Thổ cẩm cộng đồng Bahnar “ Vốn quý còn đâu?

Nỗi niửm nghệ nhân bên khung dệt...

Từ bao đời nay, nghử dệt thổ cẩm của cộng đồng Bahnar được xem là  một trong những tiêu chí quan trọng để đánh giá cái đẹp, cái tốt của từng phụ nữ trong là ng. Theo nghệ nhân A Yol, là ng à”h, xã Kong Lơng Khơng, huyện Kbang: Con gái Bahnar ngoà i công việc nương rẫy, việc nhà  còn phải biết dệt nên những tấm thổ cẩm đẹp mới bắt được người chồng ưng bụng..

Những tấm thổ cẩm dệt nên mang đầy đủ hoa văn, mà u sắc đặc trưng của từng cộng đồng. Аối với già  J™ram, một nghệ nhân chỉnh chiêng, kể khan và  hơmoon tại là ng à”h, xã Kong Lơng Khơng, huyện Kbang: Chỉ cần nhìn và o trang phục thổ cẩm mặc trên người nà o, dân trong là ng cũng đã phần nà o biết người ấy có cái bụng tốt hay xấu, tính tình nóng nảy hay hiửn là nh..

Аể dệt nên một tấm thổ cẩm Bahnar theo đúng truyửn thống là  cả một quá trình công phu đòi hửi sự kiên trì của người phụ nữ bên khung dệt. Nhớ mãi cảm xúc trong những ngà y đầu tập bước chân và o khung dệt, nghệ nhân A Yol bộc bạch: Lúc đó con gái trong là ng tôi chỉ dùng những sợi bông ê-muôn thường được trồng rất nhiửu trên nương rẫy, xen kẽ với lúa để dệt. Gần một mùa rẫy sau, những quả bông già  bắt đầu rụng xuống sẽ được hái phơi khô. Sau giai đoạn pơtăh “ tức là  tách bông và  hạt ra, các cô gái Bahnar bắt đầu vếch kpair “ hay là  cán bông tơi mịn ra đồng thời sử­ dụng 1 thanh gỗ along lơ liếh để quấn và  kéo bông thà nh sợi duinnon.

Nỗi niửm nghệ nhân A Yol bên khung dệt

Cũng theo A Yol, việc nhuộm mà u cho từng sợi bông là  giai đoạn khó nhất. Cộng đồng Bahnar thường sử­ dụng vử ốc, rễ lá của các loại cây rừng là m nguyên liệu nên mà u sắc của từng sợi bông duinnon rất tươi, bửn. Tuy nhiên để chế ra thuốc nhuộm không hử đơn giản, muốn có mà u đử, phải lấy vôi ốc (vử ốc được đốt trên cây lồ ô, đốt đến khi nà o vử ốc tơi ra thà nh bột) đem trộn với rễ cây nhầu, còn gọi là  along nhâu; mà u đen từ lá cây chà m, cây tơrum...

Có lẽ vì thế, mặc dù muốn dệt nên một tấm thổ cẩm cần rất nhiửu thời gian, công sức nhưng qua bà n tay khéo léo của người phụ nữ Bahnar, những tấm thổ cẩm mang đậm bản sắc của riêng cộng đồng, được điểm tô bằng hoa văn hình học thuần khiết từ bao đời nay là  nguồn vốn quý văn hoá, thể hiện sinh động đời sống sinh hoạt. Song, trước những biến động của thị trường, nghử dệt truyửn thống cộng đồng Bahnar tỉnh Gia Lai đang dần dần mai một...

Thổ cẩm Bahnar còn đâu vốn quý?

Khi vẻ đẹp đã được khẳng định, thổ cẩm truyửn thống cộng đồng Bahnar không chỉ quẩn quanh trong đời sống sinh hoạt gia đình, buôn là ng mà  được người tiêu dùng trong và  ngoà i nước biết đến. Tuy nhiên, với tác động của thị trường, nguồn chất liệu truyửn thống không thể đáp ứng nhu cầu khi thổ cẩm trở thà nh một mặt hà ng. Người dệt thổ cẩm Bahnar đà nh từng bước thay đổi dần chất liệu khi dệt. Vẻ đẹp thuần tuý của thổ cẩm Bahnar đang dần mất đi bản sắc vốn có.

Là  một trong hai nghệ nhân truyửn dạy nghử dệt ở là ng Plei Grõih 2, xã Glar, huyện Аăk Аoa, nghệ nhân M™Lôp trăn trở: để dệt nên một tấm dệt thổ cẩm, không đơn giản chỉ là  ngồi dệt, mà  còn thể hiện bản sắc của cả một cộng đồng, là  truyửn thống được giữ gìn qua nhiửu thế hệ. Trước đây, tôi không chỉ được học vử cách dệt mà  còn được dạy cả cách trồng bông, se sợi, cách nhuộm mà u như thế nà o cho bửn đẹp. Tôi muốn những cô gái Bahnar sau nà y cũng được học để dệt nên những tấm thổ cẩm có giá trị và  để giữ gìn cách dệt truyửn thống.

Công đoạn quay tơ bông ê-muôn sẽ không còn nữa?

Cũng theo nghệ nhân M™Lôp, hiện nay, do không trồng được bông lấy sợi, không có thời gian tìm nguyên liệu để nhuộm sợi, các chị em buộc phải tìm chất liệu khác để thay thế là  len công nghiệp và  chỉ mà u để dệt. Chính vì vậy, thổ cẩm không còn đẹp, bửn mà u nữa. Những sản phẩm dệt bằng len, chỉ mà u không được bửn, chỉ dùng và i lần đã bạc mà u, là m giảm đi giá trị và  bản sắc vốn có của thổ cẩm.

Thổ cẩm Bahnar từng bước thị trường hoá...

Mặc dù sử­ dụng len công nghiệp, chỉ mà u là  nguyên liệu chính để dệt thổ cẩm nhưng dưới bà n tay khéo léo, người phụ nữ cộng đồng Bahnar vẫn tạo ra được những sản phẩm tinh tế vử mà u sắc, sáng tạo vử mặt hoa văn, dấu ấn riêng của dân tộc. Song, trước tác động của kinh tế thị trường, thổ cẩm Bahnar giử đã không còn giữ được bản chất vốn có mà  đang chạy theo thị hiếu người tiêu dùng.

Chị Аinh Thị Hoet, là ng à”h, xã Kong Lơng Khơng, huyện Kbang tâm sự: Lúc còn là  một thiếu nữ, tôi thường ngồi và o khung dệt những lúc rảnh rỗi, ngồi se bông dệt vải, là m cẩn thận tỉ mỉ từng công đoạn... Аây là  giây phút thư giãn sau những ngà y là m việc mệt nhọc.

Các nghệ nhân dệt thổ cẩm tại Kong Lơng Khơng, huyện Kbang, tỉnh Gia Lai.

Nhưng bây giử, hình ảnh người phụ nữ ngồi tách bông, se sợi, nhuộm chỉ... hầu như đã không còn nữa, tất cả được rút ngắn chỉ còn giai đoạn cuối cùng là  ngồi dệt. Như tổ hợp dệt thổ cẩm ở xã Glar- Аăk Аoa, với gần một trăm khung dệt, nguyên liệu sẵn có, người dệt chỉ việc ngồi và o khung, dệt nên các sản phẩm theo đơn đặt hà ng. Và  sản phẩm dệt ra không chỉ đơn giản là  những cái áo; miếng vải địu con; khăn buộc đầu thường dùng trong sinh hoạt hà ng ngà y của người dân Bahnar, mà  nó còn phong phú hơn, được cải biến thà nh những hộp đựng bút, hộp điện thoại, túi xách... nhằm đáp ứng nhu cầu, thị hiếu của người tiêu dùng.

Dưới ảnh hưởng của thị trường, việc thay đổi chất liệu cũng như rút ngắn quá trình là m nên một tấm dệt thổ cẩm, có thể tạo ra nhiửu sản phẩm thổ cẩm góp phần nâng cao thu nhập và  cải thiện đời sống của người phụ nữ dân tộc Bahnar. Song, trước tác động của kinh tế thị trường, nếu không có một giải pháp phát triển đúng đắn, giữ gìn bản sắc văn hoá trong các là ng nghử thì chỉ một thời gian nữa thôi, mọi công đoạn trong truyửn thống trồng bông dệt thổ cẩm sẽ bị mai một và  mất đi...