(NHN) Chợ là trung tâm giao lưu kinh tế, văn hóa, xã hội, nơi hiển thị đầy đủ, rõ rà ng và sâu sắc nhất đời sống của một vùng, miửn.
Chợ Hà Nội xưa
Hà Nội xưa gọi là Kẻ Chợ, có nghĩa là và o thời đó Hà Nội - chính tên là Thăng Long, là nơi hội tụ các ngà nh nghử, là nơi họp chợ, là thị trường lớn nhất Việt Nam ngà y ấy. Mà chợ Thăng Long thì bao gồm một mạng lưới thương nghiệp lớn nhử rải rác khắp đô thà nh. Mật độ chợ dà y đặc nhất là chốn mà nay ta gọi khu phố cổ."
Chợ ở Hà Nội cổ đã xuất hiện từ rất sớm. Năm 1035, Vua nhà Lý mở chợ Tây nhai với hà nh lang dà i (ở và o quãng chợ Ngọc Hà ). Cũng thời gian nà y, Vua Thái Tông cho mở chợ vử Cửa Đông (quãng phố Hà ng Buồm ngà y nay), hà ng quán chen chúc sát đến bên đửn Bạch Mã, rất huyên náo.
Trong thế kỷ 17-18, mạng lưới chợ ở Thăng Long đã phát triển mạnh mẽ. Vì là nơi đô hội, tụ tập đông người, có nhiửu phố xá nên mật độ các chợ ở đây dà y đặc hơn ở các nơi khác, nhất là tại khu 36 phố phường buôn bán tập trung. Riêng ở khu buôn bán trung tâm, theo Lịch triửu hiến chương loại chí của Phan Huy Chú đã kể ra tám chợ lớn, đó là chợ Cửa Đông, chợ Cửa Nam, chợ Huyện, chợ Đình Ngang, chợ Bà Đá, chợ Văn Cử, chợ Bác Cử và chợ à”ng Nước.
Đến thế kỷ 19, theo Đại Nam thống nhất chí," Thăng Long có thêm chợ Mới (quãng phố Hà ng Chiếu), chợ Đông Thà nh (quãng phố Hà ng Vải-hà ng Gà ), chợ Yên Thọ (à” Cầu Dửn), chợ Yên Thái (Bưởi).
Địa điểm họp chợ
Cũng như ở các địa phương khác, các chợ ở Thăng Long-Hà Nội thường được lập nên ở những nơi công cộng, thuận tiện cho việc giao thông đi lại, trao đổi buôn bán, nhìn chung chợ thường được họp ở các cửa ô, cửa thà nh và bử sông, bử kênh.
Cửa ô là nơi dân chúng thuộc các là ng xã phụ cận mang hà ng hóa và o Kinh thà nh trao đổi với khối dân chúng nội thị. Trong đó có một số chợ đặt địa điểm tại các cửa ô như các chợ Yên Thái (Bưởi); chợ Dịch Vọng (à” Cầu Giấy); chợ Cầu Dừa (à” Chợ Dừa); chợ Yên Thọ (à” Cầu Dửn).
Cửa thà nh là nơi ra và o, trao đổi thường xuyên giữa khối quan lại - quân sĩ trong Hoà ng thà nh và khối bình dân ngoà i phố xá. Hà ng ngà y, các gia nhân, nha lại của vua quan đã ra ngoà i thà nh mua sắm một khối lượng lớn các thức ăn, vật phẩm cần thiết. Vì thế chính ở cạnh các của thà nh, đã sớm xuất hiện các khu chợ đông đúc, sầm uất.
Chợ Cửa thà nh xưa nhất của Thăng Long có khả năng là chợ Cửa Tây, thà nh lập từ đời Lý. Chợ Cửa Đông cũng là một chợ cổ và sầm uất, vì cửa Đông Môn (thời Lý Trần là của Đông Hoa) trực tiếp ăn thông ra khu vực buôn bán của Kinh thà nh (ở và o quãng Hà ng Đường-Hà ng Buồm bấy giử).
Thời nhà Nguyễn, Hà ng Vải, Hà ng Gà có chợ bán thực phẩm có tên là Hà ng Gà . Chợ Cửa Nam là một chợ lớn của Thăng Long-Hà Nội, vì Cửa Nam (thời Lê là Cửa Đại Hưng) là nơi ra và o chính của vua chúa, quan lại và tất cả những ai có việc phải đi đến Hoà ng Thà nh."
Bến sông, bử kênh cũng là nơi tập trung của các loại chợ. Sông Hồng là một trục buôn bán, chính yếu của Thăng Long-Hà Nội. Ngoà i những hoạt động buôn chuyến đường dà i, những hoạt động buôn bán tại chỗ ngay trên sông và bến người ta còn dựng nên những chợ họp tại hai bên bử sông để trao đổi hà ng hóa. Chợ Bát Trà ng là một chợ lớn họp bên bử sông tả ngạn, thuộc là ng Bát Trà ng.
Hai bên bử sông Tô Lịch cũng là nơi họp chợ đông đúc, buôn bán tấp nập. Các chợ mọc lên hai bên bử sông Tô, trong đó có một số là chợ đặc sản, như chợ Gạo (đầu cửa sông Tô), chợ Hà ng Cá. Chợ cầu Đông (quãng ngã tư Hà ng Đường-Chợ Gạo ngà y nay) là một chợ bên bử sông Tô, nổi tiếng của kinh thà nh, đã đi và o nhiửu câu ca dao. Chợ Bạch Mã (tên gọi khác của chợ Cửa Đông) liửn sát đó (quãng phố Hà ng Buồm ngà y nay), họp sát bử sông Tô, trên bến dưới thuyửn, hoạt động buôn bán rất tấp nập.
Ngoà i những nơi kể trên (cửa ô, cửa thà nh, bử sông) còn phải kể đến một số lượng lớn các chợ lưu động, không tên của Thăng Long-Hà Nội, ở đó những người buôn bán rong, vặt vãnh, đã dọc theo các đường phố, những ngã ba, ngã tư, những khoảng đất trống, tóm lại là ở tất cả mọi nơi có người qua lại, ngồi bán hà ng không cần hà ng quán.
Các mặt hà ng buôn bán
Chợ ở Thăng Long-Hà Nội là một loại chợ lớn trong toà n quốc, cho nên số lượng các mặt hà ng buôn bán cũng rất lớn và phong phú. Hầu như tất cả mặt hà ng trong và ngoà i nước đửu bầy bán ở đây.
- Hà ng nông sản: Do vị trí thuận lợi, đầu mối của các trục giao thông thủy bộ, do mật độ dân cư đông đảo và sự có mặt thường trực của một bộ máy hà nh chính-quân sự to lớn với những nhu cầu tiêu thụ hà ng ngà y của nó, một khối lượng nông sản khổng lồ từ các địa phương lân cận đã đổ vử các chợ ở Thăng Long-Hà Nội để rồi được bán buôn bán lẻ trực tiếp cho người tiêu thụ. Đó là gạo, nông hải sản, thực phẩm, rau quả.
- Hà ng thủ công nghiệp: So với các mặt hà ng nông sản thì hà ng thủ công nghiệp không chỉ bà y bán tại các chợ mà còn bán nhiửu tại các phố dà nh riêng cho từng mặt hà ng, như các phố Hà ng Đà o bán tơ lụa, Hà ng Ngang bán xiêm áo, Hà ng Bạc bán đồ trang sức và kim hoà n, Hà ng Đồng bán đồ đồng, phố Hà i Tượng bán giầy dép, phố Bát Sứ bán đồ sứ. Tuy nhiên, đối với quảng đại quần chúng, nhất là đối với những người nông dân, các vùng phụ cận kéo vử Kẻ Chợ-Hà Nội trong các ngà y phiên chợ thì họ vẫn thích mua trực tiếp các loại hà ng đó ở ngay tại chợ, nó tiện lợi và cũng có thể giá rẻ hơn.
Trước hết đó là các dụng cụ hà ng ngà y của người nông dân như cà y cuốc, nối niêu bát đĩa, các loại hà ng vải vóc thông dụng mà quần chúng gọi là hà ng tấm, các loại thuốc men cần dùng. Một số chợ buôn bán tập trung các mặt hà ng đặc sản như chợ Hà ng Tơ ở Hà ng Đà o buôn bán tơ lụa, chợ Bưởi chuyên bán các loại giấy sản xuất ở Yên Thái, Hồ Khẩu.
Phương thức mua bán
Ở Việt Nam trung đại, từ lâu chợ vẫn là một nơi trao đổi tiếp xúc toà n diện giữa các cộng đồng người của các vùng lân cận, vử các mặt kinh tê, văn hóa, lối sống và thông tin đại chúng Ở Thăng Long-Hà Nội, chợ không những là một nơi trao đổi và tiếp xúc giữa các tầng lớp người trong phạm vi nội bộ đô thị và chủ yếu là một trung tâm trao đổi tiếp xúc giữa Kẻ Chợ và các vùng phụ cận. Nó là một sự đối ngoại thường trực, toà n diện giữa thà nh thị và nông thôn.
Nông dân các vùng phụ cận mang sản vật nông nghiệp hoặc thủ công nghiệp của mình và o bán tại các chợ, rồi dùng tiửn đó mua sắm một ít các vật dụng cần thiết cho công việc sản xuất và o đời sống hà ng ngà y. Ở chợ Thăng Long-Hà Nội còn có một loại người buôn bán chuyên nghiệp, bán hà ng trong các lửu quán dựng sẵn, nhưng phần lớn cũng chỉ là những người buôn bán nhử hoặc trung bình.
Đa số những người đi chợ mua bán tại các chợ ở Thăng Long-Hà Nội là giới phụ nữ. Các lái buôn và giáo sĩ phương Tây khi đến Việt Nam đửu nhận xét là phụ nữ Việt nam nói chung và phụ nữ Kẻ Chợ nói riêng đã có một năng khiếu đặc biệt vử buôn bán.
Đến thời Pháp thuộc, các chợ vẫn được duy trì, xây dựng cầu chợ hẳn hoi, để gom các chợ nhử và o thà nh một chợ lớn. Như chợ Đồng Xuân là m năm 1896 là gồm các chợ Bạch Mã, chợ Cầu Đông. Chợ Hà ng Da và là gom các chợ Hà ng Gà , chợ Đông Thà nh Thị. Chợ Mơ là gom các chợ Yên Thọ (à” Cầu Dửn) chợ Trung Hiện, Chợ Cửa Nam là gom các chợ Cửa Nam, Đình Ngang, Ong Nước... cũng thời nà y có thêm loại chợ Đuổi. Số là các chợ lớn cứ sẩm tối, là Khán chợ đuổi hết người ra khửi khuôn việc chợ để khóa cổng. Những người bị đuổi nà y liửn tụ tập ở gần đó. Vả lại dân nghèo nhiửu người lúc ấy mới đi là m vử, cũng tìm tới chợ Đuổi để mua hà ng. Ban đầu họ họp ở đầu Chợ Đuổi (tức phố Tuệ Tĩnh nay) sau do thà nh phố mở mang, lính cấm đã dồn chợ vử ngoại ô Vân Hồ.
Ngà y nay các chợ cũ vẫn hoạt động, song dân chúng muốn mua bán thuận tiện nên sinh ra các thứ chợ cóc bên vỉa hè, họp chớp nhoáng và o buổi tan tầm (có nơi chợ cóc họp cả ngà y).
Chợ Hà Nội nay và trong tương lai
Hiện nay, trên địa bà n Hà Nội có hơn 400 cơ sở thương mại gồm chợ, siêu thị và trung tâm thương mại phân bổ trên tất cả các quận, huyện, trong đó tập trung nhiửu nhất tại các khu vực đô thị.
Đáng chú ý là mạng lưới siêu thị và trung tâm thương mại đang từng bước hình thà nh, góp phần nâng cao chất lượng hoạt động thương mại, chỉnh trang và nâng cấp mức độ văn minh đô thị trên địa bà n. Trước thực tiễn quy mô, không gian và cơ hội phát triển mới của thà nh phố, ngà nh công thương Hà Nội đang xây dựng một quy hoạch hoà n chỉnh và đáp ứng yêu cầu phát triển lâu dà i, bửn vững để khẳng định vai trò, vị thế Thủ đô - trung tâm thương mại, dịch vụ của cả nước cũng như mang tầm khu vực.
Theo dự án đang được xây dựng thì mạng lưới bán buôn, bán lẻ trên địa bà n thà nh phố Hà Nội đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030 sẽ có 489 chợ, 162 các loại trung tâm thương mại, 178 đại siêu thị và siêu thị.
Hà Nội sẽ không xây dựng chợ ở bốn quận nội thà nh cũ, hạn chế xây dựng mới các chợ ở các quận, lựa chọn nâng cấp chợ quy mô lớn thà nh trung tâm mua sắm kết hợp chợ dân sinh. Sẽ hình thà nh hai chợ đầu mối bán buôn nông sản-thực phẩm tổng hợp cấp vùng thuộc hai huyện Gia Lâm và Thường Tín, một số chợ đầu mối nông sản tổng hợp và chuyên doanh ở quận Hoà ng Mai và các huyện Từ Liêm, ử¨ng Hòa, Ba Vì, Mê Linh.
Dự án cũng đử xuất xây dựng hai trung tâm mua sắm cấp quốc gia tại huyện Đan Phượng và huyện Thạch Thất với quy mô khoảng 500.000m2; xây dựng năm trung tâm bán buôn tổng hợp tại các huyện Gia Lâm, Sóc sơn, Chương Mử¹, Thạch Thất và Thường Tín với quy mô từ 150-200ha.
Dự án nà y nhằm mục tiêu đáp ứng yêu cầu sản xuất, tiêu dùng của thà nh phố nói chung và tăng trưởng của ngà nh nói riêng, trong đó có tính đến vai trò dẫn hướng, lan tửa của Hà Nội với vùng Thủ đô và các tỉnh lân cận. Bảo đảm các hệ thống phân phối bao gồm nhiửu kênh, nhiửu phương thức kinh doanh, nhiửu thà nh phần tham gia, huy động được nhiửu nguồn lực; xây dựng năng lực cạnh tranh cao và có tác động tích cực trong quan hệ với những ngà nh, lĩnh vực khác./.