Quy hoạch Hà Nội và khát vọng 100 năm

Phát triển nhanh nhưng không đánh mất bản sắc, hiện đại nhưng vẫn nhân văn, hội nhập nhưng vẫn giữ được hồn cốt Thăng Long – đó mới là thước đo thành công của một bản quy hoạch mang tầm nhìn thế kỷ. Bởi điều quan trọng nhất không phải là Hà Nội sẽ lớn đến đâu, mà là một trăm năm nữa, con cháu chúng ta có còn nhận ra đây chính là Hà Nội hay không?

Việc Hà Nội công bố Quy hoạch tổng thể Thủ đô với tầm nhìn 100 năm không chỉ là một dấu mốc về công tác quy hoạch, mà còn thể hiện khát vọng xây dựng một Thủ đô phát triển bền vững, có sức cạnh tranh toàn cầu nhưng vẫn giữ được bản sắc riêng. Quy hoạch đặt ra mục tiêu đến giữa và cuối thế kỷ XXI đưa Hà Nội trở thành đô thị xanh, thông minh, hiện đại, trung tâm đổi mới sáng tạo và là một trong những thủ đô có chất lượng sống hàng đầu khu vực, tiến tới trở thành thành phố có tầm ảnh hưởng quốc tế. Trong suốt chiều dài lịch sử nói chung và khoảng thời gian Hà Nội được định hình và phát triển theo quy hoạch đô thị phương Tây, đây là sự thay đổi “cách mạng” nhất trên nhiều phương diện: quy mô, cấu trúc, chức năng, mức đầu tư… và cả tư duy, tư tưởng, quan điểm trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự phát triển mạnh mẽ của khoa học công nghệ.

Tuy nhiên, với Hà Nội, quy hoạch không đơn thuần là câu chuyện của những tuyến đường mới, những khu đô thị hiện đại hay những tòa nhà cao tầng. Điều làm nên giá trị đặc biệt của Hà Nội chính là chiều sâu văn hóa và lịch sử đã được bồi đắp suốt hơn một thiên niên kỷ. Đây là Thủ đô của quốc gia, nơi kết tinh bản sắc dân tộc, lưu giữ lớp trầm tích văn hóa từ Hoàng thành Thăng Long, khu phố cổ, khu phố Pháp, hệ thống làng cổ ven đô, các di tích, hồ nước, cây xanh đến nếp sống thanh lịch của người Tràng An. Không một đô thị nào ở Việt Nam sở hữu sự giao thoa giữa lịch sử, văn hóa và cảnh quan đặc sắc như Hà Nội.

Chính vì vậy, nếu nhiều đô thị khác có thể lấy tăng trưởng kinh tế hay mở rộng không gian làm mục tiêu hàng đầu, thì Hà Nội phải theo đuổi một chuẩn mực cao hơn: phát triển nhưng không đánh đổi di sản. Mỗi quyết định quy hoạch hôm nay sẽ định hình diện mạo Thủ đô trong nhiều thế hệ sau. Một khu phố cổ bị biến dạng, một hồ nước bị thu hẹp hay một làng nghề truyền thống bị xóa nhòa sẽ là những giá trị khó có thể phục hồi.

Nhìn từ kinh nghiệm của nhiều thành phố lớn trên thế giới, sức hấp dẫn lâu dài không nằm ở số lượng nhà chọc trời mà ở khả năng gìn giữ bản sắc. Paris nổi tiếng bởi những đại lộ và các công trình lịch sử; Kyoto được biết đến bởi sự hòa quyện giữa đô thị hiện đại với không gian văn hóa truyền thống; cả Tokyo hay London đều dành những vùng lõi để bảo tồn ký ức đô thị song song với việc phát triển các trung tâm mới. Hà Nội cũng cần lựa chọn con đường như vậy: hiện đại nhưng không đồng nhất, đổi mới nhưng không đánh mất chính mình.

Để hiện thực hóa quy hoạch tầm nhìn 100 năm, điều quan trọng nhất không phải chỉ là một bản đồ quy hoạch tốt mà là năng lực tổ chức thực hiện. Quy hoạch cần được duy trì ổn định qua nhiều giai đoạn phát triển, hạn chế tối đa việc điều chỉnh cục bộ vì lợi ích ngắn hạn. Mỗi dự án đầu tư phải đặt trong tổng thể chiến lược phát triển đô thị, lấy lợi ích cộng đồng làm trung tâm thay vì chỉ giải quyết nhu cầu trước mắt.

Bên cạnh đó, Hà Nội cần ưu tiên phát triển hệ thống giao thông công cộng khối lượng lớn theo mô hình TOD, hình thành các cực phát triển mới để giảm áp lực cho khu vực nội đô lịch sử. Hạ tầng kỹ thuật hiện đại phải đi cùng với hạ tầng xanh, mạng lưới công viên, hồ điều hòa, hành lang sinh thái, không gian công cộng chất lượng cao và khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu. Đây sẽ là nền tảng để nâng cao chất lượng sống chứ không chỉ mở rộng quy mô đô thị.

Một yếu tố không thể thiếu là quản trị đô thị. Quy hoạch chỉ thành công khi có sự phối hợp đồng bộ giữa các cấp chính quyền, doanh nghiệp, giới chuyên môn và cộng đồng dân cư. Người dân không nên chỉ là đối tượng chịu tác động hay thụ hưởng mà cần trở thành chủ thể tham gia giám sát, phản biện và đồng hành trong quá trình triển khai. Một quy hoạch tốt phải tạo được sự đồng thuận xã hội và nuôi dưỡng niềm tự hào về thành phố.

Ở góc độ kiến trúc, Hà Nội cũng cần hình thành một ngôn ngữ thiết kế riêng. Những công trình mới phải phản ánh tinh thần của một Thủ đô hiện đại nhưng biết đối thoại với cảnh quan và di sản xung quanh. Kiến trúc không nên chỉ chạy theo hình thức biểu tượng hay chiều cao kỷ lục, mà phải góp phần tạo dựng những tuyến phố thân thiện, những quảng trường mở, những không gian đi bộ, những công viên và mặt nước để con người được gặp gỡ, giao tiếp và tận hưởng cuộc sống.

Một Thủ đô hiện đại không được đo bằng số lượng cao ốc hay chiều rộng đại lộ, mà bằng chất lượng không gian sống. Đó là nơi trẻ em có thể vui chơi an toàn, người già có thể đi bộ dưới những hàng cây, người lao động dễ dàng tiếp cận giao thông công cộng và mọi người đều cảm nhận được sự gắn kết với thành phố mình đang sống.

Trong hành trình hướng tới tầm nhìn 100 năm, Hà Nội cần kiên định với triết lý phát triển lấy con người làm trung tâm. Hạ tầng là điều kiện cần, kiến trúc tạo nên diện mạo, nhưng văn hóa mới là linh hồn của đô thị. Nếu gìn giữ được linh hồn ấy trong quá trình hiện đại hóa, Hà Nội sẽ không chỉ là một thành phố lớn, mà sẽ trở thành một Thủ đô đáng sống, một trung tâm sáng tạo và một biểu tượng văn hiến của Việt Nam trong thế kỷ XXI và xa hơn nữa.

Hình ảnh Hà Nội được tác giả chụp: