Văn hóa Trà ng An trong đặt tên đường phố

Người ở các địa phương khác mới vử Hà  Nội không để ý đã đà nh, nhưng ngay cả người sinh sống đã lâu ở thủ đô cũng ít ai chú tâm tới cách đặt tên đường, phố nơi đây. Nói một cách vắn tắt thì phố phường Hà  Nội cũ (khu vực chưa mở rộng) được đặt theo từng cụm, mỗi cụm tương ứng với một thời, một triửu đại nhất định trong lịch sử­.

Ví dụ, có thể xem mạn quanh Hồ Gươm - trung tâm thủ đô - là  "khu vực" của nhà  Đinh và  Tiửn Lý. Аi vử hướng Cung Văn hóa Hữu nghị là  "địa phận" của nhà  Trần với các phố Trần Hưng Аạo, Trần Bình Trọng, Yết Kiêu, Dã Tượng, Аỗ Hà nh, Vũ Lợi.

Những phố phía hồ Tây được mang tên các văn nghệ sĩ nổi tiếng: Xuân Diệu, Аặng Thai Mai. Những phố mới mở thuộc quận Аống Аa lấy tên các nhà  văn hiện thực thời 1930-1945: Vũ Trọng Phụng, Nam Cao, Nguyên Hồng...

Tất nhiên, sự sắp xếp nà y chỉ là  tương đối. Tuy vậy, kể ra cũng thú vị khi mà , nếu đang ở phố Yết Kiêu, người ta có thể đoán biết rằng phố Dã Tượng cũng ở đâu đó gần nơi mình đứng. Như vậy, cách đặt tên đường phố của Hà  Nội có thể giúp một bộ phận dân chúng - chủ yếu là  những ai có sự quan tâm nhất định tới lịch sử­ - dễ tìm đường đi lối lại.

Quan trọng hơn là  nó cho thấy một tính toán tương đối khoa học và  rất có văn hóa của những người đứng đầu một thà nh phố.

Phố cổ Hà  Nội

Tản mạn vử lịch sử­ của sáng kiến đặt tên

Theo nhà  Hà  Nội học Nguyễn Vinh Phúc, trước khi bị thực dân Pháp chiếm đóng, thời xưa, phố phường Hà  Nội được đặt tên theo các dải đất hoặc công trình mà  phố đi qua, hoặc các sản vật mà  người phố đó buôn bán, ví dụ Hà ng Аiếu, Hà ng Аường, Hà ng Gà , Hà ng Mắm, Hà ng Muối... Phố Hà ng Ngang đông người Quảng Аông sinh sống nên được gọi là  phố Việt Аông (tên gọi khác của tỉnh Quảng Аông).

Việc lấy tên danh nhân để đặt cho đường phố là  một tập tục ở nhiửu nước châu à‚u như Anh, Pháp, Аức, Nga, và  Việt Nam tiếp nhận cách đặt tên đó từ chính quyửn thực dân Pháp.

Thời thuộc Pháp, dĩ nhiên các "danh nhân" được chính quyửn bảo hộ lấy tên để đặt cho đường phố Hà  Nội đửu là  người Pháp, như phố Paul Bert (Trà ng Tiửn ngà y nay). Phố Аinh Tiên Hoà ng ngà y trước mang tên Francois Garnier - viên đại úy đánh thà nh Hà  Nội và  bử mạng năm 1873. Tương tự, phố Ngô Quyửn có tên cũ là  Henri Rivière, hay phố Trần Hưng Аạo tên Pháp là  Gambetta...

Tháng 3/1945, Nhật đảo chính Pháp. Ngà y 20/7, bác sĩ Trần Văn Lai nhậm chức Аốc lý Hà  Nội. Tới ngà y 19/8 thì Cách mạng tháng Tám nổ ra ở thà nh phố, nên nhiệm kử³ của ông Trần Văn Lai kéo dà i chưa được một tháng.

Tuy nhiên, trong khoảng thời gian cực kử³ ngắn ngủi như vậy, chính quyửn Trần Văn Lai đã kịp thực hiện một công việc quan trọng cho Hà  thà nh: sử­a đổi và  hệ thống lại tên đường phố.

Việc đầu tiên là  Thị trưởng cho kéo đổ một loạt tượng đà i thực dân, như tượng "bà  đầm xòe" ở vườn hoa Cử­a Nam, tượng Sĩ Nông Công Thương ở vườn hoa Canh Nông (nay là  vườn hoa Lênin), tượng Toà n quyửn Paul Bert ở vườn hoa Paul Bert (vườn hoa Lý Thái Tổ ngà y nay).

Bên cạnh đó, chính quyửn của cụ Trần Văn Lai tiến hà nh thay hết những tên phố của Pháp để đổi thà nh tên các danh nhân Việt Nam. Và , chính ở đây, tầm nhìn và  tầm văn hóa của một nhân vật lịch sử­ - thị trưởng người Việt đầu tiên, người đầu tiên ký và o bản kiến nghị đòi hòa bình của Hà  Nội và o năm 1954 - đã thể hiện rõ.

Nét văn hóa của Hà  thà nh cũ...

Cụ Trần Văn Lai đặt tên đường theo nguyên tắc: Tên danh nhân lớn đặt cho phố lớn, phố chính, tên các danh nhân hoặc vùng đất liên quan thì đặt cho các phố thứ, phố xương cá. Ví dụ, Trần Hưng Аạo là  phố chính thì có một loạt phố nối và o mang tên Trần Bình Trọng, Yết Kiêu, Dã Tượng, rồi các ngõ Vạn Kiếp, Tức Mạc.

Phố chính Lê Thái Tổ nối với các phố thứ Lê Lai, Lê Thạch, Аinh Lễ - những viên tướng tà i của vua Lê xưa. Mạn sông Hồng vinh danh các tướng thủy chiến nổi tiếng đời Trần: Trần Quang Khải, Trần Nhật Duật, Nguyễn Khoái.

Cách đặt tên đường phố của Thị trưởng Trần Văn Lai không chỉ thể hiện tầm văn hóa của chính quyửn, nó còn là  một sáng kiến độc đáo ít nơi có. Ngay ở một đô thị lớn và  hiện đại như TP HCM hiện nay, các đường cũng được đặt tên... không theo một quy tắc nà o, xét trên phương diện sử­ học. Chẳng hạn, Аinh Tiên Hoà ng có thể nối với Võ Thị Sáu, cũng như Hai Bà  Trưng đâm thẳng và o Lê Lợi.

Tầm nhìn của cụ Trần Văn Lai thật đáng nể, khi cách đặt tên có tính khoa học của cụ khiến đường phố ở Hà  Nội được hệ thống lại, những tên phố chính thì giữ ổn định, như chúng ta vẫn dùng cho đến nay. Nhà  văn Tô Hoà i cho biết, hầu hết tên đường và  phố Hà  Nội đửu do cụ Trần Văn Lai đặt. Cụ cũng là  người định tên gọi "Quảng trường Ba Аình" cho khoảng đất rất đẹp trước Phủ Toà n quyửn mà  nay là  Phủ Chủ tịch.

... để Hà  thà nh bây giử tiếp nhận

Theo nhà  Hà  Nội học Nguyễn Vinh Phúc, trong việc đổi hoặc đặt tên mới cho đường phố hiện nay, Sở Văn hóa - Thông tin thà nh phố có thà nh lập một hội đồng tư vấn riêng để tham khảo ý kiến, gồm nhiửu nhà  sử­ học, Hà  Nội học tên tuổi. Có lẽ vì vậy mà  công việc nà y đang dần đi và o quy củ hơn, sau một khoảng thời gian rơi và o tình trạng lộn xộn, "có phố mới mở, thích tên gì thì đặt tên ấy, thích đổi tên thế nà o thì đổi, không hửi ý kiến ai cả". (Vì sự "thoải mái" đó nên mới có chuyện đường Lê Duẩn tiếp giáp phố Nguyễn Khuyến như ngà y nay).

Cách là m khi xưa của cụ Trần Văn Lai giử đang được Hội đồng tư vấn đặt tên đường phố của Hà  Nội thực hiện theo: Các phố mới của thủ đô được đặt tên theo một cụm có ý đồ khá rõ, ví dụ loạt "phố nhà  văn" ở quận Аống Аa - Thanh Xuân, gồm Nam Cao, Nguyên Hồng, Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Tuân, Nguyễn Huy Tưởng...; "phố văn nghệ sĩ" Văn Cao, Аặng Thai Mai, Tô Ngọc Vân...; phố "tướng quân đội" Vương Thừa Vũ, Nguyễn Ngọc Nại, Lê Trọng Tấn, Hoà ng Văn Thái...

Ngay cả đoạn phố nhử Vũ Thạnh, mới có tên cách đây chưa lâu, cũng được xếp một cách hữu ý bên phố Hà o Nam: Trại Hà o Nam và o thế kỷ 17 là  nơi ở của nhà  sư phạm nổi tiếng - Thám hoa Vũ Thạnh.

Hà  Nội nay đã mở rộng gấp 3,5 lần, số lượng đường phố sẽ tăng ít nhất là  gấp đôi, đòi hửi một sự sắp xếp, hệ thống lại và  đặt mới rất nhiửu tên gọi hà nh chính. à”ng Nguyễn Vinh Phúc khẳng định: "Tên thì không thiếu. Chúng ta đâu có thiếu danh nhân, nhà  văn hóa, anh hùng cách mạng... Vấn đử chỉ là  đặt thế nà o cho hợp lý".

Một khi tên đã đặt sai thì việc sử­a chữa sẽ rất khó, gây phiửn phức cho dân và  tốn kém cho ngân sách Nhà  nước. Vì thế, việc chọn tên cho đường phố luôn cần được là m nghiêm túc, có tính toán ngay từ đầu, tốt nhất là  có sự tư vấn của các chuyên gia - như những gì chính quyửn thủ đô đang thực hiện.

Аặt sang một bên những hạn chế, sai lầm hay thiếu sót mà  chính quyửn có thể mắc phải (và  đã mắc không ít trong năm qua), chúng ta có thể thấy Hà  Nội - cả xưa và  nay - đã thể hiện một nét văn hóa độc đáo trong một chuyện không hử nhử: đặt tên đường phố.