Phố Nguyễn Văn Siêu, quận Hoàn Kiếm, Hà Nội

Phố Nguyễn Văn Siêu dài 180m, rộng 6m.

Đây nguyên là lòng sông Tô Lịch cũ. Sông này vốn từ cửa sông chỗ phố Chợ Gạo qua phố Nguyễn Văn Siêu. Phố Ngõ Gạch cắt ngang phố Hàng Đường, bắt chéo lên phố Hàng Lược, nhập vào dãy hào chạy ngoài tường thành phía bắc - tức phố Phan Đình Phùng ngày nay - lên Bưởi rồi lại quặt xuống mạn Cầu Giấy mà đi về sông Nhuệ. Mùa cạn, dòng sông Tô có lúc chạy từ mạn Bưởi xuống cửa sông nhưng mùa nước lỹ thì lại chảy ngược lại. Vì vậy chỗ cửa sông mới gọi là Giang Nguyên (nguồn sông).

Cho tới trước khi sông Tô bị lấp (1889) bên bờ bắc chỗ cửa sông này là giáp Giang Nguyên thuộc thôn Cổ Lương (như đã nêu ở trên). Bên bờ nam là phường Hà Khẩu thuộc về một tổng khác: tổng Hữu Túc (sau đổi là tổng Đông Thọ). Cho nên ngày nay các dấu vết của thôn Cổ Lương cũ cũng như những di tích thuộc về Nguyễn Văn Siêu đều ở dãy phố phía bắc: nhà số 12-14 là khu nhà cũ của Thần Siêu, nơi đó ông đã mở trường dạy học, đã cho xây một ngôi nhà hình vuông gọi là Phương Đình (tức là đình vuông) để làm chỗ bình văn, số nhà 20 chính là đình cũ của giáp Giang Nguyên, vẫn có bàn thờ ông. Và đình của thôn Cổ Lương thì ở trong ngõ, số nhà 28, từng là nơi mà học trò tứ trấn thường xin ở đậu, ngủ nhờ trong thời gian về Hà Nội nghe thầy Phương Đình giảng bài.

Trước 1890 là phố Hàng Gạch (rue Briques), năm 1928 đổi thành phố Án Sát Siêu, năm 1945 đổi thành phố Phương Đình, năm 1949 đổi thành phố Nguyễn Siêu. Những lần đổi tên sau vẫn giữ nguyên tên này.

Nay thuộc phường Hàng Buồm, quận Hoàn Kiếm.

Trong những ngày đầu của cuộc Toàn quốc kháng chiến, phố này là hậu cứ của Liên khu I. Từ đêm (19/12/1946) đến đêm Trung đoàn Thủ đô rút ra ngoài thành phố (17/2/1947) giặc Pháp chưa hề đặt chân được tới phố này. Và chính đêm rút quân 17/2/1947 phố Nguyễn Văn Siêu là nơi tập kết toàn Trung đoàn, rồi từ đây, quân ta ra chỗ Chợ Gạo, vượt đường Trần Nhật Duật đi sang bãi Phúc Tân, Phúc Xá để đáp đò ngang qua bên kia sông.

Nguyễn Văn Siêu (1799-1872) hiệu là Phương Đình, nguyên quán ở thôn Kim Lũ, nay thuộc xã Đại Kim, huyện Thanh Trì, ngoại thành Hà Nội. Từ nhỏ đã dời ra ở giáp Giang Nguyên, thôn Cổ Lương, tổng Hậu Túc (sau đổi là tổng Đồng Xuân), huyện Thọ Xương cũ.

Nguyễn Văn Siêu đỗ phó bảng năm 1838, trải làm quan lúc ở kinh đô Huế, lúc ở các tỉnh trong Nam ngoài Bắc, lúc đi sứ nhà Thanh... Năm 1854 đang làm Án sát Hưng Yên, mới 55 tuổi, ông bị bệnh xin về hưu, ở nhà viết sách và dạy học cho tới khi mất.

Ông là bạn thân của Cao Bá Quát và cả hai được đương thời gọi tôn là “Thần Siêu, Thánh Quát”. Nguyễn Văn Siêu để lại nhiều tác phẩm thuộc nhiều thể loại: lịch sử, địa lý, kinh tế, văn học và thơ ca.