Cảnh giác khi mua... đông trùng hạ thảo

Thời xưa ở Trung Quốc, АTHT chỉ dà nh riêng cho vua chúa, dân chúng không được phép sử­ dụng. Còn hiện tại, mua bao nhiêu cũng có nhưng mua đúng "thứ thiệt" thì... chưa chắc!

1. Ở TP HCM, đường Hải Thượng Lãn à”ng, Triệu Quang Phục, Lương Nhữ Học, Phùng Hưng..., quận 5, là  những con đường được mệnh danh là  "phố thuốc Bắc". Trên những con phố thuốc Bắc, có hà ng trăm cử­a hà ng chuyên bán các loại dược liệu dược phẩm nhập từ Trung Quốc, Hồng Công, Аà i Loan, Hà n Quốc, Nhật Bản..., cùng với các dược liệu nuôi trồng trong nước. Thôi thì đủ cả: Hồng sâm, Bạch sâm, Hà  xa đại táo, Hải mã, Аịa sâm, Quế chi, Аỗ trọng, Thục địa, Hà  thủ ô và  dĩ nhiên là  có cả АTHT.

Theo lương y Diệp Khiết, ở quận 11, TP HCM, gia đình đã có 4 đời là m nghử xem mạch bốc thuốc, thì: "АTHT chỉ sinh trưởng ở vùng cao nguyên Thanh Tạng Trung Quốc và  ven rìa dãy núi Hymalaya, nơi cao hơn mặt nước biển từ 3.000 đến 5.000m, quanh năm tuyết phủ". Người Tạng gọi nó là  yatsa gunbu - có nghĩa "mùa hè là  cây, mùa đông là  côn trùng"... Còn người Trung Quốc gọi nó là  "đồng chong xia cão". Nó được phát hiện và o đầu thế kỷ XV bởi nông dân người Tạng vì họ thấy và o mùa xuân, khi những con bò ăn loại cây nà y, bỗng trở nên khửe mạnh, ít bị bệnh tật và  rất sung sức trong việc giao phối.

Năm 1878, một nhà  vi khuẩn học người Anh tên là  Miles Joseph Berkeley đã công bố nó trong một công trình nghiên cứu của mình. Từ đó, nó chính thức mang tên Ophiocordyceps sinensis hoặc Cordyceps sinensis.

Trước năm 1993, các nước phương Tây hầu như không biết gì vử АTHT. Chỉ cho tới khi 3 nữ vận động viên Trung Quốc là  Wang Junxia, Qu Junxia và  Zhang Linli phá vỡ kỷ lục thế giới vử môn chạy 1.500m, 3.000m và  10.000m tại Thế vận hội Olympic tổ chức ở Bắc Kinh thì nó mới gây ra sự nghi ngử nhưng các xét nghiệm kiểm tra doping sau đó cho thấy trong cơ thể của 3 nữ vận động viên không hử có những chất bị cấm.

Theo huấn luyện viên Ma Junren, 3 nữ vận động viên đã được cho sử­ dụng АTHT và ... máu rùa - là  những chất hoà n toà n do thiên nhiên tạo ra - không nằm trong vùng cấm thuốc kích thích, chẳng khác gì món "hồng sâm hầm thịt chó" mà  nhiửu vận động viên Hà n Quốc vẫn thường dùng để nâng cao thể lực!

Theo các khảo sát của y học phương Tây, АTHT có tác dụng bảo vệ tủy xương và  hệ tiêu hóa của những người bị chiếu xạ (xạ trị chữa ung thư), bảo vệ gan trước những tác nhân virus, chống bệnh trầm cảm. Ngoà i ra nó còn có tác dụng là m hạ đường huyết - nhất là  với những người đử kháng với chất insulin - là  chất do tuyến tụy tiết ra nhằm giúp cân bằng lượng đường trong máu và  đặc biệt hơn cả là  ĐTHT còn có khả năng tăng cường sức khửe tình dục cho đà n ông nhưng lại không hử có phản ứng phụ như Viagra hay Cialis...

Khi tuyết tan, búi nấm ở đầu con trùng nhô lên như chồi cây.

2. Với những tác dụng như thế, АTHT có thể được xem như một loại "thần dược". Tuy nhiên, khi đi khảo sát tại một số điểm bán dược phẩm dược liệu ở đường Hải Thượng Lãn à”ng, Lương Nhữ Học, Triệu Quang Phục, Phùng Hưng, chúng tôi rất ngạc nhiên vử giá bán của loại "thần dược" nà y. Tại một tiệm thuốc bắc nằm trên đường Phùng Hưng, bà  chủ tiệm đưa cho chúng tôi xem một hộp АTHT, hình thức rất sang trọng, bắt mắt, nắp hộp là m bằng kính trong suốt, có thể nhìn thấy rõ những con АTHT nằm phơi xác trên tấm vải nhung đử tươi. Bà  nói: "Loại nà y 100g, giá 2 triệu đồng" - nghĩa là  1kg giá 20 triệu (?!) nhưng vẫn còn có thể... trả giá!

Quan sát thật kử¹, tôi thấy những con АTHT có kích thước nhử như trái ớt hiểm, dà i khoảng 5cm, phần thân mà u và ng sậm, dà i khoảng 3cm, phần đầu mà u xám đen, dà i 2cm, nhìn tựa như một con sâu có cái chồi cây trên đầu. Lương y Diệp Khiết cho biết: "Trên những dãy núi cao hơn 3.000m ở cao nguyên Thanh Tạng, có một loại bướm gọi là  con "Ngà i Dơi", tên khoa học là  Thitarodes. Ấu trùng của Ngà i Dơi chui sâu và o trong đất để ăn các mầm non của một loại cây họ nghệ (polygonum viviparum L.) rồi ngủ đông.

Một số ấu trùng bị nhiễm một loại nấm có tên khoa học là  Cordyceps sinensis. Nấm phát triển mạnh ở phần đầu ấu trùng khiến chúng khó chịu nên chúng có khuynh hướng di chuyển lên phía trên, thường là  đến gần mặt đất khoảng 1cm thì chúng chết trong lúc nấm vẫn tiếp tục sinh sôi thà nh dạng bó tơ. Аến đầu mùa hè, nhiệt độ tăng, bó tơ nà y bện chặt như một chồi cây con rồi khi lớp băng trên mặt đất tan chảy, nó nhú lên". Thoạt đầu lúc mới nhú lên, chồi cây có mà u trắng ngà  nhưng sau đó, dưới tác dụng của ánh nắng mặt trời, nó xạm lại, chuyển thà nh mà u đen xám.

Theo sự giới thiệu của lương y Diệp Khiết, tôi gặp anh Lý Bử­u, nhà  ở quận 11 TP HCM, một người chuyên mua bán АTHT. Suốt 5 năm nay, năm nà o cũng vậy, cứ đến đầu mùa hè là  anh lại đi Trung Quốc rồi lên cao nguyên Thanh Tạng, lùng mua АTHT. Anh Bử­u cho biết: "Tại Kathmandu, Nepal, loạt АTHT rẻ nhất cũng có giá 15 nghìn USD/kg (khoảng 315 triệu đồng tiửn Việt)". Tôi hửi: "Vậy tại sao ở phố thuốc bắc Phùng Hưng, họ bán 1kg chỉ có 20 triệu đồng?". Anh Bử­u cười: "Аó là  hà ng giả".

Theo anh Bử­u, tại Dolpa, thuộc Nepal, giáp biên giới với cao nguyên Thanh Tạng, là  nơi chuyên nuôi trồng АTHT, hà ng năm cung cấp cho thị trường thế giới khoảng 2 tấn АTHT, chiếm 80% (20% còn lại là  của Tây Tạng), 1kg АTHT loại 1 đã sấy khô, có giá 30 nghìn USD. Khi đưa vử đến Bắc Kinh, nó trở thà nh 60 nghìn USD. Luật pháp Nepal quy định xuất khẩu АTHT từ 1kg trở lên phải có giấy phép đặc biệt nên đã sinh ra buôn lậu và  là m giả. Anh Bử­u nói: "Mỗi chuyến đi, tôi chỉ mua khoảng 300 - 500 gam АHT đã sấy khô, mà  mua theo đơn đặt hà ng chứ không dám mua vử rồi đợi lúc có ai cần thì bán lại vì nó rất đắt".

Mua bán đông trùng hạ thảo ở Nepal.

3. Là m giả АTHT có nhiửu cách: Trước kia, sau khi trích ly hết những dược chất, người ta thường đổ bử xác АTHT. Thế là  xuất hiện những đầu nậu chuyên thu gom loại xác nà y. Anh Bử­u cho biết: "Hiểu rõ tâm lý người mua АTHT nhằm tăng cường khả năng tình dục nên những người là m giả đã bơm và o trong thân АTHT một số chất, chủ yếu là  Viagra. Khi uống và o, chỉ chừng 30 phút sau là  có tác dụng ngay nhưng quan trọng nhất là  vấn đử tâm lý. Người uống tin rằng mình đang sử­ dụng thảo mộc chứ không phải thuốc Tây nên không có hại!".

Vẫn theo anh Bử­u, АTHT lúc còn sống dà i từ 3 - 5 cm, đường kính từ 0,3 - 0,8 cm. Bên ngoà i có mà u và ng sẫm hoặc nâu và ng. Phần đầu có mà u nâu đử, đuôi giống như đuôi con tằm, thân có 8 đôi chân nhưng 4 đôi chân ở giữa nhìn rõ nhất. Búi nấm hình que cong mọc ra từ đầu, có mà u trắng ngà  hoặc xám trắng. Sau khi sấy khô, nó chuyển thà nh mà u nâu đen. Lúc còn sống, nếu bẻ con trùng ra sẽ thấy bên trong ruột là  chất dịch nhầy mà u trắng đục.

Аể là m giả, người ta dùng thân hoặc củ của cây "địa tà m" tạo hình con trùng, dùng "thảo thạch" tạo hình búi nấm. Tuy nhiên, đầu trùng và  búi nấm của АTHT thật liửn lạc với nhau một cách tự nhiên, còn đồ giả nếu quan sát kử¹, sẽ thấy vết nối. Mặt khác, các nếp gấp trên thân АTHT giả giao nhau rất bằng phẳng mà  lý do là  đổ từ khuôn ra.

Anh Bử­u nói: "Bên cạnh đó, họ còn dùng bột ngô, bột lúa mạch hay thạch cao để là m giả bằng cách gia công ép mà ng nên hình dạng con trùng bên ngoà i có mà u trắng ngà , nhẵn bóng, rõ các vằn khía, mặt cắt có mà u trắng nhạt, khi nhai lâu có vị ngọt và  dính răng. Cầm lên thấy nặng trong lúc АTHT thật nhẹ như bông".

Tinh vi hơn, người ta còn dùng con sâu chít (là  loại sâu thân nhộng sống trong cây chít - thường dùng ngâm rượu chữa chứng đau lưng, thận hư) để là m giả АTHT với đủ cả thân và  sợi nấm mọc trên đỉnh đầu. Tuy nhiên, khi sấy khô, sâu chít vẫn to gần gấp đôi АTHT thật. Nếu người mua thắc mắc, sẽ được giải thích rằng: "Аây là  hà ng thật, hà ng cao cấp loại 1". Anh Bử­u nói: "Cách phân biệt dễ nhất là  khi mở hộp đựng АTHT, ta sẽ ngử­i thấy mùi rất nồng, giống mùi nấm rơm và  mùi tanh của nấm hương. АTHT giả không có mùi nà y. Nếu có, thì đó là  mùi tanh của cá, hoặc mùi rất gắt của nguyên liệu hóa học".

Với công nghệ là m giả bằng những hình thức như thế, АTHT giả khi uống và o hầu như sẽ chẳng có một tác hại gì nếu cây "địa tà m", "thảo thạch", bột ngô, bột lúa mạch hoặc con sâu chít không bị mốc hay nhiễm những loại nấm nguy hiểm. Nhưng vử tính năng chữa bệnh, bổ dườ¡ng thì АTHT giả chỉ là  con số 0. Theo lương y Diệp Khiết: "Nếu cần điửu trị một bệnh nà o đó hoặc cần phải tẩm bổ, thì nhiửu loại dược phẩm, dược liệu - cả của Аông y lẫn Tây y - có tính năng ngang bằng, lắm khi vượt trội hơn АTHT. Vì vậy, cần cân nhắc cẩn thận trước khi mua. Nếu mua, nên tìm hiểu kử¹ cách phân biệt giữa АTHT giả và  thật..."