Sông Tô và những câu chuyện nơi cuối dòng

Tuy nhiên, hiện nay, khi nhắc đến sông Tô, người ta thường nghĩ đến một dòng nước đen, đặc quánh giữa phố phường. Nhưng ở phía Nam Hà Nội, có một đoạn cuối của dòng sông ấy vẫn còn giữ được những khoảng lặng hiếm hoi – nơi mặt nước đôi khi vẫn ánh lên màu trời, nơi những bụi tre còn soi bóng, và nơi ký ức về một dòng sông xưa dường như chưa chịu mất đi.

“Sông Tô, đống Bảng còn đây

Nhuỵ Khê hai tiếng tràn đầy Suối Hoa...”

1. Hai câu thơ cổ ấy vẫn được người dân làng Nhị Khê, vùng đất nay thuộc xã Thường Tín, truyền lại qua nhiều thế hệ. Trong câu chuyện của họ, sông Tô không chỉ là một dòng nước đi qua làng. Nó từng là một phần của đời sống, của ký ức và niềm tự hào về một vùng đất đã sản sinh ra nhiều danh nhân cho đất nước.

Ông Nguyễn Thông, hậu duệ đời thứ 18 của danh nhân văn hóa Nguyễn Trãi, kể rằng theo truyền tụng của người làng, từ thời Lý, các vua từng ngự thuyền xuôi theo dòng Tô để thưởng ngoạn cảnh sắc. Khi về đến khu vực ao Huệ, trại Ổi, gặp cảnh sắc hữu tình, nhà vua đã ban cho vùng đất này tên gọi Nhuỵ Khê – Suối Hoa. Vào thế kỷ XIV, danh nho Nguyễn Phi Khanh về Nhị Khê sinh sống, dạy học và sau này sinh ra Nguyễn Trãi.

Suốt nhiều thế kỷ, dòng sông Tô đã hiện diện trong đời sống của vùng đất Nhị Khê như một chứng nhân lịch sử. Nếu với kinh thành Thăng Long, sông Tô từng mang chức năng phòng thủ và giao thương, thì với Nhị Khê, dòng sông còn là nguồn nước tưới tiêu, nuôi dưỡng những vườn cây, những xóm làng và cả một không gian văn hóa của cư dân nông nghiệp.

Từ phía nội thành xuôi xuống cầu Quán Gánh, dòng Tô bất ngờ uốn mình thành một vòng cung lớn, ôm lấy làng Nhị Khê rồi tiếp tục chảy về phía sông Nhuệ. Người dân địa phương vẫn gọi đó là “cánh tay của tạo hóa” – một cánh tay khổng lồ bao bọc lấy ngôi làng trù phú. Trong vòng tay ấy, qua nhiều thế hệ, Nhị Khê đã sinh ra những danh nhân, nhà cách mang như Nguyễn Trãi, Dương Bá Cung, Lương Văn Can, Lều Thọ Nam... Nhưng rồi dòng sông cũng không thoát khỏi những biến động của lịch sử.

Cuối thế kỷ XIX, khi quá trình quy hoạch và mở rộng đô thị diễn ra, một phần dòng chảy của sông Tô bị lấp. Dòng sông dần mất đi sự kết nối tự nhiên với những nguồn nước từng nuôi dưỡng nó. Một dòng sông không còn được tiếp thêm dòng chảy thì cũng dần mất đi khả năng tự làm sạch. Đô thị phát triển, dân cư đông đúc kéo theo lượng rác thải sinh hoạt bị đổ ra sông quá nhiều. Sông không chảy, nhưng đời sống trên hai bờ vẫn cuồn cuộn trôi. Và rồi, trong nhiều năm, cái tên Tô Lịch dần gắn với một hình ảnh buồn: dòng nước đen, mùi hôi, những bờ kè bê tông và những câu chuyện không dứt về ô nhiễm mà người ta hay gọi đó là dòng sông chết.

Nhưng có lẽ, ít ai biết rằng, ở đoạn cuối xuôi về phía Nam Thủ đô, sông Tô vẫn còn một phần khác của chính mình. Sông Tô đi qua địa phận làng Nhị Khê khoảng ba cây số, được đánh dấu bởi cầu Quán Gánh và cầu Vân. Đó là đoạn sông không quá rộng lớn, không ồn ào, cũng không có những lớp bê tông, nhà cao tầng ken đặc như ở nội đô. Ở đây, dòng sông dường như chậm lại, mang một màu sắc mới.

Hai bên bờ vẫn còn những khoảng xanh của cây cối. Những bụi tre soi bóng xuống mặt nước. Cá, tôm vẫn hiện diện trong dòng sông đã trải qua biết bao biến thiên. Có những buổi nắng chiều, mặt nước ánh lên một màu vàng nhạt. Và trong khoảnh khắc ấy, thật khó tin đây vẫn là dòng Tô Lịch mà người Hà Nội thường nhắc đến với sự ngán ngẩm ô nhiễm. Có lẽ, chính ở đoạn cuối này, người ta mới cảm nhận được rõ hơn sự đối lập đầy trớ trêu trong số phận của một dòng sông.

Một bên là hình ảnh con sông ô nhiễm đã trở thành nỗi ám ảnh của đô thị ở trong nội thành. Một bên là những khoảng nước còn lặng, còn xanh, còn giữ lại được ít nhiều dáng vẻ của một dòng sông từng đi qua lịch sử. Nhưng sông Tô ở Nhị Khê không chỉ có cảnh sắc. Dòng sông ấy còn chảy qua những câu chuyện mà người dân vẫn kể cho nhau nghe. Một trong số đó là câu chuyện về cụ Đoàn Tài – người được tôn là tổ nghề tiện của làng Nhị Khê.

Theo truyền tụng, cụ là một ông già đẹp lão, xuất hiện ở vùng ven sông khi tuổi đã xế chiều. Không ai biết rõ cụ từ đâu đến. Ban đầu, cụ muốn truyền nghề cho người dân làng Vân, nhưng không thành. Một ngày, trong lúc câu cá bên sông Tô, cụ nhìn thấy một người dân Nhị Khê ở phía bên kia.

Cụ gọi:

– Muốn học nghề tiện thì bơi sang đây, ta dạy cho!

Câu chuyện giản dị ấy được người làng kể lại bằng một giọng vừa thành kính, vừa tự hào. Người Nhị Khê đã bơi qua song và nghề tiện, theo cách kể của người làng, từ đó bén rễ ở vùng đất này. Qua nhiều thế hệ, với đôi bàn tay khéo léo và sự cần cù, người dân Nhị Khê giữ nghề, sống bằng nghề và mang sản phẩm làng nghề đi khắp nơi.

Đến ngày 25 tháng 10 âm lịch, khi cụ Đoàn Tài rời khỏi làng không một lời từ biệt, người dân tôn cụ là “Tiên Thánh Sư”, lấy ngày ấy làm ngày giỗ tổ nghề tiện. Không biết có bao nhiêu thế hệ người Nhị Khê đã lớn lên cùng những câu chuyện ấy. Nhưng điều chắc chắn là sông Tô vẫn ở đó – lặng lẽ chứng kiến. Ông Nguyễn Thông bảo rằng tuổi thơ của những đứa trẻ Nhị Khê, ít nhiều đều gắn với dòng sông. Đứa chăn trâu, cắt cỏ, đứa câu cá, úp tôm, đứa tập bơi, tắm mát. Một tuổi thơ mà với nhiều người Hà Nội hôm nay, có lẽ đã trở thành điều gì đó rất xa xôi. “May là sự ô nhiễm từ phía trong thành phố chưa tràn về quá nhiều ở đoạn này”, ông Thông nói.

Người dân Nhị Khê có cách lý giải của riêng mình về sự bình yên tương đối của đoạn cuối sông Tô. Họ tin rằng, vùng đất này có linh khí và rằng, hồn thiêng của cụ Nguyễn Trãi vẫn đâu đó chở che, phù hộ cho quê hương, con cháu. Đó là niềm tin của những người con sinh ra trên một vùng đất khoa bảng, địa linh. Một niềm tin có thể không đo đếm được bằng những chỉ số khoa học, nhưng đủ mạnh để trở thành sợi dây gắn kết con người với nơi họ sinh ra.

Ông Thông kể, người Nhị Khê đi khắp nơi làm ăn bằng nghề tiện, nhưng nhiều người vẫn giữ lại mảnh đất của tổ tiên, vẫn dành cho mình một chỗ để trở về. Có lẽ bởi quê hương, suy cho cùng, không chỉ là một địa danh trên giấy tờ. Quê hương còn là một dòng song là một nhịp cầu, là một bụi tre, là câu chuyện về một người thợ đã bơi qua sông để học nghề từ một “lão thần tiên”, là những buổi chiều của tuổi thơ, khi lũ trẻ ùa xuống nước mà chưa từng nghĩ rằng một ngày nào đó, dòng sông mình tắm có thể bị gọi là một “dòng sông chết”.

2. Trong hơn hai mươi năm qua, Hà Nội đã nhiều lần tìm cách cải thiện chất lượng nước sông Tô Lịch. Những dự án, những giải pháp, những cuộc thử nghiệm nối tiếp nhau. Nhưng để hồi sinh một dòng sông đã mất đi dòng chảy tự nhiên, đã phải gánh quá nhiều nước thải và sức ép của quá trình đô thị hóa, rõ ràng không thể là câu chuyện của một vài dự án đơn lẻ.

Sông Tô đã từng là một phần quan trọng trong không gian của kinh thành Thăng Long. Ngày nay, dù không còn giữ nguyên hình hài xưa, dòng sông ấy vẫn là một thực thể của Hà Nội. Nó vẫn góp phần vào bài toán tiêu thoát nước, điều hòa môi trường và quan trọng hơn, vẫn mang trong mình một lớp ký ức văn hóa không thể thay thế.

Có thể, ước mơ về một ngày nào đó người Hà Nội lại thong thả ngồi trên thuyền, xuôi theo dòng Tô như những câu chuyện xa xưa, vẫn còn là điều rất xa. Nhưng xa không có nghĩa là không thể bắt đầu. Một dòng sông không thể sống lại chỉ bằng những lời tiếc nuối. Cũng không thể hồi sinh nếu người ta đã quen với việc coi sự ô nhiễm của nó như một điều bình thường.

Tôi may mắn được biết đến sông Tô và những câu chuyện của Nhị Khê, dù không sinh ra ở vùng đất này. Đứng bên đoạn cuối dòng sông, tôi chợt nhận ra một điều: có những dòng sông, ngay cả khi đã bị thời gian và con người làm tổn thương, vẫn cố giữ lại cho mình một khoảng trong trẻo.

Như đoạn sông ở Nhị Khê mặt nước vẫn lấp lánh dưới nắng và những câu chuyện về Suối Hoa, về cụ Nguyễn Trãi, về tổ nghề Đoàn Tài vẫn được người làng kể lại. Ao Huệ, trại Ổi hôm nay đã trở thành một phần của Khu lưu niệm Anh hùng dân tộc, Danh nhân văn hóa thế giới Nguyễn Trãi. Những lớp ký ức của vùng đất vẫn đang được gìn giữ và đánh thức.

Và tôi chợt nghĩ, nếu một ngày nào đó sông Tô thực sự được hồi sinh, có lẽ điều quý giá nhất không chỉ là người Hà Nội có thêm một dòng sông sạch đẹp mà là chúng ta sẽ trả lại cho Thủ đô một phần ký ức đã từng bị đánh mất. Để rồi, ở một ngày nào đó, những hậu duệ của cụ Nguyễn Trãi ở làng Nhị Khê vẫn có thể đứng bên dòng sông, kể cho con cháu nghe về một thuở cảnh đẹp Nhuỵ Khê – Suối Hoa, về những chuyến thuyền của quá khứ đầy màu sắc lễ nghi.

Tự hào lắm miền quê Thường Tín có một dòng sông từng đi qua kinh thành rồi lại đi qua làng quê khoa bảng, đi qua bao nhiêu phận người. Và tự hào về một đoạn cuối của sông Tô chưa từng bị ô nhiễm môi trường trong một buổi chiều đầy nắng, mặt nước vẫn còn long lanh. Hy vọng một ngày nào đó, cả con sông Tô Lịch sẽ được hồi sinh, trở lại là một dòng song sạch đẹp và kể lại những câu chuyện huyền sử trong dòng chảy lịch sử nước ta./.