Nhìn lại nửa thế kỷ văn học nghệ thuật Việt Nam

Từ hiện thực cách mạng đến sáng tạo đa chiều

Phát biểu đề dẫn hội thảo, nhà báo Hoàng Hà - Tổng Biên tập Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật nhấn mạnh: 50 năm qua VHNT (VHNT) Việt Nam tiếp tục mạch nguồn truyền thống cách mạng, bám sát thực tiễn và hơi thở cuộc sống, thể hiện khát vọng chân, thiện, mỹ, góp phần bồi đắp tâm hồn, tư tưởng, tình cảm và khí phách con người Việt Nam.

Giai đoạn 1975–1985, VHNT chủ yếu mang tính hiện thực xã hội chủ nghĩa, phản ánh không khí thời kỳ hậu chiến, xây dựng đất nước. Đây là thời kỳ VHNT mang khuynh hướng chính trị tuyên truyền, với phương pháp sáng tác xã hội chủ nghĩa. Từ sau Đổi mới 1986, VHNT bước vào giai đoạn chuyển mình mạnh mẽ, tư duy nghệ thuật bắt đầu dân chủ hóa, cá nhân hóa, đi sâu vào những thân phận cụ thể, phản ánh trực diện các vấn đề xã hội, tâm lý con người. Tác phẩm không chỉ dừng ở nhiệm vụ phục vụ chính trị mà trở thành công cụ khám phá, phản biện xã hội và phản ánh đa dạng tâm thế con người trong thời đại mới.

PGS, TS. Nguyễn Toàn Thắng, nguyên Viện trưởng Viện Văn hóa và Phát triển, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh nhận định, dưới sự lãnh đạo sáng suốt của Đảng, VHNT nước nhà đã luôn đồng hành cùng lịch sử dân tộc, vượt qua những khó khăn của 10 năm trước đổi mới, dũng cảm tiến hành đổi mới tư duy, vận dụng sáng tạo phương pháp sáng tác hiện thực xã hội chủ nghĩa, đồng thời ra sức tìm tòi, thể nghiệm các phương pháp sáng tác và phong cách thể hiện mới, bám sát từng bước đi của đời sống hiện thực sôi động đang biến chuyển hằng ngày trên phạm vi cả nước.

“Đội ngũ văn nghệ sĩ, trí thức trên khắp mọi miền của Tổ quốc đều rất tâm huyết với đất nước và dân tộc, đã chủ động kế thừa những tinh hoa VHNT trước 1975, tiếp tục khẳng định những giá trị ưu việt của VHNT cách mạng Việt Nam, tiếp biến các giá trị VHNT nhân loại, mạnh dạn đột phá, sáng tạo, phát triển tư duy nghệ thuật trên những tầm cao mới”, PGS, TS. Nguyễn Toàn Thắng khẳng định.

Nhiều tham luận tại hội thảo đã làm rõ những thành tựu cũng như cách thức VHNT thích ứng và đồng hành cùng tiến trình phát triển của đất nước. Theo TS. Nguyễn Tiến Thu - Phó Viện trưởng Viện Văn hóa và Phát triển, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, những đóng góp của VHNT giai đoạn 1975 – 2025 thể hiện trên nhiều phương diện. Cụ thể là: Góp phần củng cố bản sắc văn hóa dân tộc trong hòa bình và hội nhập; tham gia xây dựng nhân cách con người Việt Nam hiện đại; phản ánh các vấn đề xã hội đương đại và định hướng dư luận; quảng bá hình ảnh văn hóa Việt Nam ra thế giới.

Sự chuyển mình của VHNT thể hiện rõ qua sự gia tăng về số lượng tác phẩm, sự phong phú về hình thức biểu đạt, sự xuất hiện của lớp nghệ sĩ trẻ năng động, hội nhập. Nhiều tác phẩm văn học được dịch ra tiếng nước ngoài, các chương trình nghệ thuật được giới thiệu tại các sự kiện giao lưu quốc tế, điện ảnh Việt Nam giành giải thưởng tại nhiều liên hoan phim. Đặc biệt, sự phát triển của thị trường nghệ thuật gần đây đang góp phần thúc đẩy ngành công nghiệp văn hóa – một trong những mục tiêu chiến lược trong phát triển văn hóa của nước ta.

Thách thức và khát vọng kiến tạo môi trường sáng tạo

Bên cạnh những thành tựu đạt được, VHNT cũng đang phải đối mặt với nhiều thách thức. Tại hội thảo, nhiều tham luận cũng thẳng thắn chỉ ra những “khoảng trống” của VHNT trong 50 năm qua.

Nhà báo Hoàng Hà - Tổng Biên tập Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật chỉ rõ: “Đó là sự thiếu vắng những tác phẩm có giá trị cao về tư tưởng và nghệ thuật, phản ánh đúng tầm vóc của sự nghiệp đổi mới, có sức lay động mạnh mẽ công chúng. Còn có những tác phẩm nặng về giải trí, dễ dãi chạy theo thị hiếu tầm thường; một số tác phẩm phản ánh sự bế tắc, u tối, xa rời thực tiễn cuộc sống. Nghệ thuật truyền thống gặp nhiều khó khăn trong việc duy trì hoạt động. Công tác lý luận, phê bình cũng đã có những thành tựu nhất định nhưng chưa tương xứng với kỳ vọng. Chính sách cho VHNT vẫn còn những vướng mắc, bất cập…”.

Theo PGS. TS Bùi Hoài Sơn - Ủy viên chuyên trách, Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, thực tiễn phát triển của VHNT cũng cho thấy còn nhiều bất cập, rào cản cả về cơ chế, chính sách lẫn năng lực triển khai. Một trong những thách thức lớn nhất đó là hệ thống pháp luật chưa đồng bộ và thiếu tính bao quát; cơ chế quản lý còn nặng tính bao cấp, thiếu tính thị trường; thiếu chính sách đột phá trong phát triển nguồn nhân lực và bảo vệ nghệ sĩ; chuyển đổi số chưa trở thành động lực chính sách; thiếu liên kết chính sách giữa các ngành và giữa các cấp quản lý... Những “điểm nghẽn” này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải đổi mới tư duy, hoàn thiện thể chế và xây dựng một môi trường văn hóa, nghệ thuật thuận lợi để VHNT tiếp tục phát huy vai trò tiên phong trong xây dựng văn hóa, con người Việt Nam trong thời đại mới.

Muốn làm được điều đó, cần một sự đồng lòng của toàn hệ thống chính trị, sự tiên phong của cơ quan quản lý, sự nhập cuộc của cộng đồng sáng tạo, sự thấu hiểu và đồng hành từ xã hội. Khi thể chế được kiến tạo theo tinh thần mở, nhân văn và tôn trọng sáng tạo; khi chính sách trở thành động lực thay vì rào cản; khi VHNT được nhìn nhận đúng như vai trò của nó - là hạt nhân của bản sắc và sức mạnh văn hóa - thì khi đó, con đường phát triển bền vững của đất nước sẽ được tiếp thêm một nguồn lực không thể thay thế.

“Để thực hiện được điều đó, cần có sự vào cuộc mạnh mẽ và đồng bộ của các cơ quan hoạch định chính sách, các tổ chức nghề nghiệp, đội ngũ văn nghệ sĩ và toàn xã hội. Trong đó, vai trò của Nhà nước trong định hướng, đầu tư và bảo trợ cho sáng tạo nghệ thuật là then chốt; đồng thời, đội ngũ văn nghệ sĩ phải tiếp tục nâng cao bản lĩnh chính trị, năng lực chuyên môn, đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của sự nghiệp văn hóa, nghệ thuật”, TS. Nguyễn Tiến Thu - Phó Viện trưởng Viện Văn hóa và Phát triển, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh nhấn mạnh.

Với tinh thần nhìn lại để phát triển, các tham luận tại hội thảo tập trung phân tích phương pháp sáng tác, tư duy thẩm mỹ, từ đó đề xuất định hướng phát triển từng loại hình nghệ thuật. Trong lĩnh vực văn học, nhiều ý kiến kêu gọi tiếp tục khẳng định nguyên lý “đến hiện đại từ truyền thống”, coi trọng giá trị bản địa nhưng không đóng khung tư duy, cần khuyến khích sáng tạo với tinh thần thể nghiệm, khai thác sâu thân phận con người đương đại.

Đối với các loại hình nghệ thuật biểu diễn, đặc biệt là nghệ thuật truyền thống, một số tham luận cũng đã đưa ra những tín hiệu tích cực trong việc làm mới nghệ thuật truyền thống, tư duy đổi mới của các đơn vị nghệ thuật trong việc tiếp cận công chúng, nâng cao chuyên môn, tăng cường hợp tác quốc tế và phát triển thị trường. Đồng thời đề xuất nên có cơ chế hỗ trợ rõ ràng để các đơn vị nghệ thuật truyền thống có thể duy trì hoạt động chuyên nghiệp và phát triển bền vững.

Theo NSND Trần Ly Ly, Chủ tịch Hội đồng trường Học viện Múa Việt Nam việc đổi mới cần được thực hiện đồng bộ, sáng tạo, có chiến lược dài hạn và sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ sở đào tạo, cơ quan quản lý và cộng đồng nghệ thuật. Chỉ khi đó, chúng ta mới có thể xây dựng đội ngũ nghệ sĩ tài năng, có bản sắc và đủ năng lực hội nhập quốc tế, đồng thời góp phần giữ gìn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trong dòng chảy phát triển chung của nhân loại.

Hội thảo là dịp nhìn lại chặng đường 50 năm phát triển của VHNT Việt Nam, đồng thời định hướng tư duy cho giai đoạn tiếp theo. Khi VHNT được tạo điều kiện phát huy vai trò nền tảng tinh thần và trụ cột bản sắc văn hóa, cũng là lúc có thể đóng góp hiệu quả hơn vào phát triển bền vững và nâng tầm vị thế văn hóa quốc gia trong thời kỳ hội nhập./.