Chuông chiều Thiên Niên và dấu tích vị khai khoa đất Thăng Long Bùi Quốc Khái

Mái ngói rêu phong, sân gạch rộng, những hàng cây già trầm mặc và tòa tháp in bóng xuống khoảng không yên tĩnh của vùng Trích Sài khiến ngôi chùa mang một vẻ đẹp vừa linh thiêng, vừa nhuốm màu ký ức. Đứng giữa không gian ấy, tôi có cảm giác thời gian như chậm lại, để lòng mình lắng xuống giữa những lớp trầm tích văn hóa của Hà Nội nghìn năm văn hiến.

Lớn lên trên mảnh đất Hà Nội, tôi đã nhiều lần đi qua Hồ Tây nhưng chưa bao giờ thực sự dừng lại để lắng nghe những câu chuyện nằm phía sau những mái chùa cổ. Chỉ đến khi bước vào chùa Thiên Niên, tôi mới cảm nhận rõ rằng Hà Nội không chỉ được tạo nên bởi những con đường đông đúc hay những công trình hiện đại đang vươn cao mỗi ngày. Hà Nội còn được gìn giữ bởi những lớp ký ức văn hóa âm thầm tồn tại qua nhiều thế kỷ, nơi mỗi ngôi chùa, mỗi tấm bia đá và mỗi tên phố đều kể một câu chuyện về những con người đã góp phần làm nên cốt cách của đất kinh kỳ.

Không chỉ là một ngôi chùa cổ mang dấu ấn lâu đời của vùng Hồ Tây, chùa Thiên Niên còn gắn với tên tuổi của bậc đại khoa thời Lý Bùi Quốc Khái, người được nhiều nhà nghiên cứu xem là vị khai khoa của đất Thăng Long – Hà Nội.

Theo các nguồn sử liệu và văn bia cổ còn lưu lại, tên tuổi Bùi Quốc Khái gắn với cả vùng đất Bằng Liệt của Thăng Long xưa và Bình Lãng, Cẩm Giàng. Năm Trinh Phù thứ mười (1185), dưới triều vua Lý Cao Tông, ông dự khoa thi Minh kinh bác học và đỗ đạt, lưu danh trong lịch sử khoa bảng nước nhà, được hậu thế tôn vinh là vị khai khoa của đất Thăng Long.

Sau khi đỗ đạt, ông được triều đình bổ nhiệm chức Nhập thị Kinh diên, đảm nhiệm việc giảng dạy Thái tử và hầu vua học. Về sau, ông làm quan trải ba triều vua Lý: Lý Cao Tông, Lý Huệ Tông và Lý Chiêu Hoàng, giữ chức Đô Ngự Sử, vị trí có vai trò giám sát triều chính, giữ kỷ cương và lẽ công.

Ở giai đoạn cuối triều Lý đầy biến động, việc giữ được sự công tâm và không để quyền lực làm lệch nhân cách là điều không dễ. Sau những năm tháng nơi triều chính, Bùi Quốc Khái tìm về chùa Thiên Niên ven Hồ Tây và sống những năm cuối đời trong không gian thanh tịnh của cửa Phật.

Sự lựa chọn ấy khiến hình ảnh ông trong ký ức hậu thế không chỉ được nhắc nhớ bởi học vấn và công danh, mà còn gợi lên cốt cách đẹp của lớp trí thức Đại Việt xưa: lấy học vấn để dưỡng tâm, lấy đạo lý để giữ mình, có tài mà không kiêu, có quyền mà không tham và biết rời bỏ danh vị đúng lúc để giữ trọn khí tiết của một bậc sĩ phu.

Tên tuổi ông không chỉ còn trong sử sách mà vẫn được lưu giữ trong ký ức đất Thăng Long xưa qua tấm bia “Thanh Bằng thịnh sự” dựng năm 1784 tại làng Bằng Liệt. Tấm bia hiện được lưu giữ tại miếu Gàn, phường Hoàng Liệt, thành phố Hà Nội như một dấu tích nhắc nhớ về truyền thống hiếu học và trọng hiền tài của đất kinh kỳ.

Đến tháng 12 năm 2020, UBND thành phố Hà Nội đã đặt tên phố Bùi Quốc Khái tại quận Hoàng Mai, thành phố Hà Nội. Đó không chỉ là sự ghi nhận đối với một bậc đại khoa triều Lý, mà còn là cách Thành phố Hà Nội hôm nay tiếp nối truyền thống tôn vinh hiền tài của đất nước đã được vun đắp từ hàng trăm năm trước.

Điều làm tôi xúc động nhất không phải là chức tước hay vinh hiển mà Bùi Quốc Khái từng có được. Điều còn lại sau hơn tám thế kỷ chính là nhân cách của một con người bước vào chốn quyền lực bằng học vấn và đạo lý, sống giữa danh vọng mà vẫn giữ được sự ngay thẳng, để rồi cuối cùng lựa chọn sự thanh tịnh của cửa Phật làm nơi trở về.

Giữa Hà Nội đang từng ngày đổi thay và phát triển, câu chuyện về vị khai khoa đất Thăng Long Bùi Quốc Khái khiến tôi hiểu hơn rằng điều làm nên vẻ đẹp bền vững của thành phố này không chỉ nằm ở những công trình hiện đại hay nhịp sống sôi động, mà còn ở những giá trị tinh thần được lưu giữ trong ký ức cộng đồng.

Chiều xuống dần trên mái chùa Thiên Niên. Tiếng chuông ngân xa giữa gió Hồ Tây như kéo con người ra khỏi những vội vàng thường nhật. Trong khoảnh khắc ấy, lịch sử dường như không còn nằm trong những trang sách cũ mà hiện diện ngay giữa đời sống hôm nay, qua những con người, những địa danh và những giá trị tốt đẹp vẫn đang được gìn giữ. Và đó cũng là cách tên tuổi Đô Ngự Sử Bùi Quốc Khái tiếp tục sống trong ký ức Hà Nội, như một biểu tượng của học vấn, nhân cách và truyền thống trọng hiền tài của đất kinh kỳ nghìn năm văn hiến./.