Lĩnh Bưởi, mặt hà ng dệt độc đáo ở Thăng Long xưa

Bây giử, tuy không ai dệt nữa, nhưng lĩnh Bưởi còn lưu mãi trong ca dao, tục ngữ trong lịch sử­ ngà nh nghử thủ công ở Việt Nam.

Tổ nghử lĩnh Bưởi

Tương truyửn đầu xuân năm 1011, sau khi định đô ở Thăng Long, Lý Thái Tổ đi thuyửn trên sông Tô đến bến sông gần chợ Bưởi ngà y nay, thấy có căng một tấm lĩnh dệt hình con rồng uốn khúc. Người dừng lại hửi mới biết dân xóm Dâu và  xóm Bãi đã dệt tấm lĩnh nà y để đón mừng nhà  vua. Qua đó có thể thấy nghử dệt lĩnh đã có từ rất lâu, muộn nhất cũng phải là  thế kỷ 11. Vử tổ nghử lĩnh Bưởi có rất nhiửu truyửn thuyết khác nhau. Có chuyện nói rằng cuối thời Bắc thuộc, họ Thái ở phương Bắc sang nước ta là m ăn đã đem nghử dệt lĩnh truyửn dạy cho dân. Lúc đầu dân là ng chỉ dệt được lĩnh trơn, vử sau nghử dệt lĩnh được truyửn rộng sang các là ng lân cận bên kia sông Thiên Phù và  sông Tô Lịch như là ng Tiên Thượng, là ng Trung Nha, là ng Vạn Long... tất cả đửu thuộc vùng Bưởi. Lại có thuyết khác cho rằng lĩnh Bưởi từ lâu đã nổi tiếng ở kinh đô Thăng Long và  khắp cả nước là  nhử công ơn tổ nghử Phạm Thị Ngọc Аô.

Tương truyửn và o thời Hậu Lê, nhà  vua đi đánh dẹp ở phương Nam toà n thắng trở vử. Trong số người vử theo có một cô gái xinh đẹp là  Phạm Thị Ngọc Аô. Nà ng được nhà  vua yêu quí không chỉ vì vẻ đẹp sắc nước hương trời mà  còn vì tà i canh cử­i có một không hai. Phạm Thị Ngọc Аô đã được vua xây cung điện và  cho ở cùng 24 nữ tử³ cũ của nà ng. Аồng thời lại cấp cho khoảnh đất rộng 80 mẫu thuộc địa phận là ng Trích Sà i (vùng Bưởi - Nghĩa Аô ngà y nay) đặt tên là  Thiên Niên trang. Bà  đã chiêu tập dân những là ng xung quanh cùng với các nữ tử³ của mình, để dạy cho họ nghử dệt lĩnh. àt lâu sau bà  mất, nhớ ơn bà , nhân dân lập miếu thử gọi là  miếu Bà  chúa dệt lĩnh. Hà ng năm, cứ và o ngà y mùng 5 tháng Giêng dân là ng lại tổ chức tế lễ để tưởng nhớ công lao của bà  để lại cho con cháu muôn đời sau. Trong bà i hát chầu khi người là ng Bưởi tế bà  có đoạn:

Nhử đức thiên tôn dạy nết cử­i canh Chân già y tay dệt đã nhanh Văn chương có chữ rà nh rà nh bởi ai Việc cung chức thiên tà i đủ vẻ Dạy nữ công văn nghệ cho tường Quay tơ lựa chỉ nhiửu đường Dọc theo dậm mắt, dệt ngang có mà nh... Mua em tấm lĩnh hoa chanh gử­i vử.

Một nghử biết mấy công phu

Cho dù những câu chuyện vử tổ nghử còn khác nhau nhưng chắc chắn dân chúng vùng Bưởi-Nghĩa Аô vốn có nghử dệt lĩnh từ lâu đời bởi dân gian có câu hát: Nhắn ai trẩy chợ kinh thà nh/Mua em tấm lĩnh hoa chanh gử­i vử. Theo nhà  nghiên cứu Аỗ Thị Hảo, lĩnh hoa chanh là  hà ng dệt bằng tơ rất công phu của vùng Bưởi, cầm vuông lĩnh đen ta thấy dầy dặn nhưng không thô cứng. Một mặt đen mử còn mặt kia bóng láng có điểm những chấm hoa mịn mà ng tinh tế. Cũng theo bà  Hảo, mặc dù vẫn phải trải qua các công đoạn quay tơ, mắc cử­i, là m hồ, đánh suốt, dệt, nhưng dệt lĩnh, nhất là  lĩnh hoa đòi hửi nhiửu công phu. Chỉ tính riêng số sợi dọc trong một tấm lĩnh cũng đã có 5.400 sợi dặm mắc (là  sợi tơ vừa phải, khác với dặm mảnh là  sợi tơ nhử) và  dặm mốt son (là  sợi tơ to nhất).

Người thợ phải đếm đủ số sợi, rồi mắc lên khung cho thật đủ, không bị rối, không bị đứt. Trong quá trình là m nghử người thợ đã đúc rút được những kinh nghiệm và  luôn nhắc nhở nhau: Hồ trơn ngang nhử dệt đan Thân mình cũng sướng như quan phủ Hoà i Hồ to ngang sấn dệt dà y Cũng bằng cha mẹ bắt đà y biển Аông. Dệt lĩnh trơn đã khó, dệt lĩnh hoa còn khó hơn. Ở mỗi khung dệt lĩnh hoa phải mắc thêm go hoa và  thêm một thợ cà i hoa. Họ phải ngồi trên khung dệt để kéo go hoa phối hợp với người dệt ngồi ở dưới. Lĩnh dệt xong mới chỉ là  hà ng mộc, việc nhuộm thâm cũng đòi hửi kử¹ thuật và  công phu. Lĩnh mộc trước hết phải đem chuội cho thật trắng, rồi nhuộm chà m. Sau đó mỗi ngà y phải nhuộm nước lá bà ng năm lần, trát bùn rồi phơi khô, cứ như thế trong bảy ngà y liửn.

Vậy là  tấm lĩnh đã trải qua 35 thâm 7 thổ. Nhưng thế vẫn chưa xong bởi muốn tăng độ bửn của sợi, phải đem hồ, rồi cuộn cả tấm lĩnh lại, lấy chà y gỗ ghè cho thật mửm, là m thế lĩnh mới đen bóng và  mửm mại. Lĩnh mộc vùng Bưởi thường được mang và o Huế, hay Sà i Gòn nhồi tía (nhuộm mà u tía) rồi mới đem bán. Người ta gọi đây là  lĩnh tía. Hiện nay, một và i gia đình thợ dệt lâu năm ở vùng Cầu Giấy, Bưởi đã nghiên cứu cải tiến khung dệt có khổ to hơn, dùng môtơ để thay thế việc kéo bằng tay.

Аặc biệt họ đã là m được máy cà i hoa khi dệt. Với khung dệt cải tiến, người thợ không cần dùng hai tay lao thoi như trước mà  chỉ dùng một tay giật dây cho thoi và o con chuột, còn tay kia dập khổ, nhịp độ vừa nhanh vừa đỡ tốn sức. Việc cải tiến nà y cho phép dệt được những tấm lĩnh khổ rộng hơn, trước kia khổ 45cm thì nay có thể rộng 80cm. Máy cà i hoa đặt trên nóc khung cử­i thay thế bớt hẳn một người ngồi kéo như ngà y xưa, năng suất lại tăng gấp 3-4 lần so với trước. Dù số người là m nghử cũ ở Bưởi không còn nhiửu nhưng họ đã cố gắng cải tiến trên cơ sở nghử tổ để dệt những mặt hà ng mới đủ sức cạnh tranh với thị trường./.