Nét kiến trúc độc đáo của chùa Một Cột

Có rất nhiửu truyửn thuyết vử việc xây dựng chùa Một Cột và  đây cũng là  câu hửi chưa có lời giải chính xác đối với các nhà  nghiên cứu khi nghiên cứu vấn đử nà y. Tương truyửn Chùa được xây dựng năm 1049 bắt nguồn từ một giấc mơ của vua Lý Thái Tông.

Theo văn bia trong hồ dựng năm Cảnh Trị 3 (1965) đời vua Lê Huyửn Tông do Tử Khưu Lê Tất Аạt ghi như sau: "Nước Việt Nam xưa có cái hồ hình vuông năm đầu niên hiệu Hà m Thông đời Аường, nước ta thời kử³ nà y bị nhà  Đường đô hộ dựng một cột đá ở giữa hồ. Trên cột xây một toà  lầu Ngọc trong đó đặt tượng Phật Quan à‚m để thử cúng. Аến Năm 1010 vua Lý Công Uẩn dời đô vử Аại La, triửu Lý xây dựng kinh đô ở đây cũng nối theo dấu cũ ngà y cà ng sùng kính linh thiêng. Khi Lý Thánh Tông chưa có hoà ng tử­ đửu đến đó cầu nguyện. Một đêm nằm mộng thấy Phật Bà  Quan à‚m ngồi trên toà  sen, ôm một đứa bé đặt và o lòng vua, tháng đó Hoà ng hậu có mang.."

Theo Аại Việt ký sự toà n thư, chùa được xây dựng và o năm 1409. Nhà  vua một đêm chiêm bao thấy Phật Bà  Quan à‚m ngồi trên toà  sen, dắt vua lên toà . Khi tỉnh dậy, vua nói với bử tôi, có người cho là  điửm không là nh. Sư Thiửn Tuệ khuyên vua là m chùa, dựng cột đá ở giữa đất, là m toà  sen của Phật Quan à‚m như đã thấy trong chiêm bao. Chùa xây xong, các nhà  sư đến là m lễ cầu phúc cho vua, vì thế có tên Chùa Diên Hựu.

Từ đời vua Lý Nhân Tông (1072-1128), năm Anh Vũ Chiêu Thánh 5 (1080) vua cho đúc chuông treo ở chùa gọi là  " Giác Thế Chung" ( chuông thức tỉnh mọi người) và  một toà  phương đình bằng đá xanh cao tám trượng. Nhưng vì chuông quá nặng nên phải để dưới đất do vậy đánh không kêu. Chỗ ruộng để chuông thấp, có nhièu rùa đến nên gọi là  chuông Quy Аiửn. Khi quân Minh bị nghĩa quân Lam Sơn bao vây ở Аông Quan, Vương Thông đã cho phá huỷ chuông nà y để đúc vũ khí (1426).

Chùa Một Cột còn được gọi là  Toà  đà i sen vì hình dáng của chùa như một bông sen nhô lên từ mặt nước. Chùa hình vuông là m bằng gỗ, lợp ngói ta, mỗi cạnh 3m trên một trụ đá có đường kính 1,2m, toà n bộ ngôi chùa đửu được đặt trên một cột đá, đây chính là  nét độc đáo của ngôi chùa.

Trụ đá cao 4m, chưa kể phần chìm dưới nước, gồm hai khối gắn liửn với nhau tưởng như chỉ một khối. Phần trên trụ đá mang tám cánh gỗ trông tựa như bông sen nở, các cột đỡ lấy vác đòn ngang của mái chùa. Nóc chùa có mặt nguyệt bốc lử­a, hai đầu rồng chầu vử mặt nguyệt. Trong chùa Аức Phật Quan à‚m toạ lácơn mà u và ng, phía trên tượng phật là  hoà nh phi Liên Hoa Аà i ( Аà i Hoa Sen). Tương phật Quan à‚m cũng ngồi trên một bông sen bằng gỗ sơn son thiếp và ng, ở vị trí cao nhất. Chùa có bốn mái đầu đao cong được lắp hình đầu rồng.

Tính từ mặt sân chùa lên tới sân chùa để tụng kinh lễ bái phải bước lên mười ba bậc, mỗi bậc rộng 1,4m, hai bên có thà nh tường xây gạch. Аiểm đặc biệt ở chỗ mặt tường bên trái có gắn bia đá rộn 80cm, dà i 40cm, đây là  bia được viết và o năm Cảnh Trị 3 (1965) đời vua Lê Huyửn Tông.

Chùa Một Cột được xây ở giữa hồ nước hình vuông phía dưới thả hoa sen, mỗi cạnh 20m, có tường thấp bao quanh, có thể coi là  biểu tượng của trời đất (trời tròn đất vuông) thì Chùa Một Cột như vươn tới được sự chân-thiện-mử¹. Khối kiến trúc gỗ đá được cân bằng với sự kết hợp của cử cây hoa lá tạo được sự hà i hoà  trong quần thể chùa. Cảm giác thanh tao của ngôi chùa như khiến con người có cảm giác rũ sạch được "bụi trần" trở vử với cõi Phật linh thiêng.

Qua những lần trùng tu, chùa Một Cột vẫn mang dáng dấp của ngôi chùa cổ xưa với những giá trị bửn mãi theo thời gian. Giữa sự xô bồ của phố phường, cùng với các ngôi chùa khác chùa Một Cột như một minh chứng cho sự trường tồn của kinh đô ngà n năm văn hiến, là  một phần không thể thiếu trong đời sống văn hoá tinh thần của người dân Hà  thà nh.