˜Kẻ lập dị™ tiên phong trong nghệ thuật sắp đặt

Tên thật của anh là Nguyễn Bảo Toà n, có trên 30 năm công tác tại Bảo tà ng Mử¹ thuật Việt Nam, với công việc phục chế gốm cổ. Năm 1994, với triển lãm gốm "Đất qua lửa", Toà n được giới phê bình đánh giá là một trong những người đầu tiên là m nghệ thuật sắp đặt ở VN.

- Anh đến với những tác phẩm nghệ thuật sắp đặt như thế nà o?

Năm 1994, tôi có triển lãm cá nhân đầu tiên tại 29 Hà ng Bà i với tên gọi ˜Đất qua lửa™. Bản thân vốn dĩ là một người phục chế gốm cổ ở Bảo tà ng Mử¹ thuật, nên lần đó mình không đơn thuần là m theo cách truyửn thống là cứ phải ˜tranh thì treo lên tường, gốm phải đặt lên bục™. Vì nếu cứ trình bà y theo cách cũ sẽ không nói được hết giá trị các tác phẩm của mình. Nên tôi đã là m khác đi một chút, đó là bà y tranh và gốm một cách có chủ đích, tạo ra một không gian rõ rệt, cái nọ hỗ trợ cái kia, tạo cho gốm một không gian riêng, một không gian ba chiửu.

Họa sĩ Nguyễn Bảo Toà n

Từ trước tới nay, nếu cứ theo cách truyửn thống trong triển lãm, thì tranh cứ phải cho và o khung treo lên tường, khấm khá hơn cho một chút là thêm ngọn đèn rọi và o đó, còn Điêu khắc, hay các tác phẩm gốm thường đặt lên bục là xong, nhưng tôi nghĩ, là m như thế mãi sẽ không ổn, nghệ thuật thì phải khác, phải là m mới nó, ít nhất từ cách trình bà y chúng.

Tôi không dám nhận mình là người đầu tiên là m sắp đặt, chỉ biết rằng sau triển lãm ˜Đất qua lửa™, được anh em nghệ sĩ, giới phê bình, đánh giá là người đầu tiên là m kiểu nghệ thuật nà y ở VN.

Những người đi tiên phong bao giử cũng vất vả để tìm ra chỗ đứng trong lòng khán giả. Ban đầu thì là m gì có trường lớp nà o dạy bộ môn nà y, phải tự thân hết, điửu đó bắt nguồn từ sự khát khao nghệ thuật của mình thôi. Tất nhiên, dù nghệ thuật gì đi nữa thì cũng phải hướng khán giả đến cái thẩm mử¹, cái đẹp.

- Là một trong những người ˜xé rà o™ nghệ thuật truyửn thống để đi tới một hình thức nghệ thuật mới mà công chúng chưa biết tới nhiửu, chắc háº³n anh nhận được nhiửu phản hồi trái ngược nhau?

Trong thời kử³ mở cửa hội nhập, đối với các nước trên thế giới, nghệ thuật sắp đặt cũng có thể coi là mới, nhưng không mới lắm, còn ở VN, là quá mới. Mới đến mức, nói là tối nay, ở địa điểm nà y, địa điểm nọ có nghệ sĩ là m nghệ thuật sắp đặt, người ta thấy lạ lắm. Nói rằng, là m gì có nghệ thuật như thế, bởi người ta đã quen với cách nghĩ salon truyửn thống rồi. Chứ cháº³ng ai nghĩ rằng, có thể mang những trang, ảnh, gốm.. đem bà y hết ra ngoà i đường, ngoà i vườn.

Họ thấy vô lý lắm, nhưng rồi theo thời gian, giử thì công chúng đã hiểu ra, nói đến nghệ thuật nà y đã không còn quá xa lạ nữa. Thậm chí, bây giử, họ còn tham gia và o nghệ thuật cùng tác giả, tạo ra tính cộng đồng cao. Tôi rất mừng là như thế.

- Anh đánh giá thế nà o vử cách thưởng thức của khán giả với nghệ thuật sắp đặt?

Giống như với các bộ môn nghệ thuật khác, với nghệ thuật sắp đặt thì mỗi người cũng có một cách nhìn riêng. Một tác phẩm sắp đặt thường có nhiửu yếu tố cấu thà nh như hình khối, mà u sắc, ánh sáng, âm nhạc, cho nên bản thân tác phẩm đã có nhiửu chiửu thẩm mử¹ riêng, nên chắc chắn cách thưởng thức của mỗi người sẽ phong phú, đa dạng hơn khi ngắm riêng lẻ một bức tranh, hay chiêm ngườ¡ng một bình gốm.

- Với việc huy động nhiửu các hình thức nghệ thuật kết hợp để kích thích và o các giác quan khác nhau của con người, thì có vẻ cuộc chơi của nghệ sĩ sắp đặt khá tốn kém?

Đúng là là m nghệ thuật hiện đại có điểm khó hơn nghệ thuật truyửn thống vử mặt tà i chính. Ví dụ, khi hoạ sĩ vẽ một bức tranh, xấu đẹp gì cũng có người thích và mua nó. Còn là m sắp đặt, là m xong còn không biết cất, chứa đồ ˜nghử™ ở đâu. Bản thân tôi là m rất nhiửu các triển lãm sắp đặt, thì việc lưu giữ tác phẩm sau đó lại cà ng khó. Vì vậy, tôi thường mang ˜đồ nghử™ ra sông, sau đó ˜hoá và ng™ chúng. Biết là rất tiếc, tốn kém, nhưng chưa nghĩ ra được cách nà o tốt hơn.

- Trong bất kử³ lĩnh vực nà o, thường thì thế hệ trẻ sẽ là người ˜tiên phong™. Vậy mà , với nghệ thuật đương đại, một thế hệ đà n anh như Toà n gốm, Đà o Anh Khánh, hoạ sĩ Phương Vũ Thạnh, nhà điêu khắc Quang Huy... thực sự đang là những người đi đầu?

Với nghệ thuật, cũng giống như trong tình yêu, đửu không có tuổi tác, giới hạn. Tôi năm nay đã 60 tuổi rồi, nhưng có ngại ngần khi ngồi cùng mâm, cùng chiếu với các bạn 20 đâu. Ngay trong cuộc chơi ˜Hội tụ ánh sáng™ vừa qua để chà o mừng 1000 năm Thăng Long - Hà Nội, tôi là một trong những người lớn tuổi nhất, nhưng với các bạn trẻ hơn, chúng tôi coi nhau như bạn bè, đửu sẵn sà ng học hửi nhau mọi điửu hay.

- Như anh nói, nghệ thuật đương đại VN cũng khá ˜cập nhật™ so với thế giới. Vậy thì, trình độ nghệ sĩ VN so với thế giới ra sao?

Riêng vử nghệ thuật tạo hình, nói rất thật, chúng ta không hử thua kém gì thế giới, điửu đó thể hiện qua việc các nghệ sĩ thường xuyên được mời đi tham dự các triển lãm trên thế giới ở Châu Mử¹, à‚u và cả àšc. Hát Opera, nghệ thuật cổ điển mình có thể thua kém thế giới, nhưng nghệ thuật đương đại thì chúng ta đang hoà nhập rất tốt. Mỗi đất nước đửu có một nghệ thuật tạo hình riêng, điửu nà y, được các nghệ sĩ VN phát huy tối đa khi đi các triển lãm quốc tế, là m người nước ngoà i họ rất thích, vì lạ và độc đáo.

Khi là m một triển lãm ở nước ngoà i, nghệ sĩ VN đửu cố gắng là m nổi bật được cái riêng, cái độc đáo của nước nhà . Còn vử nước, chúng tôi luôn hướng tới cái mới lạ, đặc sắc, hòa và o xu hướng chung của thế giới, để tác phẩm của mình chiếm được cảm tình người xem trong nước, lại không bị lạc hậu với nước ngoà i.

- 60 tuổi, nhưng nhìn anh rất...nghệ sử¹. Cũng khuyên tai, cũng vòng đeo tay, đeo cổ. Hửi thật, đã có ai bảo anh là ˜kẻ lập dị™ chưa?

Có nhiửu chứ. Nhưng đó là cá tính, là bản ngã của người nghệ sĩ mà , nên tôi không quan tâm tới điửu đó. Nhiửu lần, khi anh em nghệ sử¹ chúng tôi tham gia các triển lãm sắp đặt quốc tế, nhìn thấy tôi, họ còn ngạc nhiên cơ mà , nhưng đó là ngạc nhiên ˜quí™.Và , họ bảo rằng: ˜à”i nhìn mà y hay thật đấy, nghệ sĩ lắm, tao rất thích phong cách của mà y. Điửu đó là m tôi rất vui.