Ngỡ ngà ng tục lệ tắt đèn tháo khoán ngay Hà Nội

Theo các tà i liệu dân tộc học và văn hóa học thì trong đêm tắt đèn đó, trai gái trong là ng có thể mặc sức vuốt ve, ôm ấp hay có thể "đi xa" hơn nữa với nhau mà không gặp bất cứ sự cản trở nà o từ đối phương.

Lễ hội đậm tính phồn thực

Là ng La cổ trước kia bao gồm là ng Dương Nội và là ng ử¶ La, trong đó là ng Dương Nội đóng vai trò "đà n anh" trong việc tổ chức hội lễ cho cả là ng và cắt cử người trong trông nom đình. Cụ Nguyễn Văn Trinh, trưởng ban khánh tiết đình La Cả cho biết: "Lễ hội là ng La trước kia được tổ chức từ ngà y mùng 7 tháng Giêng cho đến ngà y 15 tháng Giêng. Hội được tổ chức 5 năm một lần. Nếu dân là m ăn thịnh vượng thì chúng tôi xin phép Thánh cho tổ chức 3 năm một lần. Hiện nay lễ hội kéo dà i từ ngà y 7 tháng Giêng cho đến 10 tháng Giêng". Căn cứ và o ban khai thần tích, thần sắc là ng La Cả năm 1938 thì vị Thà nh Hoà ng là ng là Đương Cảnh Công, một vị anh hùng của là ng. Theo thần tích thì sinh thời, ngà i theo học Tản Viên Sơn Thánh rồi kết hôn với con gái của động chủ Ma Thị (mẹ nuôi của Sơn Tinh). Sau ngà i đưa vợ vử là ng La sinh sống.

Ngỡ ngà ng tục lệ ˜tắt đèn tháo khoán™ ngay Hà Nội

Đình La Cả, nơi diễn ra tục tắt đèn nổi tiếng

Đời Vua Hùng Duệ Vương, thú dữ hoà nh hà nh là m hại con người, vua cho mời dũng sĩ vử dẹp trừ. Ngà i bèn ra sức giúp vua đuổi lui bầy thú dữ, bảo vệ dân là ng. Sau cùng ngà i diệt được chúa sơn lâm là con "hổ lang mép và ng" hung dữ nhất. Nhử công lao to lớn nên khi ngà i mất, vua phong là m Đô đốc Linh ứng đại vương và người dân tôn là m Thà nh Hoà ng là ng. Tuy nhiên, trong cuốn sách "Nếp cũ tín ngườ¡ng Việt Nam" của nhà nghiên cứu Toan ành lại cho rằng: "Vị Thà nh Hoà ng là ng lúc sinh thời vốn là một tên đạo chích, lại dâm bôn, chết nhằm giử thiêng được dân là ng thử phụng". Không biết thực hư câu chuyện ra sao nhưng hội là ng La và o ngà y rã đám có tục tắt đèn rất kì lạ.

Nguyên và o hôm cuối của buổi lễ, tức là tối ngà y mùng 10 tháng Giêng diễn ra lễ rước Thà nh Hoà ng là ng từ miếu của là ng hồi cung (vử đình thử vị Thà nh Hoà ng đó), đồng thời diễn lại thần tích vị thần đánh hổ của dân là ng. Tục nà y gọi là "đánh bệt". Điửu đặc biệt là trong quá trình diễn lại thần tích nà y, đèn, nến phải tắt hết. Một người sẽ đóng giả hổ, chui từ gầm hậu cung ra vồ người và quá trình đánh hổ diễn ra. Theo nhiửu nhà nghiên cứu thì lễ hội nà y mang tính phồn thực rất sâu đậm. Trước kia, lúc rước thần hồi cung được toà n thể dân là ng tham dự, từ nam phụ lão ấu, bà già , con gái còn son trẻ hay đã có chồng. Lễ hội kết thúc bằng đám tế đêm và mọi người chen chúc để xem tế dưới ánh đèn. Vì là ông thần ăn trộm nên phải tắt đèn ngà i mới "hà nh sự" được (trong thần phả thì ghi là diễn lại sự tích bắt hổ). Khi buổi lễ được tổ chức trong hoà n cảnh đèn nến đã tắt, dân là ng cũng nhân cơ hội mà "ăn trộm lẫn nhau". Công việc nà y diễn ra trong khoảng và i ba tiếng đồng hồ và khi đèn thắp lên thì buổi tế coi như xong và lễ hội kết thúc.

Theo lời truyửn lại, năm nà o là ng La không thực hiện tục nà y thì trong là ng, xã sẽ sinh ra lắm điửu ngang trái, người vật chết chóc, mùa mà ng thất thu, buôn bán thua lỗ... Cổ tục nà y ngà y cà ng mai một dần và biến mất háº³n trong đời sống xã hội hiện đại. Hiện tại vẫn còn một số ý kiến cho rằng, lễ hội là ng La chỉ là một lễ hội diễn lại sự tích lịch sử chứ không liên quan gì đến yếu tố phồn thực. Tuy nhiên quá trình điửn dã của các nhà dân tộc học, họ đã chỉ ra rằng điửu nà y là có thực, thậm chí rất rõ nét. Thực tế lễ hội tắt đèn không chỉ diễn ra trên phạm vi là ng La mà ở khá nhiửu nơi cũng có tục nà y như lễ hội là ng Niệm Thượng (huyện Võ Già ng, tỉnh Bắc Ninh), là ng Ngô Xá (tỉnh Bắc Ninh), là ng Đan Nhiễm (Hà Bắc - cũ)... Tất cả những lễ hội như vậy đửu mang tính giải thiêng, chống lại những luật lệ hà khắc của xã hội phong kiến xưa và cho phép con người trở lại với tự nhiên trong một thời gian ngắn.

Những dấu tích còn sót lại

Vử là ng La hôm nay chúng tôi thấy, đời sống đô thị hiện đại đã lấn chiếm đến cả sân đình La Cả. Xung quanh đình, nhà cửa mọc lên san sát, những hà ng quán, những xưởng gia công lúc nà o nhộn nhịp người ra và o. Bên ấm trà mạn, cụ Nguyễn Văn Trinh cho biết: "Từ trước tới nay, chúng tôi vẫn cố gắng duy trì và gìn giữ lễ hội. Cuộc sống kinh tế người dân ngà y cà ng khá lên thì lễ hội truyửn thống cà ng được phục hồi. Tuy nhiên, so với ngà y xưa thì không to và hoà nh tráng bằng". Khi được hửi vử tục tắt đèn trong lễ hội, cụ Trinh cũng chỉ kể cho chúng tôi vử tục "đánh bệt" bắt hổ và sự tích vử Thà nh Hoà ng là ng chứ không nói gì đến tục tắt đèn nữa. Khi chúng tôi hửi vử tục tắt đèn và con trai con gái có thể tự do ôm ấp, vuốt ve nhau thì cụ cho biết: "Đến thời tôi, tục nà y đã gần như mất háº³n. Lễ hội bị bử bẵng một thời gian do chiến tranh. Mãi sau nà y, khi khôi phục lại thì người dân chỉ giữ được tục tắt đèn thuần túy mà thôi".

à”ng Nguyễn Văn Trinh

Hiện tại, khi và o đêm rã đám, đèn của các nhà xung quanh đình cũng được tắt hết, đuốc được thắp lên và đội bắt hổ sẽ diễn lại tích Đương Cảnh Công bắt hổ. Người đóng vai "hổ lang và ng mép" là một tráng niên tự nguyện đảm nhiệm khoác lên mình bộ da hổ được thửa công phu như thật. Hà ng chục quan viên, tư văn sắm vai người đi săn. Hổ sẽ chạy mấy vòng quanh để cho đội săn đuổi bắt dưới sự trợ giúp của đội đóng giả chim kêu, vượn hú và trống chiêng dồn dập. Không khí khi ấy rất náo nhiệt cho đến khi buổi lễ kết thúc. à”ng Từ đửn sẽ chuyển ngai của Thánh lên ban thử trong Thượng cung và lễ hội kết thúc. Tuy nhiên theo lời các cụ truyửn lại thì trong đêm rã đám hội La (Rã La) khi diễn trò "đánh bệt" thì tất cả đèn, đuốc đửu tắt (tắt từ hai đến ba tiếng), lúc đó đình là ng còn rậm rạp nhiửu cây cối. Lúc nà y trai gái tự do gặp gỡ nhau, hoặc trong quá trình đuổi "đánh bệt" (trong đêm tối) thì trai gái cũng va chạm và o nhau, gọi là săn hổ nhưng thực ra đây là lúc trai gái tự do đi tìm nhau, ai bắt ai, ai đuổi ai cũng mặc. Đây là đêm "tháo khoán" nam nữ được tự do bình đáº³ng không cần giữ thứ bậc, lễ giáo. Đêm tắt đèn và trò trai gái tự do đùa nghịch là tục bắt buộc phải có của hội Rã La, các cụ bảo rằng tục nà y sẽ là m cho mùa mà ng sinh sôi, nảy nở, tươi tốt vì sinh lực của con người truyửn xuống đất, đất lại truyửn lại cho cây cối. Cũng vẫn theo lời các cụ kể lại, những người phụ nữ nà o đã trót có thai từ dịp hội là ng như thế sẽ không bị là ng phạt vạ.

Ngược lại là ng sẽ giảm cho một nửa số tiửn nộp cheo khi cưới vì cho rằng, có thai và o ngà y đấy là được Thánh ban lộc và năm đó là ng sẽ gặp thuận lợi trong là m ăn sinh sống. Những lớp người được tham dự hoặc chứng kiến những lễ hội tắt đèn xưa ở là ng La đã vử với tiên tổ. Hậu thế sau nà y gần như không còn biết gì đến tục lệ rất độc đáo và phóng khoáng của cha ông. Ngà y nay, nó biến thà nh lễ hội vử nhân vật lịch sử thuần túy và những rơi rớt còn sót lại của lễ hội xưa là việc tắt đèn lúc tế lễ buổi đêm. Mọi người giử chỉ biết đến tục nà y qua một phần ý nghĩa câu ca dao: "Bơi Đăm, rước Giá, hội Thầy/ Vui thì vui vậy cháº³ng tầy rã đám là ng La".