Cỗ gà lão làng Triều Đông

Bản thần tích chép rằng, xưa có một cặp vợ chồng quê ở Kinh Bắc, vì nghèo khổ đã phải rời bỏ quê hương đi tha phương cầu thực. Đến Triều Đông, hai vợ chồng dừng chân ở xóm Động để sinh cơ lập nghiệp. Năm Bính Ngọ, người vợ sinh được ba người con trai, đặt tên là Việt Hồng, Việt Tuấn và Việt Chân. Khi ba người con lớn lên, đất nước gặp lúc bị quân nhà Tống xâm lược. Vua xuống chiếu kén người tài ra giúp nước. Ba anh em được vua trọng dụng, cấp cho bảy vạn binh mã. Ba chàng trai anh dũng cầm quân đánh giặc; chỉ trong vòng một tháng, giặc tan, quân Tống phải rút về nước.

Ngày 12 tháng Tám, nhà vua phong thưởng và cho ba anh em trở về quê bái yết tổ đường, mở tiệc khao quân và dân làng. Từ đó đến nay, dân làng vẫn lưu truyền câu ca:

Bên kia xóm Động thờ thần
Ở dưới rải chiếu cho quân ta ngồi.

Tương truyền, ngay sau khi làm lễ ở xóm Động - nơi ba vị được sinh hạ, ba ông đã vứt gươm, giáo, mã tấu xuống ao ở xóm Động với ý tưởng: đất nước đã sạch bóng quân xâm lược, nhân dân được hưởng cuộc sống yên bình, yên tâm làm ăn, xây dựng quê hương. Khu ao đó sau này dân gọi là Ao Quan.

Ngày 25 tháng Giêng, ba anh em đi dạo quanh làng. Khi đến gò Cầu Quy, bỗng một cơn phong ba ập đến, ba anh em hóa về trời. Dân làng biết tin chạy đến nơi đó, thấy thổ trùng (giun đất) đùn thành một gò đất lớn. Dân làng đặt tên gò là Kim Quy Ngự. Nhà vua biết tin đã cấp cho dân làng 100 quan tiền để xây đền thờ.

Hằng năm, làng Triều Đông (gồm ba thôn Thượng, Hạ và Trung) mở hội tưởng niệm ba vị thần từ ngày mồng 10 đến ngày 16 tháng Tám. Chính hội diễn ra vào ngày 12 tháng Tám. Đây là ngày ba ông, sau khi đánh giặc đại thắng, được vua cho về quê bái yết tổ đường, tổ chức khao quân và dân làng.

Ngày 13 tháng Tám, làng tổ chức rước hai kiệu từ đình thôn Hạ (đình dưới) lên đình thôn Thượng (đình trên). Lễ vật gồm 9 mâm gọi là cỗ gà lão. Mỗi giáp làm ba mâm. Mỗi mâm xôi gồm 12 kg gạo nếp đồ thành xôi, cùng hai con gà được làm thịt (gà trống hoa, gà thiến hoặc gà mái, tùy theo quy định của từng giáp). Sở dĩ mỗi giáp làm ba mâm là vì giáp nào cũng có trách nhiệm cúng lễ ba vị thần.
Sự tích cỗ gà lão gắn với tục lệ chia ruộng của làng. Làng quy định từ người cao tuổi nhất đến người ít tuổi nhất trong làng, chỉ tính nam giới, lần lượt phải mua lão ở giáp mới được giáp chia ruộng để quay vòng cày cấy. “Lão” ở đây không có nghĩa là già. Người mua lão phải nộp 10 đồng và khao một bữa cho cả giáp, một bữa cho bàn nhất và bàn nhì (những người ở độ tuổi cao). Đến lượt được cấy ruộng, người mua lão phải làm cỗ để cúng trong ngày hội, gọi là cỗ gà lão.

Ngày 14 tháng Tám, làng sửa cỗ xôi gà để cúng tế. Ngày 15 tháng Tám, mỗi thôn đóng 16 phẩm oản, mỗi phẩm oản 1 kg gạo nếp. Sau khi cúng rằm, oản được mang về thôn để tổ chức thụ lộc. Ngày 16 tháng Tám, làng rước sắc về nhà Lý trưởng để hạ đám. Kết thúc lễ hội, mỗi giáp sửa một cỗ gà lão, gồm xôi và một con gà./.