NSND Đặng Nhật Minh: Điện ảnh là  định mệnh

Hình ảnh của Аặng Nhật Minh đã trở nên quen thuộc mỗi khi người ta nói vử điện ảnh Việt Nam. Những vinh quang mà  Đặng Nhật Minh nhận được, như danh hiệu NSND, giải thưởng Hồ Chí Minh, giải Nikkei Asia Prize (tại Nhật Bản), giải Thà nh tựu trọn đời vì sự nghiệp điện ảnh của châu à (tại Hà n Quốc) và  nhiửu giải thưởng khác cho thấy tầm vóc của ông trong nghệ thuật điện ảnh. à”ng là  niửm tự hà o không chỉ của điện ảnh Việt Nam.

à”ng vốn không được đà o tạo để là m phim truyện. Sau 18 tháng học ở Liên Xô, 19 tuổi ông vào đời bằng nghử phiên dịch tiếng Nga. Mãi đến năm 27 tuổi, từ sự tình cử run rủi, ông mới được là m đạo diễn cho bộ phim tà i liệu đầu tiên có tên gọi Theo chân người địa chất. Аược giao là m phim truyện đầu tiên và o năm 1974, nhưng ông chỉ thực sự là  ông lúc bộ phim Thị xã trong tầm tay ra đời năm 1982, khi đã dám thay đổi tư duy là m phim quen thuộc. Thị xã trong tầm tay tạo ra dư luận trái chiửu, nhưng may mắn thay, tại Liên hoan phim Việt Nam năm 1983, ba văn nhân tên tuổi là  Chế Lan Viên, Hoà ng Trung Thông và  Nguyễn Khải tham gia Ban giám khảo đã quyết liệt ủng hộ và  trao giải Bông Sen Và ng cho bộ phim nà y, giúp Аặng Nhật Minh củng cố niửm tin vử cách là m phim của riêng ông.

Sau đòn bẩy quan trọng ấy, ông tiếp tục với Bao giử cho đến tháng Mười, Cô gái trên sông, Trở vử, Thương nhớ đồng quê, Hà  Nội mùa đông 46, Mùa ổi... và  gần đây nhất là  Đừng đốt. Аã có người đánh giá, tà i năng của Аặng Nhật Minh trong nghệ thuật thứ bảy nước ta tính tới cuối thập niên đầu tiên ở thế kỷ 21, thì chỉ có một thước đo duy nhất là  chính Аặng Nhật Minh. à”ng đã chứng minh với khán giả rằng, điện ảnh không phải là  vấn đử của kử¹ thuật hay công nghệ, mà  trước hết nó phải là  vấn đử của lương tâm, của tình yêu con người. Phim của ông là  những tiếng thì thầm nhưng lan tửa, giúp người xem nhận ra sâu sắc một vẻ đẹp Việt Nam, một tâm hồn Việt Nam, và  nói rộng ra là  một tinh thần châu à.

Аặng Nhật Minh có một xuất thân không tầm thường. Mẹ ông là  con gái quan thượng thư triửu đình Huế, đã từ bử tất cả để đi theo lý tưởng của chồng. Cha ông là  bác sĩ Аặng Văn Ngữ, sau khi tốt nghiệp Аại học Y khoa, năm 1942 bác sĩ đã lên đường sang Nhật Bản du học để nghiên cứu vử nấm và  vi sinh. Nhưng ông đã gác lại công việc nghiên cứu khoa học đang dang dở ở nước ngoà i, trở vử nước tham gia kháng chiến theo lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Trong rừng sâu Việt Bắc, cha ông đã miệt mà i chế tạo nước cất Penicilline để cứu chữa vết thương cho bộ đội. Khi hòa bình lập lại trên miửn Bắc, cha ông lại lặn lội khắp các khu căn cứ địa cũ để thực hiện một chương trình chống sốt rét toà n diện và  quy mô chưa từng có.

Sau khi người vợ thân yêu mất đi ở Việt Bắc trong những ngà y cuối cùng trước khi vử tiếp quản thủ đô, bác sĩ Аặng Văn Ngữ lúc ấy mới 44 tuổi, đã ở vậy nuôi con, lấy sự nghiệp khoa học, lấy việc cứu giúp con người là m niửm vui cuộc sống. Chiến tranh tiếp tục leo thang ra miửn Bắc, để bảo vệ thà nh quả tiêu diệt sốt rét trên một nử­a đất nước, bác sĩ Аặng Văn Ngữ xung phong và o chiến trường Trị Thiên, nghiên cứu vắcxin chống sốt rét nhằm ngăn chặn căn bệnh nà y từ bên kia vĩ tuyến 17. Và  ông đã ngã xuống chiến trường, để rồi sau đó nằm 5 năm trong nghĩa trang liệt sĩ của xã Phong Mử¹, huyện Phong Аiửn - tỉnh Thừa Thiên như một người lính vô danh. Nghe tin ấy, em gái Аặng Nhật Minh đang học ở Liên Xô không chịu đựng được nỗi đau nà y, đã lâm bệnh rồi mất lúc mới 28 tuổi.

Trong cuốn hồi ký điện ảnh, Аặng Nhật Minh viết vử cha: Gia tà i ông để lại cho tôi là  tình yêu quê hương, sự gắn bó máu thịt với nhân dân mình, đất nước mình, là  lòng thương yêu con người, sự cảm thông sâu sắc trước những nỗi khổ đau của con người. à”ng không biết rằng những cái đó cũng chính là  nửn tảng cơ bản cho mọi sự sáng tạo nghệ thuật. Những gì tôi là m được trong điện ảnh cũng chính nhử đã thừa hưởng được ít nhiửu cái di sản tinh thần đó.

Аiện ảnh không phải là  con đường mà  người cha muốn Аặng Nhật Minh theo đuổi. Bác sĩ Аặng Văn Ngữ mong muốn con trai nối nghiệp mình, trở thà nh một nhà  khoa học. Nhưng cuộc đời, với những biến động, xoay vần của nó đã đưa Аặng Nhật Minh đến với nghệ thuật điện ảnh. Lúc đầu chỉ là  những sự tình cử để vượt qua nỗi buồn chán của nghử phiên dịch. Rồi tự học, tự trang bị kiến thức, và  rồi là  niửm say mê, lao động miệt mà i, Аặng Nhật Minh giử đây có thể tin tưởng rằng, cha mẹ ông đang mỉm cười nơi chín suối với định mệnh điện ảnh mà  ông theo đuổi.

Ở Hà  Nội có một con phố mang tên Аặng Văn Ngữ. Con phố ấy là  để vinh danh một nhà  khoa học “ bác sĩ “ chiến sĩ đã hy sinh vì nước. Từ lâu Аặng Nhật Minh ấp ủ là m phim vử cha mình. Аó là  một món nợ tinh thần mà  ông sẽ trả trong một ngà y nà o đó.