Người đặt nửn móng cho nửn Mử¹ thuật đương đại Việt Nam

Cha ông nguyên là  Thư ký Phủ Thống sứ Bắc Kử³, mất sớm khi ông mới lên 4 tuổi. Mẹ ông một mình ở vậy tảo tần nuôi con, được vua Bảo Аại ngự ban kim khánh khắc 4 chữ "Tiết hạnh khả phong" để biểu dương. Thuở ấy được vua ngự ban kim khánh như thế là  một vinh dự tột bậc, rất hiếm người có được.

Trọn đời  cho nghệ thuật hội họa

Họa sĩ Nam Sơn có năng khiếu hội họa bẩm sinh và  ham mê hội họa từ nhử. à”ng được các nhà  nho Phạm Như Bình và  Nguyễn Sĩ Аức dạy chữ Nho và  dạy vẽ. à”ng sớm tiếp xúc với nửn nghệ thuật hội họa cổ phương Аông: Việt Nam, Trung Quốc, Nhật Bản... Sau khi tốt nghiệp Trường Bưởi (trường Bảo hộ), ông và o là m việc cho Sở Tà i chính Аông Dương. Tuy là m công tác tà i chính bận rộn nhưng ông vẫn tranh thủ ngoà i giử (nay ta gọi là  nghử tay trái) vẽ tranh minh họa cho các báo và  sách giáo khoa.

Chân dung họa sĩ Nam Sơn

Ngà y nay, những người ở độ tuổi 70 - 80 trở lên không thể không nhớ đến những bức tranh minh họa nho nhử nhưng rất sinh động, rất có hồn trong bộ sách Quốc văn giáo khoa thư. Năm 1923, ông tham gia đấu xảo (nay ta gọi là  triển lãm) đầu tiên tại Hà  Nội với 4 bức tranh: Nhà  nho xứ Bắc, à”ng già  Kim Liên, Cô gái Bắc Kử³ và  Tĩnh vật là  những bức tranh sơn dầu đầu tiên của Việt Nam (tranh sơn dầu là  kử¹ thuật vẽ tranh của phương Tây, cho đến lúc đó ở ta chưa hử có ai vẽ tranh sơn dầu).

Năm 1925, ông cùng họa sĩ tên tuổi người Pháp V. Tac đi ơ (V. Tardieu) đồng sáng lập trường Cao đẳng Mử¹ thuật Аông Dương. Năm 1930, ông tham gia Triển lãm Hội họa Pa ri với bức tranh "Chợ gạo bên sông Hồng", là  tác phẩm Việt Nam đầu tiên (và  duy nhất) được Nhà  nước Pháp mua và  trưng bà y tại Bảo tà ng Mử¹ thuật Quốc gia Pháp. Năm 1946, Bộ Quốc gia giáo dục của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa mời ông là m cố vấn của Viện Phương Аông Bác cổ. Năm 1957, thà nh lập Hội Mử¹ thuật Việt Nam, ông được bầu và o Ban chấp hà nh, và  giữ chức danh nà y cho đến khi mất.

Аồng sáng lập  trường Cao đẳng Mử¹ thuật Аông Dương

Vử việc ông là  người đồng sáng lập Trường cao đẳng Mử¹ thuật Аông Dương, có lẽ còn nhiửu người chưa biết. Ngay từ năm 1923, ông đã có bản thảo Аử cương Mử¹ thuật Việt Nam, trong đó lần đầu tiên ông đử cập đến việc xây dựng một nửn mử¹ thuật Việt Nam vừa dân tộc vừa hiện đại. à”ng viết: "Lập nên một trường đại học để đà o tạo lấy nghệ sĩ có tà i duy trì lấy nửn tảng Mử¹ thuật của tổ tiên để lại, ngõ hầu cải tạo, sáng tác lấy một

nửn Mử¹ thuật Аông phương có cá tính Việt Nam". Cách nói của ông cách đây gần 80 năm nhưng cũng rất gần với cách nói của chúng ta ngà y nay là  "hiện đại nhưng đậm đà  bản sắc dân tộc" đó sao?

Vử nội dung giảng dạy hay là  cơ cấu của Trường Mử¹ thuật, ông đã hình dung rất cụ thể. Trường gồm có 7 Ban (như ngà y nay ta gọi là  khoa hay bộ môn): Ban Hội họa, ban Kiến trúc, ban Аiêu khắc, ban Sơn Việt Nam, ban Trang hoà ng, ban Khắc, ban Bồi tranh lụa, tranh giấy. Trong từng ban đó, ông cũng mô tả rất cụ thể. Ví dụ, ban Hội họa có ba tiểu ban:

1. Họa theo lối châu à‚u, tả thực bằng than, chì, mực tà u, thuốc nước, sơn dầu.

2. a/ Họa theo lối Аông phương, tả thực và  tưởng tượng, vẽ dùng trí nhớ bằng bút nho, mực ta, sơn, thuốc nước, vẽ và o giấy lụa.

b/ Viết chữ, học đủ các lối chân phương, triện, lệ, thảo, học đủ các nét, các cách cầm bút, dùng mực, thuốc (ngà y nay ta gọi là  thư họa).

c/ Thuộc giấy, lụa phửng theo cổ nhân v.v...

Các ban kia (như Kiến trúc, Аiêu khắc...) ông cũng chỉ dẫn cụ thể, tỷ mỉ như thế.

Cũng từ Bản đử cương nà y mà  ông thuyết phục được họa sĩ danh tiếng người Pháp V. Tac đi ơ để ông nà y đử nghị lên nhà  nước Bảo hộ đi đến thà nh lập Trường Cao đẳng Mử¹ thuật Аông Dương và o năm 1925. Vử sự kiện thà nh lập trường Cao đẳng Mử¹ thuật Аông Dương, nhiửu người ngay cả những sinh viên trường Аại học Mử¹ Thuật ngà y nay cũng không hử biết rằng, họa sĩ Nam Sơn là  người đồng sáng lập. Ngay sách báo của ta trước đây cũng không hử đử cập đến vấn đử nà y. Chính những người Pháp là  những người đầu tiên ghi nhận công lao đóng góp của họa sĩ Nam Sơn: à”ng là  một trong hai người đồng sáng lập và  là  giáo sư chuyên ngà nh bậc 2, phụ trách môn Аồ họa và  Trang trí. Cuốn sách "Pa ri - Hà  Nội - Sà i Gòn cuộc phiêu lưu của hội họa hiện đại Việt Nam" do các nhà  bảo tà ng Pa ri xuất bản năm 1998 xác nhận: "Qua những cuộc trao đổi giữa họ (tức V.Tac đi ơ và  Nam Sơn) nảy ra ý kiến thà nh lập một trường Mử¹ thuật ở Hà  Nội. Nam Sơn thuyết phục V. Tac đi ơ tiến hà nh vận động cần thiết để có thể tiến hà nh khai giảng và  điửu hà nh nhà  trường. Chính thức được thà nh lập do một nghị định của Toà n quyửn Merlin, trường nà y nói cho đúng là  kết quả tình bạn kử³ lạ giữa hai người. Vị trí và  vai trò của Nam Sơn được Toà n quyửn Аông Dương xác nhận rất rõ rà ng trong cuốn "Các trường Mử¹ thuật Аông Dương" xuất bản ở Hà  Nội năm 1937: Ong Nam Sơn, Giáo sư chuyên ngà nh bậc 2 là  một trong hai người sáng lập trường Mử¹ thuật Аông Dương, dạy Hình họa và  Trang trí" (sách đã dẫn).

Người thầy  của những bậc danh họa

Là  Giáo sư giảng dạy tại Trường Cao đẳng Mử¹ thuật Аông Dương trong vòng 20 năm (1925 - 1945), họa sĩ Nam Sơn đã góp phần đà o tạo được một thế hệ họa sĩ nổi tiếng của nửn hội họa đương đại Việt Nam. Chúng ta có thể kể đến những tên tuổi những họa sĩ danh tiếng như: Lê Phổ, Mai Trung Thứ, Công Văn Trung, Nguyễn Phan Chánh, Tô Ngọc Vân, Nguyễn Cao Luyện, Nguyễn Аỗ Cung, Trần Văn Cẩn, Lương Xuân Nhị, Hoà ng Lập Ngôn, Sĩ Ngọc, Trần Аình Thọ, Diệp Minh Châu, Nguyễn Sáng, Bùi Xuân Phái, Nguyễn Tư Nghiêm, Dương Bích Liên, Tạ Thúc Bình, Phan Kế An... Và  nhiửu người nữa mà  tên tuổi của họ đã là m rạng danh nửn hội họa đương đại Việt Nam. Thật là  vinh dự cho Giáo sư - Họa sĩ Nam Sơn khi ông đã góp phần đà o tạo nên những họa sĩ danh tiếng như thế.

Sau ngà y Nhật đảo chính Pháp, những người Pháp hoặc bị bắt, hoặc bử vử nước, họa sĩ Nam Sơn trở thà nh Hiệu trưởng trường Mử¹ thuật Аông Dương cho đến tháng 8/1945.

Sau ngà y ta già nh được chính quyửn (9/1945), trường Cao đẳng Mử¹ thuật Аông Dương bị giải thể, họa sĩ Nam Sơn được chính quyửn cách mạng mời tham gia là m Cố vấn cho Viện Phương Аông Bác cổ. Danh sách Ban cố vấn do Bộ trưởng Vũ Аình Hòe ký bổ nhiệm, ta thấy có các tên tuổi sau: Vĩnh Thụy (tức vua Bảo Аại), Аà o Duy Anh, Ngô Аình Nhu, và  Nguyễn Vạn Thọ tức Nam Sơn.

Năm 1957, Hội Mử¹ thuật Việt Nam được thà nh lập, họa sĩ Nam Sơn được bầu và o Ban Chấp hà nh, và  ông giữ chức danh đó cho đến khi qua đời, và o năm 1973.

Có thể nói, họa sĩ Nam Sơn là  người đặt nửn móng đầu tiên cho nửn Mử¹ thuật đương đại Việt Nam.