Ngô Thị Đan - Nữ nghệ nhân duy nhất của đúc đồng Ngũ Xã

Bà  là  một trong hai người còn lại của là ng Ngũ Xã giữ được nghử truyửn thống của tổ tiên, một trong 4 nghử danh bất hư truyửn của đất Kẻ chợ xưa: "Lĩnh hoa Yên Thái, đồ gốm Bát Trà ng, thợ và ng Аịnh Công, thợ đồng Ngũ Xã". Những bước thăng trầm Gốc gác của gia đình bà  Ngô thị Аan gắn liửn với sự hình thà nh của là ng đúc đồng Ngũ Xã. Từ đời Lê, khi các phường thợ cùng nhau ra bán đảo hồ Trúc Bạch lập nên là ng gọi là  Ngũ Xã Trà ng, tổ tiên bà  đã có mặt ở đây.

Trải qua mấy trăm năm, như vậy, bà  Đan là  người chính gốc Kinh kử³ Kẻ chợ.Như các gia đình khác trong là ng, người cha của bà  cũng là m nghử đúc đồng. à”ng mất sớm, năm bà  mới lên 2 tuổi, còn mẹ bà  đi mua phế liệu nhôm, thiếc ở các nhà  máy và  bán lại.

Vì vậy những hình ảnh vử nghử với bà  chỉ thoảng qua. Người Ngũ Xã là m nghử một cách ăn đong, nhà  nà o là m nhà  đấy theo kiểu "sáng sử­a cưa, trưa mà i đục" nên thợ đúc rất nghèo.

Chỉ năm 1952 khi đúc một pho tượng lớn cần trưng dụng tất cả thợ giửi trong là ng,  thì là ng nghử mới nhộn nhịp. Аó là  pho tượng Phật Adiđà  của chùa Thần Quang, nằm ngay chính trong là ng. Tượng cao 3,95 mét, nặng 11 tấn toạ lạc trên một đà i sen bằng đồng có 96 cánh. Không chỉ kử³ vĩ vử kích thước, pho tượng nà y còn được đúc theo kử¹ thuật rỗng liửn khối, một kử¹ thuật bí truyửn mà  chỉ là ng Ngũ Xã mới có.

Sau khi đúc pho tượng ấy, là ng Ngũ Xã lại trở vử không khí trầm lắng vốn có.Năm 1954, khi giải phóng thủ đô, nghử đúc không còn để lại chút dư âm gì vì khi tiếp quản, chuyện thử cúng bắt đầu bước sang giai đoạn mới, mọi người không mua nhiửu đồ thử như trước nữa. Khi đất nước có chiến tranh, nguyên liệu đồng rất cần thiết nên Nhà  nước quản lý, không cho ra bên ngoà i, cả là ng cũng không còn nghử.

Nghệ nhân Ngô Thị Аan bên cạnh một số sản phẩm đồng cuả mình

Bà  Đan may mắn được học nghử từ những người giửi bậc nhất. Anh ruột của mẹ bà , ông Nguyễn Аức Thuận từng và o kinh đô Huế đúc theo yêu cầu của vua Khải Аịnh và  được vua phong một chức quan nhử. à”ng nổi tiếng với việc đúc thà nh công một tà u lá dừa bằng đồng theo yêu cầu của vợ quan Thống sứ Pháp. Vử sau ông là  người đúc quả chuông Cổ Lễ nổi tiếng.

Khi lấy chồng, gia đình nhà  chồng bà  có truyửn thống đúc đồng nổi tiếng bậc nhất là ng Ngũ Xá. Bà  học nghử từ chính cha chồng và  các anh em ruột của ông, rồi bà  còn học lửm nghử của cụ Nguyễn Văn Tùy là  bác chồng. Cụ dạy bà  bằng cách truyửn khẩu nói chuyện.

Cũng từ đấy, bà  trải qua bao thăng trầm với nghiệp cũ của là ng.Năm 1963, ông Nguyễn Văn Phấn - chủ nhiệm HTX nghử Trúc Sơn xin với Nhà  nước duy trì một tổ đúc đồng nghử truyửn thống. à”ng Phấn mời cha chồng bà  là  cụ Nguyễn Văn Аối và  cụ Nguyễn Văn Tùy  lên là m thợ đúc chính. Vử sau, chính các cụ là  người đã đúc pho tượng 79 mùa xuân đặt ở đồi Thanh Tước.

Sau nhiửu năm bươn trải đủ các nghử, từ thợ cơ khí, là m tại cty ăn uống... những năm 70, cuộc sống quá khó khăn, bà  quay vử đúc nhôm, gồm các chắn xích xe đạp, cử­a ti vi, cử­a tủ, hoa văn trang trí "bán lậu" tại chợ Аồng Xuân. Аể là m các mặt hà ng đó, cần phải đục các bộ khuôn sắt thì các mặt hà ng mới đanh, mới nổi mà u sáng lên được. Việc đúc các khuôn hoa văn bằng sắt lúc ấy, ngay thợ bậc 6 cũng không đúc được nhưng bà  đã là m thà nh công. Nghử đúc Аồng trở lại khoảng cuối những năm 1980, khi đó chỉ có 3 gia đình trong là ng khôi phục nghử xưa.

Bí mật tinh hoa đúc đồng Ngũ Xã Căn nhà  nhử của bà  ở phố Nam Trà ng bà y kín đồ đồng, từ đỉnh đồng, lư hương, hạc đồng... đến tượng Phật, tranh đồng, tượng bán thân. Tất cả đửu tinh xảo, uy nghi, huyửn bí. Аể đúc thà nh công một sản phẩm đồng, người thợ phải trải qua rất nhiửu khâu vất vả, nặng nhọc. Nếu không đủ kiên nhẫn thì không thể là m được nghử nà y.

Trước tiên phải có một mẫu sản phẩm được điêu khắc từ đất sét, trước khi mẫu và o khuôn phải chỉnh kử¹ các đường nét. Аắp khuôn là  việc đòi hửi sự công phu, đất lớp đầu tiên để đắp khuôn là  đất sông Hồng phải được là m nhuyễn, sạch sạn. Sau đó, dùng giấy bản và  đất nhà o với nhau, người ta thường gọi là  chọc đất để đất và  giấy bản nhuyễn với nhau. Khi bắt đầu là m khuôn, lấy dao dần thật kĩ, thật dẻo tay để nguyên liệu đất và  giấy bản có độ mịn, độ dẻo khi người thợ dà n ra thì không bị rách và  khi áp và o mẫu tượng thì ăn nét rất chuẩn xác.

Cách là m khuôn đúc ở Ngũ Xã lâu hơn các nghử là ng khác, sau khi lớp đất đầu tiên đắp, đến lớp áo sau và o, để tự khô sau khoảng 2 ngà y mới thực hiện "vỗ khuôn" để lấy các nét kử¹, các đường vân nhử nhất, các "may tre" của sản phẩm.Khi nấu đồng, người thợ phải biết chọn than, tránh than non bởi khi đồng nóng chảy, nếu than non sẽ ếp lại và  bị khê đồng, khi đó đồng sẽ đặc lại không thể chữa được. Phải chọn than nặng, than già  và  nhiệt nóng chảy của đồng phải đạt  trên 1000 độ trở lên.

Theo kinh nghiệm của người thợ, khi nà o nhìn thấy nước đồng trong nồi có ánh và ng khói bốc lên, thì có một nước đồng tốt.Khi rót đồng, để đồng thoáng và  trong, phải gạt hết bã, sau đó rót và o khuôn. Rót phải đửu tay, mũi đồng xuống tròn đửu không được ngắt quãng, nhưng phải biết lúc nà o cần phải ngừng. Аúc các quả chuông khi lên đến đỉnh chuông, phải giảm dần đửu mũi đồng, nhất là  ở các quả chuông lớn.

Theo kinh nghiệm của bà  Đan, nếu khuôn để nguội, rót đồng và o sẽ bị rỗ, nên để ấm chứ cũng không nên để nóng già . Аúc chuông to thì phải dùng đồng đử nguyên chất, thiếc nguyên chất, thiếc già  pha theo tỷ lệ thích hợp là  kinh nghiệm bí truyửn của thợ. Khâu sử­a nguội thì sử­a theo mẫu, trước kia chỉ dùng dũa, chạm nhưng hiện nay có máy mà i với đá mà i rất nhử có thể mà i trong các khe nhử.

Аể tạo ra các sản phẩm độc đáo, bà  Đan cũng đã mời nhiửu thợ giửi vử chạm bạc, điêu khắc tham gia hoà n thiện. Theo bà , đức tính cần thiết nhất của một người thợ đúc đồng là  kiên nhẫn, biết yêu nghệ thuật và  say mê cái đẹp, thấy một đường nét đẹp phải biết nâng niu và  cà ng cố gắng là m cho nó đẹp thêm. Và  những đức tính ấy, những người thợ Thăng Long tà i hoa vốn không thiếu.Năm 2009, bà  Ngô Thị Аan được UBND TP Hà  Nội phong tặng danh hiệu Nghệ nhân, và  là  người đúc đồng duy nhất của Hà  Nội nhận được danh hiệu nà y.