Kinh đô Thăng Long và  những biến cố lịch sử­

Thà nh quả tạo dựng thời Lý

Như sử­ sách đã ghi, vua Lý Thái Tổ hạ Chiếu dời đô từ Hoa Lư ra Аại La , đổi tên là  Thăng Long từ năm 1010. Thời kử³ ấy, địa thế Аại La vốn là  một vùng trũng. Sự đi lại, vận chuyển chủ yếu phải dựa và o thuyửn bè, có rất nhiửu bến bãi: Bến Thái Cực (phố Hà ng Аà o ngà y nay), bến Thái Tổ, bến Triửu Аông, bến Thiên Thu, bến Giang Tần, bến Hà  Khẩu (Hà ng Buồm ngà y nay)...

Thời vua Lý Thái Tông (1028-1054) những người dân nghèo từ là ng Lệ Mật (huyện Gia Lâm ngà y nay) vượt Nhĩ Hà  (tức sông Hồng) sang khai hoang ở phía Tây kinh thà nh Thăng Long đã biến vùng rừng rậm, đầm lầy thà nh khu Thập Tam Trại ( 13 trại) là  khu vực nông nghiệp quan trọng gồm các trại: Ngọc Hà  , Аại Yên, Cống Vị, Thủ Lệ... (thuộc quận Ba Аình ngà y nay) để trồng lúa, rau, cây thuốc và  hoa .

Sau đó, nhân dân ở các miửn quê lân cận cũng kéo nhau đến đây khai hoang, lập trại hoặc lập các phường thợ thủ công là m cho cư dân kinh đô ngà y cà ng đông vui và  trù phú.

Аửn Quánh Thánh xưa

Thời Lý, ở kinh thà nh (tức và nh ngoà i Hoà ng thà nh) có 61 phường dân cư, nhiửu thợ thủ công là nh nghử, đặc biệt là  thợ xây dựng đạt trình độ tinh xảo. Các phường vừa là  nơi sản xuất nông nghiệp, thủ công nghiệp vừa là  nơi buôn bà n, tiêu thụ sản phẩm.

Ngoà i bốn cử­a Hoà ng Thà nh có các chợ lớn theo cấu trúc trong thà nh, ngoà i thị. Trên sử­ sách có ghi các tên: chợ Аông , chợ Tây và  chợ Nam. Chợ Аông lớn nhất thuộc phường Giang Khẩu nằm ở cử­a sông Tô Lịch thông ra sông Cái ( khoảng giữa phố Hà ng Buồm và  phố Hà ng Than ngà y nay)

Аầu năm 1028, vua Lý Thái Tông cho lập miếu Thần Аồng Cổ ( Trống Аồng). Hà ng năm, đến ngà y 4 tháng Tư âm lịch, tổ chức hội cho các quan thử trước thần rằng: Là m con chẳng hiếu/ Là m tôi chẳng trung/Thần minh chu diệt .

Năm 1049, vua Lý Thái Tông cho xây dựng chùa Một Cột tại vườn Tây Cấm (khu vườn ở mé Tây của Cấm Thà nh Thăng Long) gọi tên chữ là  chùa Diên Hựu

Năm1057, vua Lý Thái Tông cho dựng tại chùa Sùng Khánh một ngọn tháp nổi tiếng vử chiửu cao, có tên là  Tháp Báo Thiên. Tháp nà y cùng quả chuông Quy Аiửn đã được xếp và o hà ng bốn công trình hạng nhất nước Аại Việt thuở ấy.

Năm 1070, vua Lý Thánh Tông cho xây Văn Miếu . Năm 1078 , vua Lý Nhân Tông cho dựng nhà  Quốc Tử­ Giám ở sau Văn Miếu là  trường Аại học đầu tiên của nước Аại Việt

Trong hơn 200 năm dưới vương triửu Lý , tại kinh đô Thăng Long đã xây dựng được nhiửu công trình to đẹp, khang trang ,xứng đáng là  một đô thà nh mở nửn của kỷ nguyên văn hiến Аại Việt

Trải qua 1000 năm lịch sử­ , di tích của những công trình ấy còn lại quá ít ửi ! May thay , còn sót lại Văn Miếu , Quốc Tử­ Giám , chùà  Diên Hựu ( Một Cột) ...và  một và i ngôi chùa được xây dựng dưới triửu Lý . Còn  hầu như dấu tích công trình của bao thế hệ người Thăng Long xưa đửu đã bị tiêu tan.

Nỗi đau chung của cả đân tộc

Аến thời tà n của triửu Lý, trong khoảng và i chục năm đầu thế kỷ 13 , nội chiến xẩy ra liên miên giữa các tập đoà n phong kiến rồi xung đột nổ ra tại đế đô là m cho cung điện trong khu Hoà ng Thà nh bị thiêu hủy gần hết. Аến nỗi, năm 1214, cung thất nhiửu nơi bị đốt, vua và  Hoà ng gia phải trú ở nhà  tranh gần cầu Thái Hòa . Аến năm 1216 , thảo điện ( là m bằng tranh , tre, nứa ,lá) phải dựng ở Tây Phù Liệt (nay là  là ng Sét ở quận Hoà ng Mai).

Từ đầu năm 1225, nhà  Trần lên ngôi đã bắt tay và o sử­a sang xây dựng khu vực Hoà ng Thà nh. Năm 1230 xây dựng nơi thiết triửu gồm một số cung điện, lầu gác. Còn khu vực kinh thà nh của dân cư thì dưới triửu Trần không có gì khác so với thời Lý.

Cuối  đời Trần, kinh đô Thăng Long lại tiếp tục bị giặc giã cướp phá, thiêu đốt , đổ nát tan hoang.

Năm 1400, Hồ Quý Ly lên ngôi, ông ta không những không sử­a sang xây dựng gì cho Thăng Long mà  còn phá nốt những cung điện sót lại ở kinh đô, lấy nguyên vật liệu đem và o xây dựng kinh đô mới ở Thanh Hóa .

Sau đó 6 năm, giặc Minh sang xâm lược nước ta. Thăng Long bị chiếm đóng trong 22 năm liửn. Quân tướng giặc Minh hủy hoại nhiửu chùa, tháp , đửn, miếu... lấy những cổ vật bằng đồng quý như đỉnh tháp Báo Thiên, chuông Quy Аiửn đem đúc vũ khí. Аến thời kử³ nà y, hầu hết những công trình kiến trúc của Thăng Long từ thế kỷ 11, thế kỷ 12 đửu bị phá trơ trụi .

Thà nh Thăng Long xưa

Năm 1428, Lê Lợi lên ngôi vua, đổi tên Thăng Long thà nh Аông Аô ,đến cuối năm1430 lại gọi là  Đông Kinh.

Từ đó, trong suốt 400 năm các triửu vua Lê kế tiếp đã xây dựng lại kinh đô Thăng Long ngà y cà ng rộng lớn, đẹp đẽ và  sầm uất với hà ng trăm cung điện.

Nhưng tiếc thay! đến cuối thế kỷ 18, cuộc tranh chấp quyửn bính giữa vua Lê và  chúa Trịnh đã dẫn tới cuộc tương tà n dữ dội trên đất Thăng Long.

Ngà y mồng Tám tháng Chạp năm Bính Ngọ ( đầu năm 1787 ), Lê Chiêu Thống sai người phóng hửa đốt hết Phủ Chúa, đám cháy kéo dà i trên 10 ngà y chưa tắt . Thế là  lâu đà i, cung điện xây dựng trong mấy trăm năm bỗng chốc hóa thà nh bãi đất cháy đen ( trích Hoà ng Lê nhất thống chí ). Dưới chính quyửn Tây Sơn (1788-1802),Thăng Long có được sử­a sang ít nhiửu song vử cơ bản kinh đô không có gì khác trước .

Năm 1802, triửu đại Tây Sơn bị diệt vong, cả nước thuộc quyửn thống trị của triửu Nguyễn, kinh đô bị dời và o Phú Xuân (Huế) . Từ đó, Thăng Long chỉ còn là  trấn thà nh, sau đó là  tỉnh thà nh.

Năm 1803, vua Gia Long cho triệt phá Hoà ng Thà nh cũ.

Trên nửn đất ấy xây một thà nh mới theo kiểu Vôbăng (Vauban- một kiểu thà nh của Pháp thế kỷ 18) . So với Hoà ng Thà nh trước, thà nh mới nhử hẹp hơn rất nhiửu , mỗi bử chỉ khoảng 1km

Năm 1812, dựng cột cử hình 6 cạnh,xây bằng gạch gốm ở phía Nam thà nh , vẫn còn đến ngà y nay.

Năm 1831,vua Minh Mệnh sáp nhập huyện Từ Liêm , phủ ứng Hòa ,phủ Lý Nhân , phủ Thường Tín và o Thăng Long và  lập ra tỉnh Hà  Nội .

Năm 1848, vua Tự Аức sai phá dỡ cung điện trong Hoà ng Thà nh lấy các đồ chạm trổ mử¹ thuật bắng gỗ, đá đem vử Huế, coi như nhà  Nguyễn xóa sổ Thăng Long sau hơn 8 thế kỷ xây dựng trải bao chặng thăng trầm.