Đình Tường Phiêu- từ di sản độc đáo đến câu chuyện phát huy giá trị

Từ giá trị nghệ thuật kiến trúc hiếm có…

Trao đổi với phóng viên Tạp chí Người Hà Nội, ông Khuất Đình Hùng – Trưởng tiểu ban quản lý di tích đình Tường Phiêu cho biết, đình Tường Phiêu được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt năm 2016, là trung tâm sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng lớn của xứ Đoài, phụng thờ đệ nhất Phúc Thần Tản Viên Sơn Thánh cùng Quán Sơn Đại Vương và Phổ Huệ Đại Vương.

“Đình Tường Phiêu có lịch sử khoảng gần 700 năm, về phần kiến trúc chạm khắc vẫn được giữ nguyên bản, quá trình tu tạo được thực hiện định kỳ như việc gia cố, thay thế hoặc chạm khắc thêm một số cấu kiện gỗ theo nguyên mẫu cũ nhằm duy trì nguyên trạng kiến trúc độc đáo hình chữ “Nhất”, 5 gian 2 dĩ (hoặc 3 gian 2 chái), không có hậu cung”. Không gian chữ “Nhất” không ngăn cách này tạo nên một trường sinh hoạt văn hóa dân chủ, nơi cộng đồng làng xã dễ dàng tề tựu, chiêm bái và thực hành các nghi lễ cổ truyền” - Trưởng tiểu ban quản lý di tích đình Tường Phiêu Khuất Đình Hùng thông tin thêm.

Đình Tường Phiêu được biết đến là di tích nổi bật nhất về mỹ thuật và kỹ nghệ dựng, hiếm có khó tìm trong hệ thống di tích đồng bằng Bắc Bộ. Cụ thể, đại đình Tường Phiêu được thiết kế hoàn toàn theo lối kiến trúc mở bốn mặt, đón trọn gió lộng và ánh sáng tự nhiên để giao hòa tối đa với cảnh quan cây xanh, giếng nước bao quanh. Điểm tựa vững chắc của tòa đại đình là sự đan cài hài hòa giữa hệ thống cột xà bằng gỗ lim cổ thụ bề thế với các chân tảng, tường bao bằng đá ong mộc mạc – thứ vật liệu kết tinh từ chính lòng đất mẹ.

Bên trong lòng đình, dấu ấn nghệ thuật điêu khắc gỗ thế kỷ XVII thời Lê Trung Hưng hiện diện sống động qua từng mảng chạm lộng, chạm nổi tầng tầng lớp lớp. Từ hình tượng rồng phượng uyển chuyển đến các đề tài sinh hoạt dân gian gần gũi như người cưỡi hổ, đấu vật, săn bắn đều được các nghệ nhân xưa gửi gắm tinh tế trên các bức cốn, bẩy, đầu dư, tạo nên một bảo tàng điêu khắc cổ vô giá trên mảnh đất Thăng Long- Hà Nội.

Cùng với kiến trúc vật thể, tại đình Tường Phiêu còn lưu giữ, trao truyền hệ thống lễ tiết độc đáo. Quanh năm, đình duy trì một kỳ lễ hội chính đầu xuân và ba kỳ lễ lớn vào ngày 14 tháng 5, 18 tháng 5 và 15 tháng 12 âm lịch thu hút hàng vạn du khách tham gia. Tiêu biểu như lễ phong thần ngày 14 tháng 5 gắn liền với tục giã bánh giày dâng trời đất, quy định toàn bộ khâu chuẩn bị từ vo nếp, đồ xôi đến dùng chày giã bánh đều do nam giới đảm nhiệm.

Tuy nhiên, như ông Hùng chia sẻ, trước đây sự sôi động này chỉ diễn ra chớp nhoáng theo mùa vụ, để rồi phần lớn thời gian còn lại trong năm, kiệt tác kiến trúc gỗ - đá ong lại lặng lẽ nép mình bên dòng sông Tích.

…đến "nốt trầm" ở một di sản độc đáo

Sức hấp dẫn lớn nhất về mặt văn hóa phi vật thể của Tường Phiêu nằm ở nghi thức rước Thánh đêm diễn ra vào các năm chính hội định kỳ Tí, Ngọ, Mão, Dậu. Về nguồn gốc của tập tục rước Thánh lúc nửa đêm 14 tháng Giêng, ông Khuất Đình Hùng cho biết: “Sử sách lưu truyền lại Thánh Tản Viên Sơn đi thăm thú thì về dạy Nhân dân trồng lúa và đánh bắt cá. Trong thời điểm đó khi mải mê thăm thú và truyền dạy cho Nhân dân thì trời đã về đêm, Nhân dân làng thấy vậy gom các cành khô củi nhỏ bó thành chiếc đuốc tạo ánh sáng dẫn đường để đưa Thánh về trời. Từ đấy mới sinh ra tục rước Thánh về ngự vào ban đêm được thế hệ con cháu lưu truyền đến tận bây giờ”.

Đúng sáng ngày 14 tháng Giêng, dân làng sắp kiệu rước ba ngai vị cùng bát hương của ba vị Thánh từ đình Ngự lên đền Ngo, rồi đến khoảng 19h00 đến 19h30 cùng ngày làm thủ tục chuẩn bị rước Thánh hồi đình trong đêm giữa sự nghênh đón của kiệu từ đền Bỗng, đền Văn Chỉ, đền Sôn và đình Mã. Tâm điểm của đêm hội là bốn cây đình liệu khổng lồ rực sáng triền đê.

Ông Hùng chia sẻ về kỹ nghệ độc đáo này: “Cây đình liệu có đường kính khoảng 1m, cao từ 9m đến 13m, dùng thân bạch đàn làm trụ giữa rồi bó thật chặt các vòng tre, nứa chẻ nhỏ xung quanh. Dầu mồi được đưa lên ngọn để lửa cháy lan dần từ trên xuống. Bốn cây được chôn cố định tại các vị trí: Ao đồng ngoài, cống ngoài rìa làng, chân dốc đê và trước cửa đền. Cùng với đó là cây đuốc rồng dài chừng 5m, đường kính khoảng 20cm. Cả cây đình liệu và đuốc rồng được Nhân dân làm với kỹ thuật nẹp khít từ nứa và củi khô, giúp hạn chế khoảng trống bên trong để ngọn lửa cháy âm ỉ bền bỉ suốt đêm rước mà không bao giờ bị tắt trước gió”.

Song hành cùng ngọn lửa đình liệu và đuốc rồng là đội phù giá hùng hậu với quy định lựa chọn nghiêm ngặt. Đội phù giá gồm khoảng 120 người là nam thanh niên khỏe mạnh trong làng chưa lập gia đình, có độ tuổi từ 15 tuổi trở lên. Dưới ánh lửa bập bùng soi rọi cả triền đê, dòng người hàng vạn lượt đổ về chật kín các nẻo đường, tạo nên một trường không gian thiêng liêng và đậm chất sử thi.

Ông Nguyễn Đình Thi (trú tại thôn Phương Độ, xã Phúc Lộc, Hà Nội), một cựu giáo chức ngoài 70 tuổi trong dịp về vãn cảnh đình Tường Phiêu, chia sẻ:

“

“Tôi tìm đến đình Tường Phiêu vì say mê nét chạm lộng thời Lê Trung Hưng và những mảng tường đá ong trầm mặc nơi đây. Được nghe kể về tục làm đình liệu và ngọn đuốc rồng rước đêm, tôi thực sự ngỡ ngàng trước bề dày tri thức bản địa của người dân nơi đây. Giá như vẻ đẹp kiến trúc này, cùng những câu chuyện văn hóa sống động ấy được kết nối thành một tour trải nghiệm thường xuyên, gắn với các nhà vườn hoa cây cảnh ngay đầu làng, thì di tích sẽ đón được khách trải nghiệm quanh năm”.

Ông Nguyễn Đình Thi chia sẻ

Cùng suy nghĩ này, Anh Minh Chung, một hướng dẫn viên du lịch phụ trách các tuyến khám phá văn hóa vùng ven đô Hà Nội của một công ty du lịch, cho biết: “Tôi đã dẫn nhiều đoàn khách về với xứ Đoài, nhưng đình Tường Phiêu lại là điểm đến hiếm khi xuất hiện trong các chương trình tham quan. Hầu hết các đơn vị lữ hành và du khách khi xây dựng lịch trình về khu vực này đều chỉ mặc định lựa chọn Làng cổ Đường Lâm, đền Và hay chùa Mía. Việc một Di tích quốc gia đặc biệt có kiến trúc gỗ và tường đá ong độc đáo như Tường Phiêu chưa có nhiều khách du lịch tới tham quan, tìm hiểu có thể do công tác truyền thông, quảng bá, thiếu hệ thống dịch vụ phụ trợ và chưa có cơ chế kết nối chặt chẽ giữa ban quản lý với các doanh nghiệp lữ hành.”

Gắn di tích với du lịch sinh thái và trải nghiệm

Với nỗi trăn trở làm thế nào để phát huy giá trị di sản; thu hút được nhiều du khách đến tham quan hơn, xã Tích Giang (cũ) sau khi được công nhận đạt chuẩn làng nghề hoa cây cảnh truyền thống năm 2024 và được Thành phố Hà Nội phê duyệt định hướng phát triển khu du lịch sinh thái trải nghiệm gắn với di tích, đã chủ động hình thành một “trục kinh tế di sản” khép kín gắn với đình Tường Phiêu.

Thời gian gần đây, tư duy phục vụ khách tham quan tại di tích cũng có những bước đổi mới đáng kể: “Ngày xưa theo quy định tại đình thì nữ giới không được phép vào trong đình. Xuất phát từ mong muốn mở rộng hơn về du lịch tâm linh trải nghiệm nên hiện nay ban quản lý di tích và chính quyền địa phương đã đồng ý cho tất cả khách du lịch vào thắp hương và vãn cảnh”. Cùng với các nghi lễ, hội thi đánh cá dập sào truyền thống trên sông Tích cũng được duy trì, ông Hùng hào hứng kể: “Năm vừa rồi địa phương có tổ chức lễ hội đánh cá dập sào trên sông Tích rất đặc sắc, thu hút hàng nghìn người tham dự”.

Đáng chú ý, mô hình giáo dục di sản học đường tại đình Tường Phiêu đã ghi nhận những kết quả bước đầu rất tích cực. Ông Hùng cho biết: “Khoảng hơn 1 năm nay các tổ chức chính trị xã hội rồi các cháu học sinh, sinh viên cũng thường xuyên về di tích tham quan và làm các bài luận và nghiên cứu về văn hóa lịch sử của đình”. Việc đưa học sinh về trải nghiệm trực tiếp tại di tích không chỉ giúp các em tiếp cận kiến thức lịch sử sống động, khơi dậy niềm tự hào xứ Đoài của Hà Nội, mà còn là hành động cụ thể hóa quan điểm Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam; đồng thời đáp ứng mục tiêu của Chương trình hành động số 08-Ctr/TU của Thành ủy Hà Nội hướng tới việc 100% học sinh, sinh viên được tiếp cận thường xuyên, hiệu quả với giáo dục di sản văn hóa./.