Nguyễn Thị Quế - Bà  lang còn lại của làng thuốc Đại Yên

Như một vườn thảo mộc còn vương lại chốn trần gian.

* Hương thuốc hồn người

àt ai biết là ng cổ  Аại Yên thuộc phường Ngọc Hà , quận Ba Аình, Hà  Nội lại có nghử truyửn thống trồng cây thuốc Nam ngót ngét ngà n năm nay.

Sử­ là ng chép rõ, và o thời nhà  Lý thế kỉ XI, một cô gái tên là  Trần Ngọc Tường mới 9 tuổi, rất giửi chữa bệnh bằng các loại lá cây. Quân lính của Lý Thường Kiệt qua đây bị mắc bệnh nên cô đã chữa giúp. Nhử đó, quân ta đã đánh thắng giặc. Ngọc Tường được nhà  vua triệu và o cung và  phong là m Ngọc Hoa công chúa. Nhưng vì nhớ mẹ nên cô đã quay trở lại là ng Аại Bi (Аại Yên ngà y nay) và  truyửn lại nghử thuốc cho dân.

Trước đây, ở là ng nà y gia đình nà o cũng có một vườn cây lá thuốc. Thập niên 70- 80 của thế kỷ XX, cả là ng là  vựa thuốc cung cấp cho Viện Y học cổ truyửn Việt Nam, Аại học Dược Hà  Nội và  hà ng thuốc nam còn bà y bán rộng khắp các chợ : Khâm Thiên, Cử­a Nam, Аồng Xuân, Phố thuốc Bắc.

Cụ Quế năm nay đã ngoà i 70 tuổi nhưng đôi mắt vẫn tinh tường, đôi tay vẫn còn khửe để ngà y 2 buổi dọn vườn và  hái thuốc. Nhà  cụ đã 6 đời trồng và  bán thuốc nam ở là ng. Tuổi thơ cụ đã gắn chặt với cây thuốc Nam, từ thời còn trẻ con đã chơi những trò chơi đố nhau tên các loại cây thuốc. Khi lên 8 tuổi đã biết đi cắt lá đem vử sao thuốc chữa bệnh.

Bà  lang còn lại của là ng thuốc Аại Yên bên vườn thuốc còn sót lại

Nghử trồng cây thuốc cũng vất vả, gian truân lắm, bất kể ngà y nắng hay mưa người trồng thuốc cũng phải có mặt ở vườn, cũng chân lấm tay bùn như người nông dân bới đất, kiếm ăn" vậy.

Thời con gái, những bước chân gánh thuốc của cụ đã in dấu trên khắp chốn Hà  Thà nh, cụ thường gánh cây thuốc đi bán rong ở những con phố cổ như phố Thuốc Bắc, Khâm Thiên, Cử­a Nam, chợ Аồng Xuân... Rồi khi tuổi già  đến cụ không còn đủ sức đi các chợ nữa thì cụ lại quay vử chợ ngay tại cổng là ng Аại Yên.

Cụ Quế dẫn chúng tôi ra mảnh vườn thuốc của gia đình, khu vườn xanh mát luôn thoang thoảng hương thơm thanh khiết dễ chịu của dược liệu. Khu vườn có diện tích khoảng 400m2, với đủ các loại cây thuốc nam như hương nhu, mã đử, sà i đất, lô hội, trinh nữ hoà ng cung, lá mò, bưởi bung, lườ¡i đồng, lá diễn...

Dù vất vả nhưng thu nhập của cụ Quế từ vườn trồng thuốc Nam chỉ đạt chừng bốn năm chục nghìn đồng một ngà y. Cụ vẫn quyết tâm giữ nghử vì đây là  công việc đã gắn bó với cụ cả đời và  cũng là  nghử truyửn thống của gia đình.

Cụ Quế không chỉ thông thạo cách chăm sóc, đặc tính chữa bệnh của từng loại cây, mà  còn có thể nghe kể bệnh để bốc thuốc. Rồi cụ chỉ và o từng cây mà  nói vanh vách: cây hương nhu có lá nhử có răng cưa, thân mà u tía, có thể dùng tươi hoặc phơi khô. Loại cây nà y trị cảm nắng, sốt nóng ớn lạnh, nhức đầu, đau bụng đi ngoà i, tức ngực, nôn mử­a...Cây mã đử dùng là m thuốc lợi tiểu, chữa một số bệnh vử tiết niệu, cầm máu, phù thũng, ho lâu ngà y, tiêu chảy, chảy máu cam....

Cả một cuộc đời gắn bó với mảnh đất trồng lá thuốc, cụ Quế tâm niệm: Là m cho đến lúc nà o không còn đủ sức nữa thì thôi.

* Là ng nghử sắp đi và o cổ tích

Cụ Quế xót xa: Dọc con kênh chảy ven cống của đình là ng, chỉ còn sót lại 4 khu vườn nho nhử nằm chênh vênh bên những đống rác phế thải. Còn và i ba hộ sống bằng nghử trồng thuốc và  bốc thuốc nhưng những mảnh hồn lá thuốc Аại Yên không biết còn có thể vương vấn được bao nhiêu lâu nữa.

Trong những năm gần đây người dân là ng đua nhau bán đất hoặc xây nhà  cử­a cho thuê, những vườn cây bị phá bử hoặc bị thu hẹp và  có nguy cơ biến mất. Những khu nhà  cao tầng cứ thi nhau xuất hiện và  những mảnh vườn kèm theo vô số các loại cây thuốc biến mất vĩnh viễn.

Giử muốn mua một số cây thuốc, phải nhử con cháu vử tận Canh, Diễn, Thanh Trì, nhưng cũng chẳng thấm và o đâu so với hơn 200 loại cây lá trước đây cả. 

Bà  cụ lo rằng: Rồi mai đây Аại Yên chẳng có lấy một thước đất để trồng cây thuốc. Nghử truyửn thống của ông cha cũng sẽ chấm hết. Không buồn sao được khi đứng trước nguy cơ biến mất nghử. Cái nghử là m phúc cho đời cũng theo đó mà  mất đi.

Mảnh vườn ít ửi của gia đình đang đứng trước nguy cơ giải tửa vẫn được cụ chắt chiu chăm sóc. Với cụ thì mùi hương của lá thuốc đã thấm và o đất là ng, thấm và o máu xương. Mà  dù có tiếc nuối bà  cụ cũng chẳng biết phải là m gì để gìn giữ, chẳng còn đất mà  lưu truyửn cho hậu sinh nữa.

Mỗi buổi chiửu, thuốc Nam thu hoạch từ các khu vườn của là ng Аại Yên được bà y bán ở một chợ cóc nhử ngay cạnh cổng là ng. Trước kia, nơi đây là  một chợ thuốc Nam nổi tiếng bậc nhất của Hà  Nội, mỗi lần họp chợ người mua kẻ bán tấp nập. Bây giử mỗi buổi chợ chỉ còn và i ba người bán hà ng, khách mua cũng lèo tèo và i ba người.

Và  mấy ai biết được ngay trong lòng Hà  Nội cũng có một là ng thuốc nam đã gần ngà n năm tuổi. Những bà  lang trồng thuốc Nam ở là ng cổ Аại Yên như cụ Quế chính là  những nghệ nhân đang nắm trong tay vốn văn hóa phi vật thể của cha ông truyửn lại từ 1.000 năm qua.

Là ng thuốc nam Аại Yên đang có nguy cơ mai một dần. Liệu có một lúc nà o đó chúng ta chỉ còn nghe đến nghử trồng thuốc nam của là ng Аại Yên như một câu chuyện cổ tích?