“Xây dựng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị con người không thể tách rời định hướng, phát triển truyền thông”

Vai trò của truyền thông trong xây dựng hệ giá trị ở Việt Nam

Theo PGS.TS Đỗ Chí Nghĩa, thời gian qua, truyền thông đã có những đóng góp quan trọng trong việc lan tỏa và củng cố hệ giá trị quốc gia và hệ giá trị con người. Thông qua các sản phẩm báo chí, chương trình truyền hình, chiến dịch truyền thông và nội dung số, nhiều giá trị cốt lõi như lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết, ý thức trách nhiệm xã hội, lối sống nhân văn đã được khơi dậy và lan tỏa rộng rãi.

Ở một phương diện khác, truyền thông cũng góp phần định hình những hình mẫu con người trong thời đại mới. Các chương trình tôn vinh nhân vật truyền cảm hứng như “Việc tử tế”, “Người tốt - việc tốt” hay những tuyến bài báo chí về cá nhân dám nghĩ, dám làm đã tạo ra những “biểu tượng giá trị” trong đời sống xã hội. Thông qua việc lựa chọn và lan tỏa những hình mẫu này, truyền thông đã góp phần thiết lập các chuẩn mực ứng xử và định hướng lý tưởng sống cho công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, thực trạng vai trò của truyền thông trong xây dựng hệ giá trị hiện nay vẫn còn bộc lộ hạn chế và thách thức. Trước hết là sự thiếu nhất quán trong định hướng giá trị giữa các loại hình và nền tảng truyền thông. Trong khi hệ thống báo chí chính thống nỗ lực lan tỏa các giá trị tích cực, thì trên không gian mạng lại tồn tại một “dòng chảy song song” với nhiều nội dung lệch chuẩn, có khi lặp lại với tần suất cao sẽ dần hình thành những chuẩn mực lệch lạc trong nhận thức của một bộ phận công chúng.

Cùng đó, xu hướng thương mại hóa và áp lực cạnh tranh thông tin đang làm biến dạng chức năng giá trị của truyền thông. Một số sản phẩm truyền thông có xu hướng khai thác yếu tố giật gân, đời tư, thậm chí bi kịch cá nhân để thu hút sự chú ý. Những hiện tượng “tin nóng”, “drama mạng xã hội” thu hút hàng triệu lượt tương tác trong thời gian ngắn, nhưng lại không tạo ra giá trị tích cực tương xứng. Điều này cho thấy sự lệch pha giữa “giá trị truyền thông” và “giá trị xã hội”, khi cái được quan tâm nhiều chưa chắc là cái cần được lan tỏa.

Ngoài ra, sự phát triển mạnh mẽ của mạng xã hội đã làm thay đổi căn bản cấu trúc truyền thông. Mỗi cá nhân trở thành một “trung tâm phát tán thông tin”, làm suy giảm vai trò “gác cổng” của báo chí truyền thống. Đồng thời, sự chênh lệch trong năng lực tiếp nhận thông tin của công chúng cũng góp phần làm gia tăng nguy cơ lệch chuẩn giá trị. Không ít trường hợp người dùng mạng xã hội chia sẻ thông tin theo cảm tính, thiếu kiểm chứng, vô tình tiếp tay cho những nội dung sai lệch. Điều này cho thấy, trong kỷ nguyên số, vấn đề không chỉ nằm ở người làm truyền thông, mà còn nằm ở chính năng lực “tự đề kháng” của công chúng trước thông tin.

PGS.TS Đỗ Chí Nghĩa cho rằng, sự thiếu đồng bộ giữa truyền thông với các thiết chế xã hội khác cũng làm giảm hiệu quả lan tỏa giá trị. Có những thông điệp tích cực được truyền thông nhấn mạnh, nhưng lại chưa được phản ánh nhất quán trong môi trường giáo dục hoặc đời sống thực tế. Sự “lệch pha” này khiến giá trị khó được nội tâm hóa, thậm chí có thể gây ra tâm lý hoài nghi trong xã hội.

“Thực trạng vai trò của truyền thông trong xây dựng hệ giá trị ở Việt Nam hiện nay mang tính hai mặt rõ nét. Truyền thông vừa là lực lượng có khả năng lan tỏa mạnh mẽ các giá trị tích cực, vừa có thể trở thành môi trường làm phân tán và biến dạng hệ giá trị nếu thiếu định hướng và kiểm soát hiệu quả. Khi chưa thiết lập được “trật tự giá trị” đủ mạnh, truyền thông rất dễ bị cuốn theo dòng chảy của thị hiếu ngắn hạn, thay vì đóng vai trò định hướng lâu dài cho xã hội” - PGS.TS Đỗ Chí Nghĩa đánh giá.

Phát huy vai trò của truyền thông trong xây dựng hệ giá trị quốc gia và hệ giá trị con người như thế nào?

Để trả lời cho câu hỏi trên, PGS.TS Đỗ Chí Nghĩa đưa ra một số giải pháp. Trước hết, cần hoàn thiện chiến lược truyền thông quốc gia gắn chặt với định hướng giá trị. Nghị quyết số 80 của Bộ Chính trị nêu rõ: “Chú trọng công tác truyền thông chính sách. Tạo sự chuyển biến mạnh mẽ trong hoạt động và quản lý hệ thống truyền thông đại chúng, các phương tiện truyền thông mới; phát triển các loại hình truyền thông, thông tin trên nền tảng số; bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, thương hiệu sáng tạo, an ninh văn hóa trên mạng và chủ quyền văn hóa số”.

Như vậy, trong cái nhìn tổng thể, truyền thông cũng đã được coi là một phần của văn hóa, không chỉ có giá trị chuyển tải văn hóa mà còn có thể xây đắp, tạo dựng thêm những giá trị văn hóa mới. Truyền thông không thể vận hành như một lĩnh vực độc lập, mà phải được đặt trong tổng thể chiến lược phát triển văn hóa và con người.

Điều này đòi hỏi xác lập rõ hệ giá trị cốt lõi cần được ưu tiên lan tỏa trong từng giai đoạn, đồng thời tích hợp các mục tiêu giá trị vào quy hoạch phát triển báo chí, truyền thông và nền tảng số. Khi có một “trục giá trị” rõ ràng, hoạt động truyền thông sẽ tránh được tình trạng phân tán, thiếu nhất quán và nâng cao hiệu quả định hướng xã hội.

Tiếp đến, đổi mới nội dung và phương thức truyền thông theo hướng hiện đại, hấp dẫn nhưng vẫn bảo đảm chiều sâu giá trị. Trong bối cảnh cạnh tranh thông tin ngày càng gay gắt, giá trị không thể được truyền tải bằng những thông điệp khô cứng, mà cần được “kể lại” bằng những câu chuyện có sức lay động, gần gũi với đời sống và phù hợp với đặc điểm tiếp nhận của từng nhóm công chúng. Việc kết hợp giữa nội dung có chiều sâu và hình thức thể hiện sáng tạo sẽ giúp các giá trị tích cực không chỉ được hiểu mà còn được cảm nhận và chia sẻ rộng rãi.

“

Xây dựng hệ giá trị quốc gia và hệ giá trị con người trong kỷ nguyên mới không thể tách rời việc định hướng và phát triển truyền thông. Đây không chỉ là nhiệm vụ riêng của các cơ quan báo chí hay ngành truyền thông, mà là trách nhiệm chung của toàn bộ hệ thống chính trị và của mỗi cá nhân trong xã hội. Khi truyền thông, giáo dục, văn hóa và môi trường xã hội cùng vận hành trên một “trục giá trị” thống nhất, các chuẩn mực sẽ không chỉ được truyền đạt, mà còn được sống, được trải nghiệm và được củng cố trong thực tiễn.

PGS.TS Đỗ Chí Nghĩa

Chúng ta cũng cần xây dựng hệ sinh thái truyền thông số lành mạnh, trong đó các giá trị tích cực giữ vai trò chủ đạo. Điều này không chỉ là nhiệm vụ của các cơ quan báo chí, mà còn đòi hỏi sự tham gia của các nền tảng công nghệ, nhà quản lý và cộng đồng người dùng. Cần phát triển các cơ chế khuyến khích sản xuất và lan tỏa nội dung tích cực, đồng thời tăng cường các biện pháp kiểm soát, sàng lọc và xử lý thông tin sai lệch, phản giá trị. Một không gian truyền thông lành mạnh sẽ tạo điều kiện để hệ giá trị quốc gia được củng cố và lan tỏa bền vững.

PGS.TS Đỗ Chí Nghĩa cho rằng, cần nâng cao năng lực chuyên môn và đạo đức nghề nghiệp của đội ngũ làm truyền thông. Trong kỷ nguyên số, người làm truyền thông không chỉ đưa tin mà định hình nhận thức và giá trị xã hội. Do đó, bên cạnh năng lực nghiệp vụ, cần đặc biệt coi trọng bản lĩnh chính trị, trách nhiệm xã hội và chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp. Mỗi sản phẩm truyền thông phải được xem như một “tác động giá trị”, đòi hỏi sự cân nhắc kỹ lưỡng về nội dung và hệ quả xã hội.

Bên cạnh đó, chúng ta cần tăng cường giáo dục năng lực tiếp nhận và phản biện truyền thông cho công chúng. Trong môi trường thông tin đa chiều, mỗi cá nhân không chỉ là người tiếp nhận thụ động, mà còn là chủ thể lựa chọn, đánh giá và lan tỏa thông tin. Việc trang bị cho công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ, khả năng phân tích, nhận diện thông tin sai lệch và lựa chọn giá trị phù hợp là yếu tố then chốt để bảo vệ và củng cố hệ giá trị xã hội từ bên trong.

Chúng ta cũng phải thúc đẩy sự phối hợp chặt chẽ giữa truyền thông với các thiết chế khác như giáo dục, gia đình và văn hóa. Truyền thông chỉ có thể phát huy hiệu quả khi các thông điệp giá trị được củng cố bởi môi trường sống và trải nghiệm thực tế. Khi những gì truyền thông lan tỏa phù hợp với những gì con người được giáo dục và trải nghiệm trong đời sống, hệ giá trị sẽ được nội tâm hóa một cách tự nhiên và bền vững.

Đặc biệt, trong bối cảnh hiện nay, cần có sự chuyển đổi căn bản về tư duy: từ “truyền thông thông tin” sang “truyền thông giá trị”. Nếu truyền thông thông tin chỉ dừng lại ở việc cung cấp dữ liệu và sự kiện, thì truyền thông giá trị hướng tới việc định hình nhận thức, thái độ và hành vi xã hội. Khi mỗi sản phẩm truyền thông đều được đặt trong mối quan hệ với hệ giá trị chung, truyền thông sẽ không chỉ phản ánh hiện thực, mà còn góp phần kiến tạo một hiện thực tốt đẹp hơn.

“Có thể khẳng định, phát huy vai trò của truyền thông trong xây dựng hệ giá trị không phải là nhiệm vụ ngắn hạn, mà là một quá trình lâu dài, đòi hỏi sự kiên trì, nhất quán và đổi mới. Khi các giải pháp được triển khai đồng bộ và hiệu quả, truyền thông sẽ trở thành một trong những động lực quan trọng nhất góp phần hình thành nền tảng tinh thần vững chắc và thúc đẩy sự phát triển bền vững của đất nước trong kỷ nguyên mới” - PGS.TS Đỗ Chí Nghĩa, nhấn mạnh thêm./.