Từ làng nghề tứ Trấn đến phố nghề Thăng Long

Vừa thâu nhận vừa lan toả, văn hoá Thăng Long không ngừng được tô điểm. Và Sơn Nam thượng cùng xứ Đoà i xưa, nay là Hà Tây vẫn luôn cùng Thăng Long song hà nh trên những bước đường văn hoá. Hà Tây vẫn thường trao và nhận cùng Thăng Long bao hiửn tà i, nghử khéo, nghệ thuật và thi ca.

Kử bên Thăng Long - Hà Nội, Hà Tây không chỉ là nơi có nhiửu phong cảnh đẹp, nhiửu lễ hội, nhiửu sinh hoạt văn hoá dân gian đặc sắc và có nhiửu là ng vui chơi, là ng ca hát nức tiếng cả nước mà còn là đất trăm nghử. Các nghử có nguồn gốc từ quê hương Hà Tây đã thâm nhập đất Thăng Long - Đông Đô - Hà Nội - một trung tâm văn hoá lâu đời và tiêu biểu của văn hoá người Việt ở đồng bằng Bắc bộ.

Sức hút của Thăng Long - Đông Đô - Hà Nội đối với các là ng nghử Hà Tây là nơi có hà ng trăm nghử khéo và là một trong những tỉnh có nhiửu nghử, nhiửu là ng nghử cổ truyửn nhất trong cả nước. Hơn nữa, có rất nhiửu mặt hà ng của Hà Tây thuộc loại hà ng tinh xảo, giá thà nh cao không phù hợp với nhu cầu của người nông dân nghèo trong khu vực. Nhu cầu vử thị trường đã khiến cho những người là m nghử thủ công mử¹ nghệ trên đất Hà Tây tìm ra Thăng Long để là m ăn.Thăng Long - Đông Đô - Hà Nội có nhiửu lợi thế trong việc quy tụ các là ng nghử. Trước hết đây là chốn hội thủy tức là nơi tập trung của các đường nước, là điửu kiện vô cùng thuận lợi cho giao thông - giao thương. Đây là một điửu khá quan trọng cho việc mua bán, chuyên chở, tập kết, nguyên - vật liệu cũng như các sản phẩm của các là ng nghử truyửn thống. Giao thông, giao thương trên sông nước thuận lợi cũng tức là sản phẩm được lưu truyửn nhanh chóng trong thị trường rộng rãi. Đó là chưa nói tới sự thuận lợi của sông nước đối với một số nghử cổ truyửn trong quá trình sản xuất phải cần có nhiửu nước (giấy, sơn mà i, nhuộm, gốm).

Thăng Long - Hà Nội là nơi đông dân, dân phần đông là dân buôn bán hoặc quan lại, người là m nghử thủ công nên họ khá sà nh điệu trong việc chơi và mua sắm và nói chung họ có thị hiếu khá cao. Nơi đây do vậy là thị trường lớn, có nhu cầu tiêu thụ sản phẩm cao. Ta cũng biết từ rất sớm Thăng Long đã có hệ thống các chợ là nơi mua bán trao đổi trung chuyển nguyên vật liệu, sản phẩm cuả các là ng nghử, phố nghử Hà Nội cũng như của tất cả các miửn quê có quan hệ buôn bán với Thăng Long. Có lẽ cũng không có một nước nà o trên thế giới mà thủ đô lại có những con phố, những dãy phố có tên gọi chỉ một nơi bán một mặt hà ng như ở Hà Nội. Mỗi một chữ hà ng trong một tên phố đã xác định địa điểm tập kết nguyên vật liệu hay sản phẩm của một mặt hà ng nà o đó. Chính đặc điểm nổi bật của Thăng Long như vậy đã quy định cho kiến trúc nhà ở dân dụng của cả kinh đô nà y. Và trong con mắt của dân tứ chiếng thì Hà Nội chính là một cái chợ khổng lồ được gọi bằng cái tên là Kẻ Chợ. Tôi nghĩ rằng chắc các nhà nghiên cứu và quy hoạch khu phố cổ nói riêng, các nhà quy hoạch thủ đô nói chung sẽ không quên đặc điểm nà y.

Ngoà i những khu phố hay chợ còn phải kể đến các chợ ở bến sông, bến đò nhộn nhịp trên bến dưới thuyửn kẻ mua người bán suốt quanh năm.

Với những điửu kiện như vậy, Thăng Long - Đông Đô - Hà Nội là nơi tiêu thụ lớn, là nơi sà ng lọc thử thách các sản phẩm thủ công mử¹ nghệ truyửn thống. Đó cũng chính là sức hút lớn của Thăng Long - Đông Đô - Hà Nội.

Từ là ng nghử Hà Tây đến phố nghử Hà Nội Hà Tây là tỉnh có nhiửu là ng nghử nổi tiếng cả nước. Sản phẩm của các là ng nghử cổ truyửn của Hà Tây cũng đã có mặt ở Thăng Long từ rất sớm. Theo nghiên cứu của Nguyễn Thừa Hỷ thì hai thế kỷ XVII và XVIII, với cuộc di cư của các thợ thủ công từ các là ng chuyên nghiệp thuộc các trấn lân cận vử hà nh nghử tại Kẻ Chợ, số lượng các tiểu chủ - thương nhân ở đây đột ngột tăng lên (Thăng Long - Hà Nội thế kỷ XVII - XVIII - XIX. Hội Sử học Việt Nam, Hà Nội, 1993, tr.140).Theo tôi, người thợ thủ công Hà Tây nói riêng, thợ tứ trấn nói chung trên hà nh trình hội nhập với Thăng Long thường là theo các bước sau: Bán hà ng - Mở xưởng - Lập là ng, lập phố.

Bán hà ng là bước mở đầu của mỗi là ng nghử thủ công truyửn thống. Đưa hà ng ra Kinh bán là nhằm hội nhập, thử sức trong một thị trường mới vừa rộng lớn, vừa khó khăn đòi hửi sự vươn lên rất lớn của mỗi phường buôn, hay mỗi là ng nghử. Ngay từ rất sớm ta đã thấy có các mặt hà ng thủ công, mử¹ nghệ của Hà Tây được lưu thông trên thị trường Thăng Long - Hà Nội. Chỉ tính riêng mặt hà ng dệt được mang tới từ La Cả, La Khê, Đại Mỗ, Vạn Phúc... cũng đã thấy được hà ng hóa Hà Tây đã chiếm lĩnh thị trường Hà Nội như thế nà o.

Từ việc bán hà ng, những người thợ thủ công Hà Tây đã tính không cần đem nguyên vật liệu từ Kinh vử quê mình nữa, cũng không phải đem hà ng hóa, sản phẩm từ là ng quê mình ra Kinh nữa, mà họ là m nghử và bán hà ng ngay tại Kinh đô. Nhiửu xưởng được mở ra, ngay tại kinh đô, hoặc các vùng ven đô. Việc mở những xưởng ngay tại kinh đô có ảnh hưởng nhất định trong việc thúc đẩy sự phát triển của nghử thủ công cổ truyửn ở Thăng Long. ở đây ta thấy manh nha của kinh tế hà ng hóa. Vừa sản xuất vừa bán sản phẩm, quan hệ của những nhóm người là m nghử thủ công vừa là quan hệ trong phường và giữa phường nà y với phường kia (trong buôn bán), vừa là quan hệ trong cùng một hiệp hay giữa hiệp nà y với các hiệp khác (trong sản xuất). Điửu nà y khiến cho quan hệ của những người dân xa quê là m ăn sinh sống trên xứ người vừa đa dạng vừa gắn bó.

Từ chỗ Thăng Long Hà Nội chỉ là nơi bán hà ng, có thể theo các phiên chợ có bán các mặt hà ng, thời gian lưu lại kinh không nhiửu, quan hệ giữa những người cùng đến đây là phường hội, theo kiểu buôn có bạn bán có phường; đến khi đặt xưởng mở lò ngay tại Kinh, quan hệ thêm gắn bó qua các tổ chức phường hiệp, nghử cổ truyửn Hà Tây đã thâm nhập và o Thăng Long trong một diện mới.

Nhưng không chỉ dừng lại ở đó, những người thợ thủ công Hà Tây đã tính đến chuyện lập là ng ở Kinh và cùng định cư sinh sống lâu dà i tại Thăng Long. Đến khi ấy, quan hệ giữa những người là m nghử còn sâu sắc hơn nữa, trong mối quan hệ văn hoá. Những người thợ thủ công quần tụ bên nhau, là m thà nh các là ng, các phố nghử. Tại đây họ đã cùng nhau xây dựng những nhà thử tổ nghử (thường cũng là vị thà nh hoà ng là ng họ ở bản quán), rước chân nhang từ nơi quê nhà vử Kinh để thử vọng tổ nghử. Việc thử cúng tổ nghử cũng gắn liửn với việc tổ chức các lễ hội, các sinh hoạt văn hoá dân gian đặc sắc. Lại có những phố nghử tổ chức thường xuyên việc rước xách từ là ng quê cũ ra Kinh, mà dân phường thêu ở phố Yên Thái (có gốc từ là ng Quất Động, Thường Tín) là một ví dụ khá tiêu biểu.

13 nghử thủ công Hà Tây trên đất Thăng Long - Hà Nội

Theo các nhà nghiên cứu thì tại Hà Nội đã có các nghử thủ công sau có nguồn gốc từ Hà Tây. Đó là các nghử sau:Nghử thêu gốc ở các là ng Quất Động, Hướng Dương, Đà o Xá, huyện Thường Tín. Nghử thêu do cụ Lê Công Hà nh sáng lập khoảng năm 1650. Nơi cư trú của các nghệ nhân thêu là các thôn Tự Tháp, Yên Thái. Nay là khu vực phố Yên Thái, và cuối phố Hà ng Trống. Tại số 2A Yên Thái còn di tích Tú Đình thị là gian bán hà ng của thợ thêu thưở xưa.

Nghử là m lọng gốc ở thôn Đà o Xá, huyện Thường Tín cũng do cụ Lê Công Hà nh sáng lập. Nơi cư trú của người là m lọng là thôn Khánh Thuửµ Hữu, Vĩnh Xương, xung quanh khu vực hồ Hoà n Kiếm hiện nay.

Nghử mộc, đồ gỗ: gốc ở là ng Liễu Viên (là ng nà y còn nổi tiếng có nhiửu con gái đẹp), là ng Phượng Dực, huyện Thường Tín. Nghử nà y bắt đầu có từ cuối thế kỷ XVIII. Dân là ng mộc cư trú tại Trang Lâu mà nay là khu vực phố Lò Sũ.

Nghử tiện có nguồn gốc là ng Nhị Khê, huyện Thường Tín do cụ Đoà n Tà i. sáng lập và o thế kỷ XVIII. Dân nghử tụ họp quanh các khu phố Tả Khánh Thuửµ, Hà ng Tiện, Tô Tịch. Nay là các phố Hà ng Hà nh, Hà ng Gai, Tô Tịch Giử đây ở số nhà 11 Hà ng Hà nh còn có Nhị Khê vọng từ thử tổ nghử.

Nghử sơn có gốc ở các là ng Bình Vọng, Hà Vử¹, huyện Thường Tín. Nghử nà y do cụ Trần Lô lập nên và o thế kỷ XIX. Xưa dân nghử sơn cư trú tại phố Cổ Vũ. Nam Ngư, nay thuộc phố Hà ng Hòm. Nay còn miếu thử Tổ nghử vẽ sơn là Trần Lô.

Nghử chạm khảm có gốc ở là ng Chuyên Mử¹, huyện Phú Xuyên, do Nguyễn Kim sáng lập ra và o khoảng thế kỷ XIX (nhưng theo thần tích ở Chuyên Mử¹ thì nghử khảm do cụ Trương Công Thà nh thời Lý sáng lập). Người là m nghử khảm cư trú tại là ng Cựu Lâu (nay là phố Hà ng Khay).

Nghử là m bồ có gốc từ các là ng Ngọc Trục, Đại Mỗ, huyện Hoà i Đức. Người là m nghử tụ họp ở phố Xuân Hoa mà nay là Hà ng Bồ.

Nghử là m nón xuất phát từ là ng Chuông (Phương Trung), huyện Thanh Oai, Nay khu vực Hà ng Nón chính là nơi tụ tập của người là m nón xưa.

Nghử là m quạt chính gốc là ng Vác(Canh Hoạch), huyện Thanh Oai. Ngoà i nổi tiếng vử nghử là m quạt, là ng Vác còn nổi tiếng bởi là ng sinh ra hai vị Trạng nguyên, cũng là hai cậu cháu với nhau. Nơi cư trú của người là m quạt ở Hà ng Quạt, Lương Văn Can. Nay còn di tíchXuân Phiến thị ở số 4 Hà ng Quạt.

Nghử rèn có gốc từ là ng Đơ, thị xã Hà Đông. Nghử rèn tập trung ở khu Đồng Xuân “ Bắc Qua.

Nghử may áo dà i có gốc ở là ng Trạch Xá, xã Hòa Lâm, huyện ứng Hòa, được lập ra từ đầu thế kỷ XX. Thợ may áo dà i tụ hội quanh khu vực phố Cầu Gỗ, Lương Văn Can. Những người thợ may áo dà i có nguồn gốc từ Trạch Xá đửu lấy tên cửa hiệu bắt đầu bằng chữ Trạch.

Nghử là m giò chả bắt nguồn từ là ng Æ¯ớc Lễ, huyện Thanh Oai, Hà Tây. Những người là m nghử giò chả tập trung ở khu phố Lê Văn Hưu, Lý Quốc Sư hiện nay.

Nghử là m ảnh là một nghử mới mẻ ở Việt Nam. Là ng nghử nhiếp ảnh duy nhất nước ta là là ng Lai Xá, xã Kim Chung, huyện Hoà i Đức. Nghử do cụ Nguyễn Đình Khánh (Nguyễn Văn Xuân ) sáng lập đầu thế kỷ XX. Các hiệu ảnh gia truyửn ở Hà Nội đửu tôn vinh tổ nghử và hà ng năm lại vử Lai Xá để giỗ tổ nghử.

Tìm hiểu nghiên cứu vử các là ng nghử Hà Tây nói riêng, các là ng nghử khắp nơi có mặt tại Thăng Long nói chung, cũng như diễn biến, sự phát triển của nó trong lịch sử không chỉ có ý nghĩa như một nghiên cứu hồi cố, đi sâu và o việc biểu dương ca ngợi cái đẹp, cái dụng công công phu của nghử cổ truyửn mà còn là m cơ sở khoa học cho việc hoạch định các chính sách phát triển kinh tế xã hội cho thủ đô và các tỉnh xung quanh Hà Nội. Hiểu sâu vử nghử truyửn thống cũng là tìm hướng giải quyết mối quan hệ hà i hòa và tác động qua lại tích cực giữa công nghiệp và nông nghiệp, giữa thà nh thị và nông thôn, giữa truyửn thống và hiện đại...

Tìm hiểu mọi khía cạnh của là ng nghử, phố nghử ở Thăng Long - Hà Nội là đã tìm hiểu vử văn hoá, xã hội của một Hà Nội cổ, là m cơ sở cho việc xây dựng và phát triển thủ đô ngà n năm văn hiến của chúng ta.