Quán Giá và  tướng Lý Phục Man

Quán Giá là  đửn thử chung của hai xã Yên Sở và  Đắc Sở. Quán ở đây có nghĩa là  nơi thử thà nh hoà ng là ng, không phải nơi thử tự của Аạo giáo. Quán Giá thử Lý Phục Man, một danh tướng của Lý Bí, sống ở thế kỷ thứ VI, quê ông ở là ng Cổ Sở (huyện Hoà i Аức), không rõ họ tên thật. Tương truyửn ông giửi võ nghệ, theo Lý Bí khởi nghĩa chống quân Lương (Trung Hoa) xâm chiếm nước ta, lập nhiửu chiến công. Nhà  Tiửn Lý (544-555) thà nh lập, ông được cử­ trông coi vùng đất phía Nam, đánh tan cuộc xâm lấn của Chăm pa. Sau đó, ông kết hôn với công chúa Lý Nương, vua ban cho ông họ Lý và  chức thiếu úy, gọi là  tướng quân Lý Phục Man.

à”ng trở vử quản lĩnh vùng đất Аỗ Аộng, Аường Lâm. Nhà  Lương lại đưa quân sang xâm lược nước Vạn Xuân. à”ng chỉ huy quân sĩ đánh giặc và  hi sinh ở chiến trường. Thương nhớ và  biết ơn ông, nhân dân ở nhiửu nơi như Yên Sở (Hoà i Аức), Xuân Аỉnh (Từ Liêm)... dựng đửn, đình thử Lý Phục Man.

Năm 1947, giặc Pháp đã đốt phá gần hết Quán Giá, chỉ còn lại hai tam quan, ba bức tường và  hậu cung. Sau nà y, trên nửn cũ, nhân dân địa phương đã dựng lại cả ba nhà  đại đình, trung đình và  thượng điện, tuy có nhử hơn trước song vẫn bảo đảm sự thử cúng trang nghiêm. Tòa thượng điện vẫn còn bức tường hồi xây từ thời Nguyễn có các ô hình trang trí và  cột trụ phía trước có đắp nghê trên đỉnh cột như một sự kiểm soát người và o quán lễ thánh. Bên cạnh khu đửn chính, phía hồi phải có nhà  bia và  nhà  ở của tuần canh (thời xưa), phía hồi trái có dãy nhà  để ngựa và  nhà  bếp phục vụ cho sinh hoạt lễ hội.

Lại thêm vườn hoa, cây cảnh, hòn non bộ ở đằng sau, tạo thà nh một cảnh quan cổ kính, trang nhã. Riêng vử hai tam quan, cái ngoà i cách cái trong 20 mét, được các nhà  nghiên cứu coi là  trường hợp duy nhất trong cấu trúc đình đửn ở nước ta. Trên tam quan thứ hai có gắn 49 mảnh đất nung được trang trí. Ở hai bức tường liửn với hai cột trụ lớn có những viên gạch rất đặc biệt. Tường phía đông có 23 viên, tường phía tây có 26 viên. Аó là  những viên gạch nung, vuông, có đường chỉ viửn xung quanh, giữa là  những hình nổi, không hình nà o giống hình nà o, tạo thà nh một bức tranh sống động.

Các nhà  nghiên cứu văn hóa dân gian thì coi đó là  những cảnh sinh hoạt: người đang dong trâu cà y ruộng, cô gái tắm ở ao sen, người cườ¡i voi, người cườ¡i ngựa, người gánh củi, hai người đánh cử, người bơi thuyửn đánh cá, mấy chú bé chăn trâu đùa nghịch...

Các nhà  nghiên cứu Phật giáo thì lại coi đó là  những tích trong Phật thoại: cảnh hươu và  mặt trời (hay hoa) là  minh họa cảnh Phật Thích ca thuyết pháp lần đầu ở Lộc Uyển, cảnh ao sen có người tắm là  miêu tả cảnh Phật tắm trước khi lên ngồi dưới gốc cây bồ đử, cảnh voi và  hai người ngã vật là  cảnh voi điên ở Rajagrha...

Trong Quán Giá may mắn còn tượng Lý Phục Man (không bị giặc Pháp phá hủy) ở giữa và  tượng hai bà  Phương Dung và  Ả Nương ở hai bên, cùng bốn pho tượng đứng là  các thị nữ, hộ sĩ. Ba pho tượng chính được tạo tác rất cẩn thận, ứng với ba ngai thử, được chạm khắc tỉ mỉ, tỉa tót kử¹ lườ¡ng. Cũng trang trọng như ngai thử là  hai hương án và  một cỗ kiệu. Lại có một con ngựa to bằng đồng, bên ngoà i phủ lớp sơn. Nếu những di vật trên chỉ có thể biết niên đại tương đối khoảng thế kỷ XIX thì năm tấm bia đá lại cho biết niên đại tuyệt đối sớm hơn, thuộc các năm 1620, 1671, 1681, 1728 và  1803.

Chính các bà i văn bia nà y đã nói rõ thế đất địa linh sinh ra nhân kiệt, ca ngợi sự nghiệp của Lý Phục Man. Theo văn bia, thời Lý đã dựng Quán Giá, tạc tượng, thời Trần mở rộng đửn (quán) và  gia phong mử¹ hiệu, thời Lê Trung hưng nhiửu lần ban sắc, xây tam quan, nghi môn, thửm đá. Аến thời Nguyễn là m máng đồng, các hoà nh phi, câu đối...

Hà ng năm, nhân dân vùng Giá (gồm 3 xã Yên Sở, Аắc Sở và  Tiên Yên của huyện Hoà i Аức) mở hội từ ngà y 10 đến 16 tháng ba âm lịch. Hội Giá đã đi và o ca dao Bởi Аăm, rước Giá, hội Thầy... là  hội to được nhiửu khách thập phương tới tham dự.

Hai đám rước của Yên Sở và  Đắc Sở đến đình, quán của nhau rồi quay vử. Lễ hội tái hiện chiến trận của anh hùng Lý Phục Man. Mượn yếu tố tâm linh văn hóa, lễ hội nhắc nhở các thế hệ sau ghi nhớ công ơn của người tướng tà i đánh giặc, bảo vệ đất nước.