Cụm núi sót “Thập lục Kỳ Sơn”

Quần thể núi đá này có chân đế rộng đã bị phù sa sông Đáy phủ lấp phần lớn. Nó gồm các núi ở xã Hoàng Ngô thuộc huyện lỵ Quốc Oai ăn lên xã Sài Sơn, qua Phượng Cách xuống xã Yên Sơn, Vân Côn, vào đến xã Phụng Châu. Mỗi ngọn đều có một tên riêng, gắn liền với hình dáng và đặc điểm của địa hình như Sài Sơn hay Cổ Sài hay núi chùa Thầy, Hoàng Xá, Phượng Hoàng, Cánh Gà, Con Cúc, Long Đầu, Bồ Nông Hương Sơn, Mõm Vọ Quán Sáo, Thìn Sơn, Núi Chúa, Cù Sơn, Mã Yên, Lâm Sơn, Hoa Phát.

Dải Sài Sơn, đột ngột nổi lên như con rồng giữa vùng đồng bằng Quốc Oai mà ngọn Sài Sơn theo truyền thuyết phong thuỷ là một con rồng lẻ đàn, con quái Long, mà các ngọn khác là lân, ly, quy, phượng chầu về, vì vậy mà chùa Thầy được quy hoạch xây dựng vào giữa các núi. Nhưng đáng tiếc là “Thập lục Kỳ Sơn” nay đã không còn nguyên vẹn, chỉ còn lại có tám ngọn thôi, tám ngọn đã hoàn toàn biến khỏi mặt đất là núi Cánh Gà, núi Thì, núi Chùa, núi Bồ Nông, núi Hướng, núi Mõm Vọ, núi Quán Sáo và núi Con Cóc.

Cụm núi sót này còn ăn xuống xã Phụng Châu qua Đồng Lư với đỉnh cao 81m, cụm nhỏ Tử Trầm có ngọn bút Kính Thiên. Xã Phụng Châu thuộc huyện Chương Mỹ, một đầu là thôn Phượng Nghĩa, ở giữa là thôn Long Châu, đầu kia là thôn Phượng Bản, là một làng cổ thiên nhiên mỹ kệ như “Phượng hoàng tung cánh” như “Rồng vờn châu ngọc”. Chùa Hang ở Tử Trầm cũng vẫn là con rồng đớp viên ngọc, lại có “Nguồn Đào” là sông Đào thời Hậu Lê để vua chúa du ngoạn thuyền rồng quanh núi, nay cũng đã bị lấp mất nhiều đoạn.

Theo Hà Nội Danh thắng và Di tích tập 01