Từ việc phiên âm dịch nghĩa chữ Hán Nôm tại các di tích Hà  Nội

Giữ gìn, phát huy các tư liệu quý báu đó, đồng thời giúp những thế hệ hôm nay cũng như mai sau có thể nhận biết và  hiểu được sâu sắc những thông điệp ẩn chứa trong đó của ông cha, đó là  yêu cầu và  trách nhiệm của những người là m công tác quản lý, nghiên cứu.

Sau bao phen thiên tai, địch họa, những thăng trầm của lịch sử­, các tư liệu bị mất mát khá nhiửu. Một số may mắn còn lại thì thường bị cái nạn sao chép lẫn lộn hoặc bị sử­a chữa, cắt xén, thêm bớt... gây nên tình trạng "râu ông, cằm bà ". Nghi vấn nguồn gốc, tác giả diễn ra khá phổ biến, đến nỗi có nhiửu sách ngà y nay khó mà  xác định được phần văn bản. Những tác phẩm khắc đá ở các di tích còn lại đến ngà y nay cũng đã bị lớp bụi thời gian bao phủ, rêu phong, mưa nắng bà o mòn. àến như những tấm bia tiến sĩ Văn Miếu - Quốc Tử­ Giám tuy được bảo vệ, gìn giữ công phu đến thế, nhưng nếu không có đợt in dập của Trường Viễn àông Bác Cổ và  lần in dập sau nà y của Sở Văn hóa - Thông tin Hà  Nội (nay là  Sở Văn hóa, Thể thao và  Du lịch Hà  Nội) thì hiện nay cũng khó mà  đọc trực tiếp hết được những chữ mử, nét mử trên mặt bia đá đó. Câu đối, hoà nh phi đại tự cũng không tránh khửi tình trạng nêu trên, trong đó, những bản chữ khắc trên gỗ quý ít biến dạng hơn là  các phần đắp bằng vữa trên tường thường bị bong lở, mất nét, mất chữ.

Trước tình hình ấy, những năm trước, Sở Văn hóa, Thể thao và  Du lịch Hà  Nội đã sớm nắm bắt và  đử ra nhiệm vụ tiến hà nh thống kê, điửu tra để biết khối lượng thư tịch cổ hiện có ở các di tích đình, đửn, chùa, miếu mạo... đồng thời, vừa tổ chức phiên âm dịch nghĩa các tà i liệu khối vuông đó sang tiếng Việt hiện đại. Chủ trương nêu trên là  hoà n toà n đúng đắn, kịp thời, được dư luận và  nhân dân Thủ đô hoan nghênh ủng hộ. Công việc thật phức tạp, công phu và  không kém phần gian khổ, từ đó mới thấy được ý nghĩa xã hội sâu xa, giúp Hà  Nội thu vử một kho tà ng tư liệu nhân văn quý giá của các bậc tiửn nhân để lại. Bên cạnh đó, lãnh đạo thà nh phố cũng đã cho là m thử­ nghiệm việc chuyển dịch các chữ Hán Nôm, khối chữ vuông, một thứ chữ mà  số người biết và  dịch giửi không nhiửu, sang tiếng Việt để khắc lưu trên đá, nhằm phục vụ rộng rãi các đối tượng khi đến tham quan tìm hiểu di tích. Công việc thí điểm nà y được thực hiện ở đửn Ngọc Sơn, một di tích đặc biệt của Thủ đô Hà  Nội. Khi đọc những câu đối ở đửn Ngọc Sơn như: Vũ lược luyện hùng binh, lục thủy nghìn thu ghi sử­ Việt/ Văn tà i mưu thượng tướng, Bạch àằng một trận thắng quân Nguyên hay khi đọc các bức hoà nh phi Long môn, Bảng hổ, dường như ta cảm thấy đâu đây dư âm của những thời đã qua, hà o khí của tiửn nhân vẫn âm thầm vọng vử từ trong lòng đất, ấm áp mái ngói, bử cây, đậm đà  nghiên đà i, bút tháp, biểu tượng những tinh anh của dân tộc. Phiên âm dịch nghĩa các tà i liệu Hán Nôm, những tư liệu bất động cũng là  một trong những ngả đường tìm vử quá khứ của lịch sử­ dân tộc.

Việc phiên âm dịch nghĩa các tư liệu Hán Nôm ở các di tích nói chung, ở đửn Ngọc Sơn nói riêng là  việc là m cần thiết vì qua đó, chúng ta cố gắng phục sinh lại một phần quá khứ, hoà n nguyên lại đời sống tinh thần của cha ông, hiểu được những "viên ngọc quý" của truyửn thống để giữ lại cái tinh hoa cho hôm nay và  mai sau. Chủ trương là m việc nà y có thể coi là  một sáng kiến hay. Sáng kiến không phải ở chỗ phát hiện ra cái mới mà  ở chỗ lần đầu đưa ra cách là m để giải mã trực tiếp những thông điệp ẩn chứa trong các di tích mang lại những nhận thức trực quan đối với du khách đến di tích. Công việc thử­ nghiệm nêu trên đến nay đã trải qua một số năm tháng và  cũng đã có những ý kiến khác nhau. Trước đó, đã có những hội nghị bà n vử lý luận dịch thuật, đặc biệt là  dịch Hán Nôm. Thế nhưng, dường như chưa có một lý luận cụ thể nà o cho việc dịch các hoà nh phi loại từ hai chữ đến 11 chữ, là  các đại tự, câu đối thường có ở các di tích đình, đửn, chùa ở Việt Nam. Cùng với khó khăn ấy, việc dịch để khắc đá như ở đửn Ngọc Sơn (Hà  Nội) còn gặp phải một việc khó là  phải chọn chữ sao cho thật gọn, sáng nghĩa để thích hợp được với một kích cỡ hạn hẹp khi khắc chữ và  chỉ dịch nghĩa để khắc chữ hay phải có cả phần chú thích. Mặc dù các tư liệu Hán Nôm ở đửn Ngọc Sơn đã được công bố hai lần, nhưng có lẽ vẫn cần thiết phải tiếp tục hoà n thiện. Chúng tôi thấy trước hết phải xem xét lại phần văn bản bởi vì câu đối, hoà nh phi đắp vữa ở Ngọc Sơn đã qua nhiửu lần quét lại vôi có thể bị mử nét, mất nét chăng? Bởi vậy, trước khi dịch hãy cứ xác định cho chuẩn xác vị trí, câu chữ được bà i trí như hiện nay đã đích thực hay chưa và  cần xác định văn bản vì việc dịch thuật ở các di tích đặc biệt là  không thể đơn giản.

Cùng với việc xem xét lại các bản gốc và  bản dịch, cần có phương pháp dịch cho các loại hình đặc biệt nà y. Chẳng hạn, dịch thuật chữ Hán ở các di tích có cần dựa và o phạm trù lịch sử­ không? Nếu như vậy thì phải tìm phương tiện ngôn ngữ đặc trưng như thế nà o để lời dịch vừa bảo đảm ý nghĩa lịch sử­, vừa bảo đảm được ý nghĩa thực của đối tượng thông tin. Là m thế nà o để lời dịch thuộc hệ thống tiếng Việt hiện đại mà  biểu đạt được ý nghĩa của hệ thống chữ Hán khối vuông và  âm Hán Việt cổ? Nếu không như vậy thì lời dịch sẽ xa rời tính lịch sử­ mà  chính yếu tố đó đã là m xuất hiện các mối liên hệ giữa thời đại và  hệ thống ngôn ngữ đương đại. Chính vì vậy, việc nà y cần một phương pháp thống nhất chung cho dịch thuật ở các di tích, đúc kết thà nh các nguyên tắc, lý luận. Việc khắc trên đá tuy có ý nghĩa thực tiễn là  phục vụ trực tiếp và  phổ cập đối với khách tham quan di tích, nhưng cũng có mặt hạn chế là  không phục vụ được các đối tượng ở xa di tích một cách rộng hơn, toà n diện hơn. Thực tế, việc dịch và  gắn biển đá ở đửn Ngọc Sơn cho thấy có những bà i văn bia của Nguyễn Siêu, bà i minh vử đà i nghiên, tháp bút quá dà i thì là m sao khắc nổi.

Việc dịch chữ Hán Nôm ở đửn Ngọc Sơn gần đây mới chỉ là  thí điểm, còn có một số di tích lớn khác ở Hà  Nội mà  hằng năm có hà ng nghìn lượt khách tham quan có nhu cầu tìm hiểu như: Văn Miếu - Quốc Tử­ Giám, đửn Trấn Vũ bên Hồ Tây, Thà nh Cổ Loa, chùa Thầy, chùa Tây Phương, chùa Hương... chứa đựng những kho tư liệu Hán Nôm phong phú với biết bao giá trị tinh thần, văn hóa của tiửn nhân. Theo chúng tôi, đã đến lúc cần có cách thức để chuyển tải những thông điệp của quá khứ, đưa các giá trị văn hóa Thăng Long - Hà  Nội nghìn năm đến với nhân dân và  bạn bè quốc tế, giúp họ nhận thức và  hiểu biết một cách đầy đủ hơn. Là m được như vậy sẽ giúp cho các di tích gần hơn với thế hệ hiện sinh và  mở được lối tương thông giữa quá khứ, hiện tại và  tương lai.