Độc đáo làng cổ Phú Hữu

Những ngôi nhà  cổ ở là ng cho thấy, từ xa xưa, người dân Phú Hữu đã phân định rõ nét hai mảng đời sống giữa người già u, kẻ nghèo: Nhà  già u là m nhà  bằng đá ong, còn nhà  nghèo xây bằng đất.

Bức tranh già u “ nghèo 

Ngôi nhà  cổ gần 200 năm tuổi của gia đình ông Chu Trương Chinh.

Con đường từ chợ Nhông đến thôn Phú Hữu quanh co, khúc khuỷu vừa qua mùa mưa, đất rử­a trôi còn trơ lại đá lổn nhổn. Lấy hết can đảm vút ga băng qua hết con dốc dựng đứng nà y lại tiếp con dốc khác, chúng tôi thở phà o nhẹ nhõm khi đặt chân tới trung tâm là ng Phú Hữu. à”ng Phùng Tiến Tặng, cán bộ văn hóa xã Phú Sơn dẫn chúng tôi đi thăm nhà  cổ giải thích: "Bây giử nhà  ở mặt đường to là  quý, chứ ngà y xưa chỉ những ngôi nhà  ở giữa là ng mới giá trị. Bởi vậy, những nhà  già u thường chọn tậu đất, là m nhà  ở giữa là ng".

Theo ông Tặng, chúng tôi đến thăm nhà  cổ của ông Chu Trương Chinh, xóm Tả - ngôi nhà  cổ nhất là ng hiện nay. Trời đã vử trưa, nắng thu và ng ruộm như mật ong trải khắp triửn đồi mang theo cả cái hanh và  bửng rát. Vậy mà  khi và o nhà  ông Chinh đã thấy không khí dịu mát đi nhiửu. Chủ nhân hồn hậu cho biết, theo gia phả để lại, nhà  được là m từ năm 1831 do cụ Chu Bá Bằng vốn là  một "trùm là ng" xây dựng, đến ông Chinh là  đời thứ 9. Nhà  gồm 9 gian, dà i gần 24m, xây bằng gạch đá ong, 4 góc nhà  là  4 trụ cột, đầu đắp cao theo kiểu đèn lồng; khung nhà  là m bằng gỗ xoan theo lối câu đầu lộn túi, 2 mái chồng giường, cột 6 hà ng chân, 12 cánh cử­a bức bà n vẫn còn nguyên vẹn. Аồ thử tự bên trong gồm hoà nh phi, câu đối, bà i vị... đửu có từ thời xây dựng ngôi nhà  nà y.

à”ng Chinh cho biết, gần 200 năm qua, ngôi nhà  tổ tiên để lại đã che chở cho bao thế hệ trong gia đình ông. Аối lập với những ngôi nhà  to, khang trang bử thế được xây bằng đá ong, cột kèo bằng gỗ chạm trổ công phu là  những ngôi nhà  được xây bằng "gạch" đất. Men theo con đường là ng quanh co, dốc lên dựng đứng và o là ng, chúng tôi bắt gặp rất nhiửu tường bao, cổng ngõ, chuồng lợn và  cả nhà  ở được xây bằng đất- Những thớ đất bình dị được đẽo gọt vuông vức. Thấy chúng tôi băn khoăn là m thế nà o để những tấc đất vốn mửm yếu, dễ hòa tan bởi mưa gió lại có thể xây thà nh bức tường vững chãi, ông Chinh lý giải: "Xưa kia, thôn Phú Hữu rất nghèo. Chỉ một và i hộ già u mới có tiửn mua đá ong là m nhà  còn những nhà  nghèo phải luyện đất là m nhà  thay gạch".

Người dân cuốc đất vườn lên, trộn với nước nhà o thật dẻo rồi xắn thà nh từng miếng. Các miếng đất nà y được đắp chồng lên nhau không cần bất cứ chất kết dính nà o. Nhưng phải rất lâu mới xong được nhà  bởi cứ đắp một hà ng gạch lại mất một thời gian chử đất khô rồi mới đắp hà ng tiếp theo. Trải qua thời gian, mưa nắng, đất ngà y cà ng cứng lại, tạo nên những bức tường vững chãi.

Băn khoăn bảo tồn

à”ng Chu Anh Tuấn, Phó Chủ tịch UBND xã Phú Sơn cho biết, thôn Phú Hữu có 6 xóm với gần một nghìn nóc nhà  đến nay vẫn còn giữ được 10 ngôi nhà  cổ xây bằng đá ong, mái ngói, trong đó có những ngôi nhà  đặc biệt giá trị niên đại gần 200 năm như nhà  ông Chinh, bà  Mộc, ông Hòa Tiến, cụ Ngọ...

Còn những nhà , bếp, tường bao, cổng ngõ xây bằng đất thì rất nhiửu... Trải qua năm tháng, nắng mưa nhiửu ngôi nhà  cổ đã xuống cấp nghiêm trọng. Ngay như ngôi nhà  cổ của ông Chu Trương Chinh, năm 1991 gia đình cũng đã sử­a lại, từ 9 gian cắt bử 2 gian còn 7. "Mái nhà  quá nặng, võng xuống, trong khi khung nhà  bằng gỗ bị mối mọt nhiửu, phải cắt bớt để giảm tải"- ông Chinh cho biết. Nhiửu gia đình khác có nhà  cổ trong thôn cũng phải sử­a chữa lại cho phù hợp với nhu cầu sinh hoạt thời hiện đại.

Trong đó phổ biến là  thay thế nửn gạch, thay cột gỗ, thay cử­a bức bà n... Thậm chí, không ít hộ đã phá dỡ nhà  cổ thay và o đó là  ngôi nhà  mới. Mới đây, ngôi nhà  cổ của ông Chu Ngọc Hùng (anh em họ với ông Chinh) có cùng niên đại cũng đã tháo dỡ để là m nhà  mới. "Ngôi nhà  bên đó còn khá tốt, tôi tiếc lắm, nhưng khuyên mãi mà  chẳng được"- ông Chinh ngậm ngùi. Vẫn còn rất nhiửu người dân thôn Phú Hữu quý những ngôi nhà  cổ, song khó giữ lại. Nhiửu người cho biết, ở nhà  cổ tuy mát, đẹp nhưng bất tiện. Аơn giản như chuyện đảo ngói bây giử là  cả một vấn đử. Cũng giống như nhà  cổ ở nhiửu là ng quê vùng đồng bằng Bắc bộ, nhà  cổ ở Phú Hữu lợp bằng ngói mũi hà i, thứ ngói nà y khoảng mười năm là  phải đảo lại một lần nếu không sẽ dột. Tuy nhiên, những người biết đảo ngói bây giử rất hiếm. Phải khó khăn lắm mới đón được thợ. Аã vậy, ngà y công lại cao. Tính ra, để đảo ngói xong một ngôi nhà  cũng mất 2 ngà y với 2-3 thợ, rẻ nhất cũng hết 1 triệu.

Bên cạnh sự vắng bóng dần của những ngôi nhà  cổ, kinh tế xã Phú Sơn ngà y một khởi sắc, chẳng còn ai luyện đất để là m nhà  nữa. Nhiửu người có tiửn đã xuống dưới chân đồi tậu đất là m nhà , ở gần đường to, tiện xe cộ, buôn bán chứ không muốn sống chênh vênh lưng chừng đồi nữa. Nhưng xóm nhà  cổ và  những bức tường đất còn lại trong thôn Phú Hữu vẫn được nhiửu người gìn giữ như một nét đẹp trong văn hóa nông thôn của là ng quê dưới chân núi Tản, sông Аà .