thứ 2-9. Tuy nhiên, trong số các pho tượng cổ được tìm thấy ở dải đất miửn Trung lịch sử­, chỉ có pho tượng Phật Аồng Dương là  pho tượng nổi tiếng nhất của vương triửu Аồng Dương. Hiện pho tượng Аồng Dương không chỉ là  báu vật vô giá mà  còn cóvai trò quan trọng trong việc tìm hiểu văn hóa khảo cổ cả vùng Аông Nam à.