Nơi giao thoa giữa quá khứ và hiện tại

Đền thờ bà Nguyên Phi Ỷ Lan không chỉ mang ý nghĩa tâm linh, văn hóa; là nơi người dân đến dâng hương và cầu nguyện, thể hiện lòng thành kính với vị quốc mẫu xuất thân từ người nông dân trồng dâu nuôi tằm. Đền thờ bà còn là một biểu tượng, một vật thể hiện hữu sống động đại diện cho phong cách kiến trúc thời Nhà Lý, phản ánh một thời kỳ lịch sử phát triển rực rỡ của nền văn hiến Việt Nam. Nhớ, ngày còn đi học tôi đã nghe câu chuyện về cuộc đời của bà Nguyên Phi Ỷ Lan được truyền miệng qua nhiều thế hệ và trở thành di sản văn hóa phi vật thể quý giá của dân tộc.

Đã hơn một nghìn năm truyền thống, mùa lễ hội là dịp nhân dân trong vùng và du khách mười phương tôn vinh, tưởng nhớ và tri ân người con gái hái dâu mà cuộc đời bà có những hai lần Nhiếp chính; Người mà suốt cả cuộc đời toàn tâm, toàn trí vì quốc thái dân an.

Đền Nguyên Phi Ỷ Lan thờ Thái Hậu Ỷ Lan (nhân dân trong vùng gọi đền Bà Tấm) tại xã Dương Xá, huyện Gia Lâm ( nay là xã Gia Lâm, thành phố Hà Nội). Nơi đây thuộc vùng đất cổ trong trấn Kinh Bắc xưa có rất nhiều di tích, di sản lịch sử nhưng nổi bật là cụm di tích đền thờ Nguyên Phi Ỷ Lan bao gồm: Đền, chùa, điện, sơn trang nằm trong khuôn viên rộng khoảng 4 ha có sân, nhà thủy đình, cây xanh. Đền thờ Nguyên Phi Ỷ Lan là một tác phẩm kiến trúc độc đáo, mang đậm nét phong cách nghệ thuật không gian thời Lý. Tổng thể, kiến trúc của khu đền thể hiện sự tinh tế và tài hoa của các nghệ nhân Việt, đồng thời phản ánh những giá trị văn hóa và tâm linh sâu sắc của dân tộc Việt Nam. Đền thờ được xây dựng theo lối kiến trúc cung đình thời Lý với 72 cửa, thuộc loại cổ nhất ở nước ta. Một trong những đặc điểm nổi bật của đền là hệ thống cột gỗ chắc chắn và cao lớn, được chạm khắc kỳ công, tinh xảo. Hệ cột này không chỉ có tác dụng nâng đỡ mái đền mà còn tạo nên sự vững chãi và bề thế cho hệ thống công trình. Mái đền được lợp bằng ngói âm dương, một kiểu mái truyền thống thường thấy trong kiến trúc cổ truyền Việt Nam. Mái ngói có độ dốc vừa phải, làm nên vẻ uy nghi và thanh thoát cho công trình. Trên mái, các đầu đao uốn lượn tạo dáng linh vật vẻ uy nghi, trang trọng, quyền quý. Các đường viền mái được trang trí tinh tế, góp phần làm nổi bật vẻ đẹp kiến trúc đình, đền, chùa miền châu thổ sông Hồng. Đền thờ được trang trí bằng nhiều họa tiết truyền thống, như rồng, phượng, hoa văn, và các biểu tượng văn hóa đặc sắc đậm đà phong cách và triết lý Việt. Những họa tiết phối cảnh này không chỉ mang ý nghĩa biểu tượng mà còn thể hiện tay nghề tài hoa, điêu luyện của các nghệ nhân trong việc chạm khắc gỗ và tạo hình.

***

Đứng ngay ở sảnh cơ quan, chúng tôi nhìn bao quát được toàn cảnh không gian và những con đường đồng quy về khu vực lễ hội. Trước khi lễ hội, sáu thôn cùng hai tổ dân phố trên địa bàn tổ chức các đoàn rước thánh về khu di tích đền, nơi thờ tự Linh Nhâm Hoàng Thái Hậu Ỷ Lan. Trong các đoàn người rước thánh, đi đầu là con ngựa gỗ to như ngựa thật sơn màu trắng hồng đứng bốn chân trên sàn gỗ có bánh xe, sau là rước kiệu, kiệu được trang trí kỳ công, lọng che kiệu do thanh niên mặc đồng phục vác, một tốp tráng niên với các khí nhạc: kèn, nhị, trống, sáo… đang cử hành nhạc lễ nghe du dương, êm đềm. Một đoàn thanh nữ mặc áo dài màu hồng nhạt, mặt sáng tươi như những bông hoa hồng… Đây là một nghi thức thể hiện lòng thành kính của người dân đối với bà Nguyên Phi Ỷ Lan, đồng thời cũng tạo nên không khí, âm thanh tươi vui, rộn ràng, phấn khởi cho lễ hội. Cứ nhìn những gương mặt ngời sáng, bừng lên, tươi, vui trong đoàn chúng tôi có thể đo lường độ phấn khởi, tươi mới và đầy tự hào của họ. Từ hình ảnh đoàn rước thánh, tôi hình dung thời xa xưa nơi đây những xóm làng đông đúc, trù phú với quanh năm lúa xanh và ngút ngát dâu tằm; những làn điệu dân ca mượt mà, tha thiết ngợi ca cuộc sống thanh bình. Chả thế mà Nhà Vua qua đây đã đem lòng yêu thương cô thôn nữ hái dâu, rồi người ấy là phi tần trong cung cấm… Tôi rất thích bài thơ viết về bà nhưng không rõ ai là tác giả:“Cô gái hái dâu tựa gốc lan/Gương trong truyền tụng khắp nhân gian/Nguyên phi nhiếp chính, tài vang vọng/Thái hậu chăm dân, đức rỡ ràng/Cao thượng, nết na... lo quốc thái/Hiền hoà, thuỳ mỵ... giữ dân an/Hương đồng, gió nội, bao công tích/Chất phác, quê mùa,... bà Ỷ Lan”.

Cùng với các đoàn rước thánh, người dân trong vùng cùng nô nức tổ chức lễ hội trong 3 ngày từ 19 đến ngày 21 tháng Hai (âm lịch). Du khách mười phương hành hương về Đền tham gia lễ hội truyền thống kỷ niệm ngày Nguyên Phi Ỷ Lan đăng quang vào các ngày 24, 25 tháng 7 (âm lịch).

***

Có rất nhiều hiện vật quý hiếm từ thời Lý đến nay vẫn được bảo tồn hầu như nguyên vẹn. Ngôi chùa ở đây vẫn còn lưu giữ một khám thờ bằng gỗ vàng tâm sơn son thếp vàng từ thời Lê sơ, Mạc. Phải kể đến là những vật thể, đồ thờ, câu đối tiêu biểu của kỹ nghệ sơn, thếp vàng gia bảo, gia truyền ở thế kỷ XVI (triều Mạc). Tôi nghe một nhà nghiên cứu văn hóa nói: “trải qua hơn bốn trăm năm, đây là một trong ba khám thờ có niên đại sớm nhất mang phong cách trang trí nghệ thuật được bảo tồn gần như nguyên vẹn”.

Đọc các bảng vàng trong khu đền tôi được biết đền Nguyên Phi Ỷ Lan được xây dựng gắn liền với tên tuổi, cuộc đời và sự nghiệp của Hoàng Thái Hậu Ỷ Lan. Bà là Phi tần của vua Lý Thánh Tông và là mẹ của vua Lý Nhân tông. Trong cuộc đời bà có hai lần, bà đứng ra nhiếp chính. “Huyền thoại – người con gái hái dâu/ưa ngay thẳng, không ưa lời xu nịnh/nơi lầu son những hai lần Nhiếp chính/nỗi thương dân cứ đau đáu trong đầu” (thơ Chung Tiến Lực). Trong hai lần nhiếp chính, bà Nguyên Phi Ỷ Lan đã để lại những dấu ấn quan trọng trong hoàng triều nhà Lý, giúp đất nước hưng thịnh, nhân tâm đạo đời hòa hợp. Đặc biệt ở lần nhiếp chính thứ hai bà đã lãnh đạo nhân dân ta đánh thắng giặc Tống xâm lược. Các tượng gỗ, phù điêu và hoa văn trong đền, điện, chùa đều được chế tác tinh xảo đến từng chi tiết nhỏ. Những bàn thờ, hoành phi, câu đối, những sơn son thếp vàng cao sang thể hiện sự quyền quý uy nghi. Đặc biệt đôi sư tử đá được đặt tại tòa Tam bảo của đền, được tạo tác từ đá nguyên khối, tư thế phủ phục. Tượng do bàn tay tài hoa người Việt chế tác, các hình khối trên mặt sư tử được nhấn mạnh qua những nét đục, chạm vừa uyển chuyển, mềm mại vừa tạo được phong thái uy nghi mà vẫn hiền hòa. Trán sư tử ngắn, chiếc mũi to, miệng mở rộng, lưỡi đỡ viên ngọc, hàm răng đều đặn, cổ đeo dây lục lạc, chân mập... Đặc biệt, tôi ngỡ ngàng trước đôi mắt sư tử đá rất có “hồn” và thần thái ẩn dưới hàng mi cong uốn lượn, đôi lông mày rậm. Với bàn tay tài hoa, khéo léo và óc thẩm mỹ cao, các nghệ nhân sử dụng nhiều họa tiết đan móc, khi thì gợn nhỏ tựa lưng vào nhau thành đường viền quanh miệng, lúc lại to lên ở vai, khi lại xếp thành những bông hoa đang hé nở ở móng và chân khiến cho con vật giống như y thật, như đang sống với hơi thở nhịp nhàng. Đây là tác phẩm nghệ thuật tiêu biểu mang đậm dấu ấn thời đại.

Trong những ngày Lễ hội. Đan xen với phần Lễ là các trò chơi thả chim, cờ người… các hoạt động thể thao bóng chuyền, cầu lông. Ban đêm là sân khấu chèo bộ ba: Bài ca giữ nước của soạn giả Tào Mạt. Ánh sáng và âm thanh sôi động một vùng.

Bên cạnh quốc lộ số 5, nơi có mật độ cao các phương tiên vận tải qua lại nối Hà Nội - Hải Phòng, đền thờ bà Nguyên Phi Ỷ Lan như một nốt nhạc trầm ấm, nhịp sống như chậm lại. Đặt chân vào khu đền ai cũng thấy sự yên bình, thanh tịnh, những ngôi nhà có kiến trúc đẹp, dưới bóng mát hàng cây xanh tươi.

Hiện nay khu đền thờ bà Nguyên Phi Ỷ Lan đã thành một địa chỉ du lịch tâm linh và văn hóa. Những giá trị văn hóa, lịch sử đang được nhân dân trân trọng, tôn vinh và giữ gìn./.