Gỡ “điểm nghẽn” lĩnh vực thư viện để phát triển trong bối cảnh chuyển đổi số

Hoạt động thư viện lan tỏa, phát triển văn hóa đọc

Trong bối cảnh chuyển đổi số, các thư viện tại Việt Nam hiện nay đang phát triển chuyển dần từ mô hình thư viện truyền thống sang xây dựng thư viện truyền thống kết hợp phát triển thư viện hiện đại, thư viện điện tử/ thư viện số. Hoạt động của hệ thống thư viện công cộng đã có nhiều đổi mới, nâng cao chất lượng để bảo đảm nhu cầu tiếp cận thông tin, tri thức, phát triển văn hóa đọc, phục vụ học tập suốt đời của người dân. Hàng loạt các dự án, chương trình, kế hoạch cụ thể của các địa phương đã được ban hành nhằm từng bước hoàn thiện việc ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số trong hoạt động thư viện.

“

Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia vừa được Tổng Bí thư Tô Lâm ký, ban hành đã nhấn mạnh chuyển đổi số đang là yếu tố quyết định phát triển của các quốc gia; là điều kiện tiên quyết, thời cơ tốt nhất để nước ta phát triển giàu mạnh, hùng cường trong kỷ nguyên mới - kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

Theo thống kê của Vụ Thư viện (Bộ VH-TT&DL), năm 2024 các thư viện đã luôn xác định xây dựng tài nguyên thông tin là một trong những nhiệm vụ trọng tâm quyết định chất lượng hoạt động của thư viện. Năm 2024, tổng số tài nguyên thông tin của Thư viện Quốc gia Việt Nam nhận được qua nguồn lưu chiểu và bổ sung là 93.847 bản, hệ thống thư viện công cộng là 670.712 bản. Công tác phục vụ người sử dụng thư viện đã có sự đổi mới với nhiều hình thức phục vụ sáng tạo, hiệu quả. Bên cạnh duy trì phục vụ dịch vụ thư viện truyền thống, các thư viện đã tăng cường phục vụ lưu động và phục vụ trực tuyến, truy cập từ xa nguồn tài liệu số hóa, cơ sở dữ liệu, sách, tạp chí điện tử phục vụ tài nguyên thông tin qua mạng Internet.

Các địa phương đã có nhiều cách làm hay, đổi mới hoạt động thư viện, có thành tích phục vụ hiệu quả phải kể đến Thành phố Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Cần Thơ... Các hoạt động với nhiều chủ đề phong phú, hình thức sinh hoạt đa dạng dành cho mọi đối tượng người sử dụng thư viện như: ứng dụng STEM, trải nghiệm sáng tạo cùng trí tuệ nhân tạo (AI), nét vẽ xanh, hè vui cùng thư viện, phim hoạt hình với trẻ thơ, đọc sách cùng bé và trò chơi tương tác... tiếp tục duy trì và phát triển. Hà Nội, Quảng Ninh, TP. Hồ Chí Minh, Đồng Tháp, Kiên Giang... là các địa phương đã có nhiều sáng tạo, đổi mới hình thức phục vụ, tăng cường các hoạt động trải nghiệm thu hút bạn đọc.

Tuy nhiên, bên cạnh những hoạt động đẩy mạnh phong trào đọc, lan tỏa văn hóa đọc trong cộng đồng, một số khó khăn, thách thức của hệ thống thư viện công cộng được chỉ ra. Nổi bật là cơ sở vật chất thư viện xuống cấp, hệ thống máy tính và các trang thiết bị chưa được trang bị đầy đủ, thay thế, nâng cấp thường xuyên. Kinh phí cấp cho các hoạt động còn gặp nhiều khó khăn, chưa đáp ứng yêu cầu của phát triển thư viện. Nhận thức về vai trò của thư viện đối với việc xây dựng môi trường văn hóa, thúc đẩy học tập suốt đời và phát triển văn hóa đọc tại một số địa phương còn hạn chế, nên chưa được quan tâm đúng mức cho đầu tư phát triển hoạt động thư viện.

Gỡ nút thắt phát triển văn hóa đọc trong bối cảnh chuyển đổi số

Vụ Thư viện cho rằng, để văn hóa đọc thực sự phát triển trong bối cảnh chuyển đổi số, tạo được sự lan tỏa rộng khắp trong cộng đồng, chúng ta cần quan tâm triển khai nhiều giải pháp. Trong đó có việc tiếp tục hoàn thiện hệ thống văn bản pháp quy, các chính sách cho hoạt động thư viện phát triển, tạo môi trường pháp lý mạnh mẽ, thuận lợi cho tổ chức các hoạt động thư viện gắn liền với việc ứng dụng công nghệ số, xây dựng, phát triển tài nguyên thông tin số, triển khai các sản phẩm dịch vụ mới trong thư viện, đáp ứng nhu cầu đọc của người sử dụng hiện đại.

Đồng thời tập trung hoàn thiện và phát triển hạ tầng số, dữ liệu số cho Thư viện Quốc gia Việt Nam, thư viện công cộng cấp tỉnh, thư viện có vai trò quan trọng. Định hướng phát triển Thư viện Quốc gia Việt Nam trở thành Thư viện số quốc gia là đầu mối tích hợp, chia sẻ dữ liệu số mang tính tập trung với các thư viện trong mạng lưới thư viện Việt Nam và quốc tế; các thư viện công cộng cấp tỉnh, thư viện có vai trò quan trọng có khả năng kết nối, tích hợp, liên thông dữ liệu với Thư viện Quốc gia bảo đảm cung ứng nguồn tài nguyên thông tin, đáp ứng nhu cầu của người sử dụng.

Xây dựng môi trường đọc thân thiện, bố trí thư viện có trụ sở riêng, các phòng phục vụ có không gian rộng; tổ chức không gian thư viện theo hướng mở, thiết kế tiện nghi, hiện đại ấn tượng, đa chức năng, đa dịch vụ và trải nghiệm, kết hợp nhiều dịch vụ hướng đến cộng đồng, hỗ trợ được chiến lược học tập của từng cá nhân và tập thể, có sự tương tác giữa các dịch vụ truyền thống và kỹ thuật số với người sử dụng, cũng như giữa nhân viên thư viện và người sử dụng, tạo sự thân thiện, thuận lợi cho người sử dụng đến thư viện để nghiên cứu, học tập, giải trí. Tăng cường các dịch vụ thông tin trực tuyến, truy cập từ xa nguồn tài liệu số hóa, cơ sở dữ liệu, sách, tạp chí điện tử, hỗ trợ người sử dụng có thể tiếp cận thông tin và các dịch vụ thư viện bất kể lúc nào, ở đâu, không phụ thuộc vào các yếu tố thời gian, không gian và địa điểm.

Ưu tiên đào tạo, bồi dưỡng, phát triển nguồn nhân lực có trình độ cao về nghiệp vụ thư viện, công nghệ thông tin, đa ngành, đa lĩnh vực, trở thành các “thủ thư số”, “thủ thư đa năng” có kỹ năng phục vụ nhu cầu đọc, kỹ năng số, kỹ năng tổ chức dữ liệu và triển khai dịch vụ số, kỹ năng quản lý hoạt động trong môi trường công nghệ hiện đại, kỹ năng mềm… Bên cạnh đó, tăng cường vai trò của nhân viên thư viện trong chuỗi giá trị nghiên cứu, triển khai, ứng dụng, làm chủ công nghệ mới áp dụng hiệu quả vào hoạt động thư viện.

Vụ Thư viện cũng cho rằng, chúng ta cần tiếp tục đẩy mạnh công tác xã hội hóa, vận động sự ủng hộ của xã hội để gia tăng nguồn tài nguyên thông tin, tạo môi trường đọc thuận lợi, phục vụ, hỗ trợ học tập suốt đời, thúc đẩy phong trào đọc trong nhân dân… Khuyến khích, kết nối, tạo điều kiện thuận lợi cho các cá nhân, tổ chức, doanh nghiệp trong nước và nước ngoài tham gia phát triển văn hóa đọc./.