Đừng để nghệ thuật tuồng phải mặc 'áo gấm đi đêm™

Hãy trở vử với tuồng cổ

Những năm qua, công chúng đến với sân khấu tuồng ngà y một thưa vắng, mặc dù VN có một đội ngũ nhà hát tuồng trải rộng khắp từ Bắc tới Nam, tiêu biểu như 8 đơn vị công lập hiện đại là Nhà nhà hát ở Hà Nội, đoà n nghệ thuật tuồng Thanh Hoá, tuồng cung đình Huế, Nhà hát tuồng Nguyễn Hiểu Dĩnh ở Đà Nẵng, Nhà hát tuồng Đà o Tấn ở Bình Định, Nhà hát tuồng tỉnh Khánh Hoà , Nhà hát tuồng TP. Hồ Chí Minh.

Có nhiửu ý kiến nhận định khác nhau vử việc khán giả không còn mấy chuộng tuồng. Người thì cho rằng do không có vở diễn hay (kịch bản không hay, đạo diễn yếu, diễn viên chưa đủ thanh sắc). Lại có kẻ nhận định, do tác động của cơ chế thị trường, mà phần đông thị hiếu của khán giả hướng tới các loại hình giải trí như ca nhạc, phim ảnh, game...chứ không thích việc muốn xem - hiểu tuồng, phải mất thời gian tìm hiểu vử hình thức tuồng, lịch sử và một số tích trò của vở diễn.

Nghệ sĩ Hương Thơm trong vai diễn Đà o Tam Xuân. Ảnh: Trần Đoà n Linh và Codet Lan Anh

Tuy nhiên, theo Giáo Sư, NSND Trần Bảng, thì những nguyên nhân khách quan đó không háº³n quyết định việc khán giả quay lưng lại với bộ môn nghệ thuật tuồng truyửn thống, mà chủ yếu là do cách diễn tuồng của một số nghệ sĩ, phải nói là thiếu khí lực, thiếu công phu, chỉ còn là sự sao chép lạnh nhạt, không cảm hứng những mẫu hình tuồng truyửn thống.

Đáng buồn, điửu đó không bắt nguồn từ việc người nghệ sĩ thiếu tà i năng, mà nguy hiểm hơn là sự mất tình yêu, không dám cháy hết mình vì nghệ thuật. Khán giả cà ng dời xa, nghệ sĩ tuồng cà ng không tin và o khả năng tồn tại của nghử tổ. Một số buông xuôi tìm thêm nghử phụ, trang trải cuộc sống, số khác ở lại với nghử, nhưng tìm cách cải tạo, để tuồng phù hợp với thời đại mới.

Nhưng, với việc là m mới tuồng theo các đử tà i đương đại, thì hết hội thảo lại toạ đà m cũng chỉ cho ra đời được những trò diễn hỗn tạp nửa kịch, nửa tuồng. Thêm nữa, còn xuất hiện xu hướng tuồng diễn tích Tây: những vở diễn cổ điển phương tây như Le Cid, Otello được xuất hiện dưới hình thức tuồng, cháº³ng thấy khan giả vỗ tay khen đổi mới đâu, chỉ thấy ai cũng ˜ngẩn ngơ™ không hiểu mớ ˜hổ lốn™ tây - ta kia là như thế nà o.

Đã đến lúc phải tháº³ng thắn kháº³ng định rằng, những phương sách cải cách trên không cứu vãn nổi tình thế mà chỉ là m nghệ thuật tuồng ngà y cà ng tha hoá đi. Để thoát khửi con đường khó khăn và khủng hoảng hiện nay, chỉ có một con đường duy nhất: Hãy trở vử với nghệ thuật tuồng gốc. Lịch sử đã chứng minh tính đúng đắn của phương hướng nà y.- Giáo Sư, NSND Trần Bảng kháº³ng định.

NSND Minh Gái trong 'Hồ Nguyệt cô hóa cáo'. Ảnh: Trần Đoà n Linh và Codet Lan Anh

Giáo sư dẫn chứng: Những năm 30 của thế kỷ trước (thế kỷ 20) sân khấu tuồng cũng đã lâm và o tình thế như hiện nay. Những người là m tuồng lúc bấy giử tìm mọi cách để lôi kéo khán giả trở lại với mình. Thôi thì nảy sinh ra đủ loại thứ tuồng: tuồng xuân nữ, tuồng tiểu thuyết, tuồng kiếm hiệp...Song lịch sử đã cho thấy rằng, những hình thức gọi là cải cách tuồng ấy, cháº³ng mang lại hiệu quả gì mà chỉ là m cho di sản sân khấu truyửn thống quí báu nà y sa và o nguy cơ mai một trầm trọng hơn.

Phải đợi tới sau cuộc kháng chiến chống Pháp thà nh công, thực hiện chủ trương khai thác di sản nghệ thuật dân tộc của Đảng và Nhà nước, một cuộc chấn hưng sân khấu truyửn thống được khởi động. Các nghệ nhân ưu tú của tuồng Nam - Bắc được tập hợp. Nhiửu tích tuồng như Sơn Hậu, Tam nữ đồ vương, Đà o Tam Xuân loạn trà o...được phục hồi, xuất hiện như những hiện tượng văn hoá độc đáo tân kử³ đậm đà tính dân tộc có sức quấn hút mọi tầng lớp khán giả.

Được tôn vinh trong thời kử³ chấn hưng nà y cũng chính là những nghệ sĩ đã từng thất thế, bôn ba kiếm sống với đủ các thứ tuồng lạc loà i, nay vử với tuồng gốc như được trở vử với chính mình. Tâm hồn giải thoát thăng hoa, sáng tạo là m ngời lên những hình tượng tuồng với vẻ đẹp độc đáo, đích thực của nó.

Và , cũng chỉ trên cơ sở tuồng gốc mới có thể có những thử nghiệm đúng đắn trong việc mở rộng nội dung tuồng sang lĩnh vực đử tà i đương đại. Cuộc chấn hưng tuồng giữa thế kỷ (1955 - 1965) đã chứng minh thực tế nà y.

Có nên khởi động một cuộc chấn hưng tuồng lần 2?

Theo GS - NSND Trần Bảng, việc khởi động một cuộc chấn hưng tuồng lần 2, sau hơn nửa thế kỷ để "cứu" tuồng là vô cùng cần thiết. Nhưng cuộc chấn hưng lần 2 không được là sự lặp lại của lần 1, mà phải đảm bảo yêu cầu: nâng chất lượng tuồng lên một cấp độ mới.

Cuộc chấn hưng lần 1 và o giữa thế kỷ XX, được tiến hà nh dưới sự chỉ đạo của Ban nghiên cứu tuồng. Thời ban đầu khai trương, các cán bộ nghiên cứu còn ít hiểu vử tuồng, dựa chủ yếu và o tà i năng biểu diễn và công lao truyửn nghử của các nghệ nhân cho lớp diễn viên trẻ, có gia công "cải cách" để tuồng phù hợp với đương thời thì đôi khi lại mắc sai lầm là đưa những yếu tố kịch phương tây và o là m pha tạp truyửn thống.

Tuồng luôn thưa vắng người xem. Ảnh: Trần Đoà n Linh và Codet Lan Anh

Song, phải kháº³ng định rằng, cuộc chấn hưng nà y không chỉ kịp thời trả lại cho tuồng hiện đại những tích tuồng thà y mẫu mực, mà còn là nơi đà o tạo ra một đội ngũ những người là m tuồng đích thực. Đó là những nhà nghiên cứu trụ cột như Mịch Quang, Hoà ng Châu Ký, Lê Ngọc Cầu...cùng thế hệ diễn viên tà i năng như NSND Tiến Thọ, Đà m Liên, Minh Ngọc, Mẫn Thu...Những diễn viên nà y được các bậc nghệ nhân lỗi lạc truyửn nghử, lại trải qua ba bốn chục năm kinh nghiệm sân khấu, ngà y nay có thể trở thà nh những thà y tuồng hiện đại.

Phương hướng của chấn hưng lần nà y, theo theo GS - NSND Trần Bảng là trở vử với tuồng gốc. Trung tâm của vấn đử cần hướng tới là nghệ thuật và môi trường diễn của người diễn viên tuồng.

Cần phải trở lại với cách thức truyửn vai mẫu cổ với thái độ nghiêm khắc của các thà y tuồng xưa. Ngà y nay tuy có khác, song vẫn phải giữ công thức một thà y - một trò. Thà y giửi phải biết kiên nhẫn rèn trò cho tới khi đạt tới điểm chuẩn xác của từng ngữ khí, từng động tác trong hình thức. Khi ấy, tuồng mới ra tuồng và như bông hoa nở khoe sắc, phô hương là m mê mệt nhiửu người.

Đó là nỗi buồn của người nghệ sĩ. Ảnh: Trần Đoà n Linh và Codet Lan Anh

Đồng thời, nghệ thuật diễn chỉ có thể thăng hoa trong một môi trường không những phù hợp mà còn thuận lợi cho khả năng kích thích cảm hứng sáng tạo của người nghệ sĩ, mà trong lần chấn hưng trước, vấn đử đã bị sao nhãng.

Một điửu khác cũng cần rút kinh nghiệm qua lần chấn hưng đầu tiên là những phát hiện hay của các nhà nghiên cứu tuồng đã không được giới trong nghử quan tâm, mà đưa và o ứng dụng để nâng cao chất lượng nghử. Trong khi, vẫn luôn để xảy ra tình trạng "sẵn sà ng" cho các diễn viên đủ tuổi hưu vử nghỉ "ngồi chơi xơi nước". Có biết đâu rằng, họ là những người tâm huyết, có nhiửu kinh nghiệm trong nghử.

Các loại hình sân khấu truyửn thống khác cũng đang suy thoái và đòi hửi được chấn hưng. Phạm vi cuộc chấn hưng nà y rộng tương tự như lần trước. Cuộc chấn hưng không thể thà nh nếu không có chủ trương và sự đầu tư của nhà nước và Bộ văn hoá. Đã có hiệu triệu của UNESSCO, quyết định của TW Đảng từ cuối thế kỷ trước nhưng tình hình vẫn còn im ắng. Cuộc chấn hưng diễn ra cà ng chậm thì những khó khăn trong bảo tồn di sản dân tộc cà ng chồng chất khó giải. GS - NSND Trần Bảng cho biết.