Lễ hội đền Và xuân Bính Ngọ: Gìn giữ di sản văn hóa, gắn kết Nhân dân đôi bờ sông Hồng

Theo phong tục cổ truyền, vào các năm Tý, Ngọ, Mão, Dậu, đền Và sẽ mở hội chính với lễ rước long ngai bài vị Tam vị Đức Thánh Tản qua sông Hồng sang đền Ngự Dội thuộc xã Vĩnh Phú – tỉnh Phú Thọ, là nơi theo truyền thuyết Thánh Tản Viên đã tắm để tế lễ diễn lại sự tích này rồi quay trở lại đền Và.

Từ tờ mờ sáng ngày rằm tháng Giêng, mọi thủ tục quan trọng chuẩn bị cho lễ rước Kiệu Thánh đã xong. Vào giờ Dần, các cụ làm lễ phụng nghinh long ngai Tam vị Đức Thánh Tản ra ngoài kiệu chính. Các thành phần quan trọng như đội tế, hàng đô, đội dâng hương, đội múa rồng, múa lân… tề tựu đông đủ đợi giờ rước Thánh qua sông Hồng. Đúng 4 giờ sáng, đoàn rước kiệu bắt đầu khởi hành trong ánh đền nến lung linh, khói hương huyền ảo với gần ngàn người tham dự. Trung tâm, trang trọng, uy nghi nhất là 3 kiệu chính: kiệu Văn, kiệu Lồng Mũ và kiệu Ngai.

Đoàn rước rời đền Và qua sông Hồng sang đền Ngự Dội. Để tỏ lòng thành kính, nhân dân dọc theo các tuyến phố nhà nào cũng thành tâm sắm lễ, dâng hương trước cửa nhà nghênh đón Đức Thánh.

Mỗi khi kiệu rước qua đàn tế lớn, hoặc các ngã ba, ngã tư đường rộng, được Đức Thánh độ cho sức khỏe phi thường, hàng đô của từng chiếc kiệu hứng khởi, đồng thanh hô lớn làm hiệu lệnh, tâng kiệu lên cao mấy nhịp và quay tròn mấy vòng. Trong lúc ấy, hoà cùng tiếng hò reo là tiếng trống, tiếng chiêng thúc dồn dập, vang dội làm rạo rực lòng người…

Tục truyền rằng những lúc ấy Đức Thánh Tản rất vui mừng, phấn khởi, Người thăng trong giây lát nên kiệu bỗng nhẹ như không trọng lượng. Đoàn rước không chỉ là sự tái diễn về một cuộc hành trình cứu dân, độ thế đầy vẻ huyền thoại của Đức Thánh Tản từ đền Và qua sông Hồng sang thôn Duy Bình thuộc xã Vĩnh Phú – tỉnh Phú Thọ. Đây thực sự là sản phẩm giàu trí tưởng tượng sáng tạo, tổng hợp hình ảnh những chuyến du ngoạn, thưởng lãm cảnh trí thiên nhiên, giúp dân trị thủy, trừ giặc của Đức Thánh Tản.

Sau hơn 4 tiếng di chuyển, đoàn rước tập kết tại bến cảng bên bờ hữu sông Hồng. Năm nay, khu vực xuống thuyền diễn ra trong trật tự, gọn gàng, lượng người tham gia không quá đông như những mùa hội cao điểm trước, tạo điều kiện thuận lợi cho công tác tổ chức và bảo đảm an toàn.

Thay vì những thuyền nan ghép phà như thuở xưa, đoàn rước được đưa qua sông bằng các tàu, phà trọng tải lớn từ 200 đến trên 300 tấn, được trang hoàng rực rỡ. Những giờ sôi động tạm ngưng lại dành cho những phút trầm lắng, thiêng liêng làm lễ Độ Hà, cầu cho thủy thần phù đoàn rước qua sông suôn sẻ. Lễ xong không khí náo nhiệt trở lại, tiếng trống, tiếng chiêng, tiếng vỗ tay, tiếng hò reo hợp lại vang rền bến cảng khi đoàn rước di chuyển xuống tàu.

Lộ trình rước Thánh trên sông đã hướng mũi tàu đủ 4 phương: Đông - Tây - Nam - Bắc. Sang đến bờ sông, Tam vị Đức Thánh Tản được rước vào đền Ngự Dội cùng sự nghênh đón của nhân dân xã Vĩnh Phú, đoàn rước nối dài từ bến sông vào tận cửa đền.

Nghi lễ “mộc dục” được tái hiện trong ngày hội chính nhằm tưởng nhớ, khắc ghi truyền thuyết về hai cô thôn nữ đang cắt cỏ trên cánh bãi La Phiên, nhờ có phép nhiệm màu kỳ diệu của đức Thánh Tản, mà đã gánh được nước sông Hồng, từ đôi sọt tre dân dã, dâng lên để đức Ngài tẩy bụi trường chinh, trước khi hóa Thánh trên đỉnh non Tản hùng vĩ. Đây chính là biểu hiện sinh động của truyền thống “Uống nước nhớ nguồn” của dân tộc Việt Nam.

Với những giá trị văn hóa lịch sử quý giá, năm 2016, Lễ hội Đền Và đã vinh dự được Nhà nước công nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể cấp Quốc gia.

Gìn giữ và phát huy giá trị đặc sắc của lễ hội đền Và là việc làm cấp bách đang được chính quyền và nhân dân phường Sơn Tây, Thành phố Hà Nội cùng chung tay thực hiện để Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia lễ hội đền Và được lưu giữ và tồn tại mãi với thời gian./.