Bà kể chuyện Hà Nội

Bà tôi sinh ra và lớn lên ở quê hương Đa Phúc. Ngày ấy, bà làm nghề đan tre trúc. Bà làm dát giường, làm những chiếc thang tre rồi mang đi khắp nơi bán. Đôi bàn tay bà đã quen với nan tre, với những công việc tưởng như giản dị nhưng đòi hỏi sự khéo léo, kiên nhẫn. Những đêm mất điện, câu chuyện của bà thường đưa tôi đến một nơi mà khi ấy tôi chưa thực sự hiểu – Hà Nội.

Bà kể về Hà Nội, về con người Hà Nội, về cách người ta ăn, cách người ta ngồi, cách người ta đối đãi với nhau. Tôi nghe bằng sự tò mò của một đứa trẻ. Hà Nội trong tôi khi ấy chưa phải là một thành phố mà mình từng đi qua, mà là một Hà Nội được hình dung qua lời kể của bà. Có một câu bà nói mà đến tận bây giờ tôi vẫn nhớ:“Ăn trông nồi, ngồi trông hướng.” Ngày nhỏ, tôi chỉ nghĩ đó là lời bà dạy mình trong những bữa cơm. Lớn lên, đi học, đi làm và trở thành một cô giáo, tôi mới hiểu câu nói ấy còn chứa đựng một cách sống: biết nhìn trước nhìn sau, biết để ý đến người khác, biết giữ ý tứ trong cách ứng xử với cộng đồng.

Có lẽ, những điều bà kể ngày ấy đã âm thầm gieo vào tôi một tình yêu với quê hương, với văn hóa và với Hà Nội.

Tôi không nghĩ rằng nhiều năm sau, mình lại trở thành một cô giáo mầm non ở chính quê hương Đa Phúc. Mỗi ngày đến trường, tôi đi qua những con đường quen thuộc, qua không gian làng quê với những hàng cây, cánh đồng và nhịp sống đang từng ngày thay đổi. Tôi dạy học tại Trường Mầm non Họa Mi. Những gương mặt trẻ thơ đón tôi mỗi sáng, những tiếng chào trong veo, những câu hỏi đôi khi rất ngộ nghĩnh khiến tôi nhận ra rằng mình đang sống giữa một Hà Nội khác – một Hà Nội không chỉ có những con phố đông đúc và những công trình nổi tiếng.

Đó là Hà Nội của những vùng quê đang chuyển mình.

Là Hà Nội của những ngôi làng có lịch sử và ký ức riêng.

Là Hà Nội của những lễ hội mà người dân vẫn gìn giữ.

Và là Hà Nội trong tuổi thơ của những đứa trẻ đang lớn lên hôm nay.

Có người nhắc đến Hà Nội thường nghĩ ngay đến Hồ Gươm, Phố Cổ, Văn Miếu – Quốc Tử Giám hay những con phố đã đi vào thơ ca. Tôi cũng yêu những nơi ấy. Nhưng càng trưởng thành, tôi càng hiểu rằng văn hóa Hà Nội không chỉ nằm ở những địa danh nổi tiếng. Văn hóa còn hiện diện trong từng làng quê, từng mái đình, từng lễ hội, từng câu chuyện được người già kể lại cho con cháu.

Quê hương Đa Phúc của tôi cũng có những câu chuyện như thế.

Ở thôn Xuân Lai có Đền Bà, một di tích gắn với lịch sử và đời sống văn hóa của cộng đồng địa phương. Hằng năm, lễ hội Đền Bà được tổ chức vào ngày mùng 4 tháng Giêng âm lịch. Trong không gian lễ hội có những trò trình diễn dân gian truyền thống, trong đó có Kéo Mỏ – một nghi lễ, trò chơi đặc sắc được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ. Tôi đã từng đứng giữa không khí náo nhiệt ấy. Người dân đứng đông đúc xung quanh. Tiếng cổ vũ vang lên. Những người tham gia dồn sức vào từng nhịp kéo. Không khí lễ hội khiến một vùng quê vốn quen thuộc với tôi bỗng trở nên khác lạ – vừa náo nhiệt, vừa trang nghiêm, vừa gần gũi. Tôi nhìn những người cùng nhau kéo và nghĩ đến hai chữ cộng đồng.

Có những lúc, sức mạnh của một cộng đồng được nhìn thấy rất rõ: khi mọi người cùng đứng bên nhau, cùng cổ vũ, cùng gìn giữ một nghi lễ mà cha ông để lại. Nghi lễ và trò chơi Kéo Mỏ tại lễ hội Đền Bà Xuân Lai đã được cộng đồng gìn giữ hàng trăm năm. Năm 2015, cùng với nghi lễ và trò chơi kéo co của một số cộng đồng ở Việt Nam, Kéo Mỏ Xuân Lai được UNESCO ghi danh trong Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đây là niềm tự hào của người dân nơi đây, nhưng cũng đặt ra trách nhiệm gìn giữ và truyền lại di sản cho thế hệ sau. Tôi thấy tự hào khi một nét văn hóa của quê mình được biết đến rộng rãi hơn. Nhưng cùng với niềm tự hào ấy là một câu hỏi: Làm thế nào để một di sản được thế giới biết đến vẫn thực sự sống trong đời sống của những thế hệ sau? Bởi di sản sẽ không thể tồn tại chỉ bằng một danh hiệu. Di sản chỉ thực sự sống khi có người nhớ đến nó, hiểu về nó và muốn tiếp tục trao lại nó cho thế hệ sau.

Tôi nghĩ về điều đó nhiều nhất khi đứng trước những đứa trẻ của mình. Các con còn nhỏ. Thế giới của các con là những câu chuyện cổ tích, những bài hát, những trò chơi, những màu sắc và những câu hỏi không bao giờ hết. Nếu kể về một di sản bằng những khái niệm khô khan, có lẽ các con sẽ rất nhanh quên. Nhưng nếu kể bằng một câu chuyện, bằng hình ảnh, bằng những điều các con có thể nhìn thấy và trải nghiệm, di sản sẽ trở nên gần gũi hơn.

Vì thế, trong những hoạt động ở lớp, tôi bắt đầu đưa những câu chuyện về quê hương vào những điều vừa sức với trẻ. Tôi kể cho các con nghe về Hà Nội. Tôi kể về Phố Cổ, về Văn Miếu – Quốc Tử Giám, về truyền thống hiếu học và những nét đẹp trong cách ứng xử.

Tôi cũng kể về Đa Phúc.

Tôi kể về Đền Bà.

Tôi kể về hội kéo mỏ.

Tôi muốn các con hiểu rằng nơi mình đang sống cũng có những câu chuyện đáng tự hào. Tôi không mong các con nhớ thật nhiều tên gọi hay những con số. Tôi chỉ mong khi nghe đến Đền Bà, các con biết đó là một phần quê hương mình. Khi nhìn thấy những người cùng nhau tham gia Kéo Mỏ, các con hiểu rằng đó không chỉ là một trò chơi mà còn là một nét văn hóa được cha ông gìn giữ. Và khi lớn lên, nếu có ai hỏi quê mình có gì đẹp, các con có thể kể về chính nơi mình đã lớn lên. Có lẽ tôi sẽ không bao giờ quên một câu nói của một em bé. Em chạy đến bên tôi, đôi mắt đầy háo hức và nói: “Cô ơi! Con được đi Đền Bà rồi nha! Con được chơi trò chơi ở đấy, vui lắm ạ.” Tôi nghe mà bất giác mỉm cười. Câu nói của con rất đơn giản. Nhưng với tôi, nó có ý nghĩa nhiều hơn thế. Ngày xưa, tôi nằm dưới sân nhà, nghe bà kể chuyện bằng chiếc quạt nan trên tay. Ngày hôm nay, tôi đứng trong lớp và kể chuyện quê hương cho những đứa trẻ. Và rồi một đứa trẻ đã tự mình đến Đền Bà, nhìn thấy lễ hội, trải nghiệm không khí nơi ấy và trở về kể cho cô nghe bằng niềm vui của chính mình.

Tôi chợt nhận ra: Có lẽ đây chính là cách một nền văn hóa được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Không phải bằng những lời quá lớn lao.

Mà bằng một người bà kể chuyện cho cháu.

Một người mẹ đưa con về dự hội.

Một cô giáo kể chuyện quê hương cho học trò.

Một đứa trẻ nghe, trải nghiệm rồi kể lại.

Cứ như thế, câu chuyện tiếp tục.

Đa Phúc hôm nay cũng đang thay đổi.

Đền Bà Xuân Lai đã được tu bổ, tôn tạo; địa phương đồng thời đang đưa di sản, nông nghiệp và không gian làng quê vào các hoạt động trải nghiệm, du lịch xanh. Những nỗ lực ấy cho thấy bảo tồn văn hóa không nhất thiết phải tách rời cuộc sống hiện đại; ngược lại, di sản có thể trở thành một phần của đời sống hôm nay nếu cộng đồng cùng tham gia gìn giữ và phát huy. Những đổi thay ấy khiến tôi vui. Bởi một quê hương muốn phát triển thì không thể đứng yên. Những con đường cần được mở rộng. Trường học cần khang trang. Đời sống của người dân cần tốt hơn. Những giá trị văn hóa cũng cần được giới thiệu bằng những cách mới để nhiều người biết đến hơn. Nhưng tôi cũng nghĩ: càng phát triển, chúng ta càng cần biết mình đã đi ra từ đâu.

Một vùng quê có thể thay đổi diện mạo.

Một con đường có thể được mở rộng.

Một ngôi nhà cũ có thể được thay bằng một ngôi nhà mới.

Địa giới hành chính có thể thay đổi.

Nhưng ký ức của con người thì không nên bị bỏ lại. Bởi nếu một ngày trẻ em lớn lên mà không còn biết vì sao quê mình có lễ hội, vì sao người dân vẫn cùng nhau kéo mỏ, vì sao ông bà từng háo hức chờ ngày hội, thì khi ấy chúng ta đã đánh mất một phần câu chuyện của chính mình.

Là một cô giáo mầm non, tôi càng tin rằng việc gìn giữ văn hóa nên bắt đầu từ khi trẻ còn nhỏ. Không cần những bài học nặng nề. Không cần bắt trẻ ghi nhớ những điều vượt quá lứa tuổi. Chỉ cần cho trẻ được nghe – nhìn – trải nghiệm – kể lại. Tôi mong nhà trường, gia đình và cộng đồng có thể cùng nhau tạo ra nhiều hơn những cơ hội như thế. Có thể là một buổi cho trẻ nghe người cao tuổi kể chuyện về làng. Có thể là một hoạt động tìm hiểu những đồ vật làm từ tre – thứ vật liệu đã gắn bó với cuộc đời bà tôi và với biết bao người dân quê. Có thể là những bức tranh trẻ vẽ về Đền Bà, về lễ hội, về quê hương. Có thể là một chuyến trải nghiệm phù hợp với lứa tuổi, để trẻ tận mắt nhìn thấy những gì cô đã kể. Và có thể chỉ đơn giản là một buổi chiều, cô giáo ngồi bên trẻ và hỏi: “Quê mình có gì mà con yêu thích nhất?” Tôi tin những câu hỏi nhỏ như thế có thể gieo những hạt mầm lớn. Bởi yêu quê hương không phải là một bài học để học thuộc. Yêu quê hương là một cảm giác được nuôi dưỡng từng ngày.

Tôi chỉ là một cô giáo mầm non bình dị. Công việc của tôi mỗi ngày là đón trẻ, chăm sóc trẻ, dạy trẻ hát, kể chuyện, chơi cùng trẻ và đồng hành với các con trong những năm tháng đầu đời. Tôi không có những công trình lớn lao để lại cho Hà Nội. Nhưng đôi khi tôi nghĩ, có lẽ mình vẫn có thể làm một việc nhỏ: giữ lại một câu chuyện và kể nó cho thế hệ sau. Ngày ấy, bà dùng chiếc quạt nan để kể cho tôi nghe những câu chuyện về Hà Nội. Bà đã không biết rằng những câu chuyện trong những đêm mất điện ấy sẽ theo tôi suốt những năm tháng trưởng thành. Bà cũng không biết rằng một ngày nào đó, cô bé nằm bên bà năm xưa sẽ trở thành cô giáo, rồi lại kể những câu chuyện về quê hương cho những đứa trẻ. Và những đứa trẻ ấy sẽ tiếp tục lớn lên. Có thể một ngày nào đó, các con sẽ đi xa. Có thể các con sẽ sống ở một thành phố khác. Nhưng tôi mong rằng khi ai đó hỏi: “Quê bạn ở đâu?” các con sẽ nhớ đến Đa Phúc. Nhớ những con đường làng. Nhớ Đền Bà mỗi độ xuân về. Nhớ tiếng reo hò trong hội Kéo Mỏ. Nhớ mái trường Họa Mi. Và nhớ rằng mình từng có một cô giáo kể cho mình nghe rằng quê hương mình cũng là một phần của Hà Nội – một Hà Nội rất đỗi thân thương.

Tôi lại nhớ đến câu nói của bà: “Ăn trông nồi, ngồi trông hướng.” Có lẽ “trông hướng” không chỉ là nhìn trước nhìn sau trong một bữa ăn. Đó còn là biết nhìn về phía trước nhưng không quên ngoảnh lại phía sau. Biết đón nhận những điều mới mẻ nhưng không quên những gì cha ông đã trao lại. Biết xây dựng một Hà Nội hiện đại nhưng vẫn giữ được ký ức, nếp sống và văn hóa của những làng quê đã làm nên Thủ đô. Ngày xưa, bà cầm chiếc quạt nan kể chuyện cho tôi.

Hôm nay, tôi kể chuyện quê hương cho những đứa trẻ. Ngày mai, có thể một trong những đứa trẻ ấy sẽ lại kể câu chuyện đó cho con mình. Cứ như vậy, Hà Nội được truyền từ người này sang người khác. Từ ký ức này sang ký ức khác. Từ thế hệ này sang thế hệ khác. Hà Nội không chỉ nằm trong những con phố đông người. Hà Nội còn nằm trong tiếng tre xào xạc, trong một lễ hội làng, trong bàn tay người già, trong lời cô giáo và trong ánh mắt háo hức của một đứa trẻ. Hà Nội nằm trong ký ức của bà tôi. Trong tuổi thơ của tôi. Trong những câu chuyện tôi kể.

Và tôi tin, nếu chúng ta biết yêu, biết giữ gìn và biết trao truyền, tình yêu ấy sẽ còn ở lại rất lâu. Để một ngày nào đó, khi những đứa trẻ hôm nay lớn lên, các em vẫn có thể mỉm cười và nói với con mình:

“Ngày xưa, quê mình có một câu chuyện rất đẹp…”

Và câu chuyện về Hà Nội sẽ lại được bắt đầu./.